DE REGEN KWAM VAN BINNEN

Auteursfoto: Liberty Biesma

Redactie: Hanneke van de Water

Eindredactie: Sabine Mourits

Corrector: Suzanne van Bilderbeek

Ontwerp en vormgeving: Hannie van den Berg

E-book: Epublicist

NUR 402

ISBN 978 90 832 6371 7

Tweede druk

2024 © Dennis Biesma

Palm Uitgevers

Niets uit deze uitgave mag openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, internet of op welke andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

DE REGEN

KWAM VAN

BINNEN

DENNIS BIESMA

Palm Uitgevers
2024

Dit is een waargebeurd verhaal, geschreven vanuit mijn perceptie en mijn versie van de werkelijkheid. Er zullen mensen zijn die zich aangesproken voelen. Anderen zullen zich beledigd voelen. Dat is niet erg. Ik schrijf dit verhaal omdat het geschreven moet worden. Initieel vanuit mijn persoonlijke ervaring, maar nog meer omdat er anderen zijn die soortgelijke ervaringen hebben.

Ik schrijf dit verhaal voor iedereen die klem zit en zichzelf niet kan zijn.

Dit is ons verhaal.

Je bent niet alleen.

Benoemen is pijnlijker dan zwijgen

Zwijgen is niet voor iedereen weggelegd

mei 2015

Proloog

Rond negen uur krijg ik het telefoontje waar ik al weken tegenaan hik. Je moet nu komen, dit kan zomaar zijn laatste avond zijn. Ik spring in mijn auto en vijftig minuten later loop ik het Havenziekenhuis binnen waar mijn vader klaarligt om te sterven. Mijn moeder en mijn oudste broer en zijn vrouw zijn er ook.

De blikken die wij uitwisselen hebben geen context nodig, we weten genoeg. Na een lijdensweg van twaalf jaar is het zover, de strijd is gestreden. Toen de kanker voor de derde keer terugkwam, was al snel duidelijk dat opereren geen optie meer was. Het zat werkelijk overal. De artsen konden niets anders doen dan de pijn minimaliseren met zware medicatie.

‘Mag ik even alleen met hem zijn?’

Mijn moeder aarzelt, maar Fred trekt haar met zich mee. ‘Kom, we gaan even een kop thee drinken.’ Dat is het mooie van broers zijn. Ook al wonen we op ruime afstand van elkaar en is hij elf jaar ouder dan ik, een blik is genoeg, zeker in deze situatie.

Ze lopen de deur uit en ik ga naast mijn vaders bed op een stoel zitten. Kijk hem nou liggen. Er is bijna niets meer van hem over. Je ziet en ruikt de dood. De laatste weken ging hij hard achteruit, maar de snelheid waarmee dat de afgelopen twee dagen ging, had ik niet aan zien komen. Achter hem knippert een groen lampje, veel langzamer dan gisteren. In zijn linkerhand heeft hij het apparaatje vast waarmee hij zichzelf morfine kan toedienen. Ik weet dat er een begrenzing op zit, dat hebben de artsen me verteld. Ik weet ook dat die begrenzing vandaag ruimer is afgesteld dan hiervoor, dat hadden we afgesproken. Er steken buisjes uit zijn neus en hij kijkt me aan.

Ik bijt op mijn lip en verzamel al mijn moed. ‘Ik wil je wat vragen, papa.’ Onze handen raken elkaar. ‘Wat is het eerste wat je gaat doen, als je wakker wordt in het paradijs?’ Ik geloof al jaren niet meer, dat weet hij, maar dit is niet het moment om voor mijn eigen principes te kiezen.

Hij verzamelt al zijn kracht en gunt me een voorzichtige glimlach. ‘Een haciënda. Ik wil voor je moeder een haciënda bouwen.’

Oké, ik moet heel eerlijk bekennen dat ik geen idee heb wat een haciënda is en ik ben dan ook totaal verrast om dit uit zijn mond te horen. ‘Hoe ziet dat eruit, papa? Wil je dat voor me omschrijven?’ Ik wrijf met mijn duim over zijn uitgemergelde hand.

‘Zo’n huis in een u-vorm met een tuin in het midden.’ Hij ademt moeizaam een paar keer in en uit. ‘Met een zwembad erbij. Dat is wat je moeder altijd graag wilde hebben.’

De brok in mijn keel wordt nog groter en een schuldgevoel trekt door mijn lichaam. Waarom wist ik dit niet? Was dit haar droom?

Hij gaat verder: ‘Met bergen eromheen. Een open haard voor als het koud is. In de zomer kunnen we buiten zitten. En er zijn dieren die vrij om het huis lopen.’

Ik zie het voor me. Een echt paradijs. Dat is dus waar hij naar uitkijkt, waar hij straks naartoe gaat. Ik onderdruk mijn tranen en zeg dat het prachtig is. Hij knikt. Ineens bekruipt me het gevoel… Ik moet voor hem bidden. ‘Wil je dat ik voor je bid, papa? Een laatste keer?’ Ik hoor dat mijn stem trilt.

Hij sluit zijn ogen, zucht diep en knikt. Jezus. Dit is gewoon te heftig. Maar ik doe mijn ogen dicht en richt me tot zijn God, mijn oude God, Jehovah. De laatste keer dat ik hem aansprak, is jaren geleden. ‘Jehovah, Almachtige Vader. Ik kom hier voor Uw aangezicht, samen met mijn vader. Ik ben hier nu niet voor mijzelf, maar voor mijn papa. U weet wat hij meemaakt. Hij is altijd een trouwe getuige geweest en hij is de meest zachtaardige man die ik ken. Hij heeft zijn hele leven voor mijn moeder, mijn broers en voor mij klaargestaan. Dit is waar hij al die jaren naartoe heeft gewerkt en hij is klaar, Jehovah. Hij is klaar voor zijn beloning. U weet en U ziet alles. U heeft dan ook net gehoord hoe hij sprak over die haciënda.’

Mijn vader knijpt in mijn hand, ik schiet vol, stik half in mijn eigen snot en adem diep in en uit. ‘Zorg voor een mooi plekje voor mijn ouders. Laat hem alsjeblieft zonder al te veel pijn gaan.’ Meer krijg ik er niet uit. Normaal hoor je nog amen te zeggen, maar onze ogen zijn alweer open en mijn vader kijkt me dankbaar aan. Mijn lichaam schokt, de emoties van de afgelopen weken, de afgelopen maanden, alles komt eruit.

Vlak voordat mijn moeder, mijn broer en zijn vrouw weer binnenkomen, spreekt hij zijn laatste woorden uit: ‘Ik vind het jammer, Dennis, dat ik je moeder en Fred straks terug zal zien in het paradijs, maar jou en Ronald niet.’

Normaal gesproken was ik bij zo’n uitspraak ontploft. Ik kom jou godverdomme in je laatste uur tegemoet. Ik praat over een fantasiewereld waar ik al jaren niet meer in geloof. Ik zet al mijn principes opzij en ik bid naar een god die voor mij niet meer bestaat. Maar jouw allerlaatste woorden steken opnieuw dat mes in mijn rug dat ik al jaren voel. Ik ben boos en verdrietig tegelijk. Waarom moet die klotereligie zelfs dit laatste moment verpesten? Waarom?

Heel lang kan ik niet boos zijn, drie uur later overlijdt mijn vader.

Als je opgroeit als een Jehovah’s Getuige en je besluit om afstand te nemen van deze religie, dan zijn dit de emoties waar je mee om moet kunnen gaan.

1

De eerste herinneringen

Wat is jouw vroegste herinnering? Ik merk dat ik het nog steeds lastig vind om die vraag te beantwoorden. Voor mij lijken oude gedachten op dromen. Je wordt wakker, je hebt net een enorm spannende situatie beleefd, je probeert erover na te denken en uiteindelijk kan je je nog maar een paar scènes herinneren die voornamelijk bestaan uit kleuren, fragmentarische uitspraken en een paar wazige beelden. Precies op die manier zijn dus ook mijn herinneringen uit de periode dat ik misschien drie, vier of vijf jaar oud was. Een gedachte als een woord dat op het puntje van je tong ligt, die vervaagt in sfeer en emoties nog voordat je deze kan visualiseren of uitspreken.

Zo herinner ik me een winter waarin ik erg jong was. Ik zie mijzelf met mijn wanten aan staan, vlak voor het huis waar ik toen woonde. Een witte achtergrond. Het moet sneeuw zijn geweest, maar ik zie de sneeuw niet echt. Ik herinner me ook geen sneeuwballen of dat ik in een dikke jas met een grote sjaal en een muts buiten stond. Hoe meer ik erop focus, des te meer lijkt het op een foto die ik in mijn geheugen heb opgeslagen. Aan die foto zitten emoties gekoppeld, ik had het naar mijn zin, het was mooi en een speciale dag. Waarom zie ik dan die wanten zo helder voor me? Misschien omdat je normaal vijf vingers hebt en toen maar twee? Een duim en een grote samengeplakte vinger. Je beweegt je wijsvinger en de rest gaat mee.

Een andere herinnering gaat over de metrohalte vlak bij ons huis, aan de Gerdesiaweg in Rotterdam. Ik heb geen idee waar ik heenging, maar ik weet nog goed dat ik daar met mijn moeder stond te wachten. Aan de overkant van het spoor hing ingelijste reclame en kunst. Daaromheen was de muur voorzien van puntige graffiti in opvallende kleuren, voornamelijk rood en groen. Mijn moeder maakte een opmerking over dat ik altijd alles moest voorlezen wat ik zag en ik weet inderdaad nog dat ik dat deed, net zoals ik het leuk vond om het aantal tegels te tellen op de muur, wat daar een onmogelijke opgave was. Ik heb het later uitgerekend: er zaten zo’n twaalfduizend tegels op de muur en de metro kwam altijd al aanrijden voordat ik de driehonderd had bereikt.

Ook dit is weer zo’n vage herinnering waarvan ik mijzelf afvraag waarom die is blijven hangen. Het lijkt achteraf een nutteloze herinnering, maar ik stond daar samen met mijn moeder, de muren zaten vol kleuren en rekenopdrachten. Het was een optelsom van indrukken die, gecombineerd met een tijdsdruk (de metro komt er zo aan), een uitdaging was. Nog steeds heb ik een fascinatie voor patronen en het uitrekenen van mogelijkheden. Kleine autistische ik.

Een heel mooie herinnering, eentje die ik koester, is dat we met zijn allen aan de keukentafel zaten. Dit zijn meerdere beelden die door de jaren heen in elkaar zijn gevlochten, de samenvatting van ons bestaan. We woonden in een portiekwoning aan de Dijkstraat in Rotterdam Kralingen. Hij lag een paar straten buiten het dure gedeelte, waar oud geld al generaties lang decadentie in stand hield. Een simpel huurhuis met een eenvoudige keuken. Aan de linkerkant zat mijn moeder, de rechterkant van de tafel die tegen de muur aan stond was voor mijn vader. Aan de lange kant zat ik samen met mijn twee broers. Fred als oudste, ik als jongste en Ronald ertussenin.

De meest gangbare maaltijd bestond uit een AGV-tje, een term die ik later pas leerde kennen als aardappelen, groente en vlees. Er stond altijd een grote kom met jus waarin je alles kon verdrinken. Dat was ook wel nodig, want in die tijd bestonden onze specerijen uit peper en zout, dus je moest iets hebben om die smaakloze hap weg te krijgen.

Dit zeg ik nu, terwijl ik terugkijk, over de veertig ben en het aantal soorten kruiden in mijn keuken mijn leeftijd overstijgt. Op dat moment wisten wij niet beter, mijn vader kookte vrijwel nooit en mijn moeder bereidde voornamelijk de maaltijden die haar moeder haar in de naoorlogse periode had leren maken. Het gezin zat bij elkaar, we lachten, we aten, we genoten. Gewoon een mooie herinnering.

Voor het eten moesten wij bidden. Mijn vader ging voor in het gebed. Het was niet de standaard ‘Here, zege deze spijze, amen’ zoals bij sommige andere christelijke religies. Bij ons had het gebed altijd een persoonlijke noot.

‘Jehovah, Almachtige Vader, wij komen voor Uw troon om U te bedanken voor het voedsel dat nu voor ons staat en voor de fijne dag die wij hebben gehad. Ook willen wij Uw kracht vragen voor zuster Knikker, zij is al ruim een week ziek, Jehovah. U kent haar pijn en verdriet. Wilt U haar alstublieft de kracht geven om weer beter te worden? En in Iran en Irak is het nu oorlog. Wij vragen U om kracht voor onze broeders en zusters die het daar moeilijk hebben.’

Het gebed eindigde vrijwel altijd met iets als: ‘En wij leggen dit gebed voor uw troon, in Jezus’ naam, amen.’ Het persoonlijke deel van het gebed was telkens anders, afhankelijk van wat er speelde in onze omgeving.

Wij noemden zuster Knikker een zuster, niet omdat ze familie was, maar omdat ze een medegelovige was. Zo noemden wij de mannen in de organisatie broeders. In dit voorbeeld was zuster Knikker oud en ziek, maar in een ander gebed ging het over iemand anders uit onze gemeente. Het mooie van dit voorbeeld is dat iedereen uit ons gezin een verschrikkelijke hekel had aan zuster Knikker. Het was een chagrijnige, oude vrouw die erg op haar centen zat. Iedereen moest van alles voor haar doen, maar er kon nauwelijks een bedankje af. Mijn moeder stond altijd klaar om haar te helpen en heeft honderden uren besteed aan het schoonmaken van haar huis. In ruil daarvoor heeft ze een paar overjarige pakjes kaakjes (geen koekjes) gekregen.

Maar toch, en dat was het mooie van het gebed, de inhoud was oprecht. Alle eigenaardigheden werden opzijgezet. Het voelde ook niet hypocriet of dubbelzinnig als we tijdens het gebed om iemands herstel vroegen en na het gebed zeiden dat ze dood konden vallen. In het gebed sluit je niemand uit en bid je voor iedereen, zelfs voor zuster Knikker.

Dat gezamenlijk bidden deden we trouwens overal. Of we nu bij de lokale McDonald’s waren of dat we kleffe broodjes aten op een parkeerplaats halverwege de reis naar het Gardameer, als we samen waren, ging mijn vader voor in het gebed.

Het was ook gebruikelijk om te bidden voordat je ging slapen. Ik herinner me nog goed dat mijn vader op zijn knieën naast mijn bed ging zitten. Dan vroeg hij of ik mijn handen wilde vouwen, ik sloot mijn ogen en hij begon te bidden. Dat gebed leek erg op het gebed dat wij voor het eten uitspraken, behalve dat we niet bedankten voor het eten. Het begon meestal zo: ‘Jehovah, Almachtige Vader, wij willen U bedanken voor de fijne dag die wij hebben gehad’. De rest was hetzelfde. Of zuster Knikker kwam aan bod of iemand anders uit de gemeenschap.

Wat dat betreft was mijn vader echt een schat van een man. Hij werkte fulltime en was vader van drie kinderen. Daarnaast spendeerde hij behoorlijk veel tijd aan het gezin en de religie. Ik kan van hem vinden wat ik wil, maar als ik terugdenk aan dit soort momenten, dan heb ik oprecht respect voor hem. Hij kwam altijd bij mij zitten ’s avonds, totdat hij vond dat ik oud genoeg was om het zelf te doen. Ik herinner me nog dat ik hem riep: ‘Papa, even amen doen?’ Die avond stak hij zijn hoofd door de deuropening en zei dat ik zelf moest bidden.

Zo’n persoonlijk gebed had ook wel zijn charme. Er is niemand anders bij, alleen jijzelf en de Almachtige Vader, de grootste, sterkste en wijste persoon in het universum. Ik reciteerde nooit zo’n standaard gebed, maar opende mijn ziel en besprak alles. Voor mij bestond hij. Ik had een band met hem en ik zag hem als iemand die elk detail van mij wist, iemand die mij begreep. Iemand die door muren heen kon kijken en voor wie je niets verborgen kon houden.

Achteraf vraag ik me weleens af of mijn broers of zelfs mijn vader of moeder zo’n zelfde band hadden. Of was het op dat moment misschien mijn kinderlijke verbeeldingskracht? Maar los van hoe zij het op dat moment ervoeren, ik vond het persoonlijke gebed iets heel moois. Het was vertrouwd, eerlijk, open en natuurlijk. Geen remming. Geen ‘ik doe dit voor iemand anders’. Het was gewoon ik, een jong kind en het vertrouwen dat er iemand was daarboven die me begreep. Iemand die wist wat ik voelde, iemand op wie ik kon vertrouwen. Het komt nu, jaren later, nog weleens voor dat ik uit automatisme begin te bidden. Na een paar woorden stop ik en vraag mezelf af waarom ik bid. Raar hoe iets als een oude gewoonte soms spontaan naar boven komt borrelen. Jong geleerd…

Iets anders waar Jehovah’s Getuigen om bekendstaan, is dat zij prediken. Veel buitenstaanders associëren dit met: ze stoppen hun voet tussen de deur. Dat lijkt een algemeen geaccepteerde waarheid te zijn, maar ik heb dat nooit meegemaakt. Mijn ouders namen mij al mee toen ik nog in de kinderwagen lag. Zelf herinner ik me het prediken pas vanaf dat ik een jaar of vijf was. Ik droeg een wit overhemd met een minuscule stropdas en mijn vader had een grijs pak aan. Lichtgrijs of antraciet, dat waren zijn kleuren. De velddienst, zo werd het prediken genoemd. We gaan zo in de velddienst, Dennis, zorg dat je op tijd klaar bent. Poets je tanden en kam je haren.

Op zaterdag begonnen we om tien uur en op zondag om elf uur. Zaterdag verzamelden we bij familie Post en op zondag bij broeder Haasbroek. Heel tegenstrijdige huizen en personen. Broeder Haasbroek was een kleine, wat gezette man met een kaal hoofd. Hij woonde alleen en het was bij hem thuis altijd een beetje smoezelig. Het huis van familie Post leek altijd op de wachtkamer van een luxe tandartspraktijk. Er hing kunst aan de muur en de meubels hadden felle kleuren. Ik vond ze allebei even aardig, zowel als kind als toen ik wat ouder was.

Zo’n bijeenkomst, voordat je in de velddienst ging, had meerdere redenen. Allereerst konden we op die manier gezamenlijk de dagtekst bespreken. Jehovah’s Getuigen hebben daarvoor een dagtekstboekje. Hierin staat voor elke dag van het jaar een Bijbeltekst met bijbehorende uitleg. Na het bespreken van die dagtekst, wat meestal binnen tien minuten gedaan was, gingen wij samen in gebed. Daarna vormden wij koppels, wie met wie zou gaan prediken. Toen ik jong was, werkte ik bijna altijd met mijn vader, op latere leeftijd ook met andere broeders of zusters. Na het vormen van de koppels kreeg iedereen een gebied toegewezen middels een geplastificeerde weergave van een of meerdere straten in de buurt. Op de achterkant stonden de niet-bel-adressen. Dat waren de adressen waar nadrukkelijk was gevraagd om niet meer aan te bellen of waar de bewoner agressief had gereageerd op onze komst.

Na het samenkomen volgde iedereen zijn eigen route. Kort daarna drukte ik op de eerste bel. Als kind vond ik het leuk om bij te houden wie er wel of niet thuis was. Ik had een klein schrijfblokje waarop ik dan schreef dat nummer 14 niet thuis was. Nummer 16 en 18 deden open, maar hadden geen interesse. De bewoners van nummer 20 waren niet thuis en dus schreef ik dat nummer weer op. Het idee achter het noteren van de huisnummers waar wij geen gehoor kregen, was dat we probeerden zoveel mogelijk mensen in een wijk te bereiken zonder de mensen die wel thuis waren te vaak lastig te vallen. Bij een volgend bezoek aan hetzelfde gebied belden we aan bij de huizen waar we de vorige keer niemand thuis hadden getroffen. Poging drie werd soms laat in de middag of vroeg op de avond ondernomen. Daarna gooiden we de afwezigenbriefjes in de vuilnisbak en verdween dat gebiedje weer onder op de stapel.

Het prediken was zowel leuk als vervelend. Leuk omdat je tussendoor toch ook wel fijne gesprekken kon hebben. Voor mij was het een vader-zoon moment. Terwijl we stonden te wachten tot er wel of niet werd opengedaan, waren we met elkaar in gesprek.

Toen ik later met andere broeders en zusters samenwerkte, bouwde ik met hen ook een leuke band op. Daarnaast werd het prediken gezien als iets nobels. Jehovah’s Getuigen gaan langs de deur omdat zij menen met levensreddend werk bezig te zijn. De Titanic heeft net die ijsberg geraakt, het water gutst naar binnen. Alleen de Getuigen van Jehovah weten en zien dat. Het is hun missie om ervoor te zorgen dat jij weet wat er aan de hand is en waar de reddingsboten liggen. ‘Beste huisbewoner, sorry dat wij jou opnieuw uit je bed hebben gebeld, maar zie je niet dat de wereld vergaat? Je moet jezelf snel bij ons aansluiten, want wij zijn de enigen die dit gaan overleven. Al die andere religies hebben valse reddingsboten of ze liegen dat het schip onzinkbaar is.’ Deze vergelijking kwam ook regelmatig voor tijdens onze vergaderingen en ik vond het niet alleen enorm toepasselijk, ik geloofde er ook oprecht in.

Wanneer was het minder leuk? Daarbij komt onmiddellijk het moment naar voren dat mijn vader opmerkte: ‘Zo Dennis, dat is leuk. We gaan in de straat tegenover je school prediken.’

Ik was toen nog niet zo goed in kaartlezen, maar ik griste het kaartje uit zijn handen en probeerde er wegwijs uit te worden. De zweetdruppels rolden ineens vanonder mijn oksels naar beneden, dat was de straat waar Jeroen en Eric woonden. Ik wilde vragen of we konden ruilen met een ander gebied. Ik wilde van alles zeggen, maar sloeg dicht.

Met mijn hart in mijn keel volgde ik mijn vader en een kleine tien minuten later stonden we onder het zwaard van Damocles. De huisnummers van Eric en Jeroen kende ik niet uit mijn hoofd, maar bij elke deur die wij verder liepen en bij elke bel die wij indrukten, kromp mijn maag meer ineen. Onderweg probeerde ik te verzinnen hoe ik er onderuit kon komen. Net doen alsof ik aanbelde? Een smoes over buikpijn? Dat er misschien aan de andere kant van de straat meer mensen thuis zouden zijn? Het leek alsof ik bevroren was en uiteindelijk was het mijn vader die bij Eric aanbelde.

‘Goedemorgen?’ Het was Erics moeder die opendeed. Gelukkig. Het was mijn beurt en dus probeerde ik het zo kort mogelijk te houden, maar ik had mijn eerste zin nog niet uitgesproken of Eric stond achter haar.

‘Dennis? Wat doe jij hier?’

Hoe dat gesprek exact verliep, kan ik me niet meer herinneren, maar ik weet nog wel dat ik helemaal bevroor en dat Eric de volgende dag op school vol enthousiasme vertelde dat ik met een bijbel bij hem voor de deur had gestaan. Iedereen wist het al en iedereen op school lachte me uit. Dennis loopt met de bijbel langs de deur, pas maar op. Straks probeert hij ook jou te bekeren.

Andere redenen waarom het prediken niet zo leuk was, was dat we het altijd moesten doen, ook al regende het nog zo hard. Soms liepen we een uur lang door weer en wind zonder enig succes. Of er leken die dag alleen chagrijnige mensen open te doen, helaas kon niet iedereen respectvol zeggen dat ze geen interesse hadden. Ik ben regelmatig uitgescholden en er zijn heel wat lelijke dingen naar mijn hoofd gegooid.

Een keuze hadden we niet, binnen de gemeenschap lag er een zware sociale druk op het prediken. Er werden zelfs gemiddelden bijgehouden en als je ondermaats presteerde, kreeg je dat te horen. Ik kan het niet meer met honderd procent zekerheid zeggen, maar volgens mij lag het gemiddelde in die periode rond de tien uur per maand. Als ik elke zaterdag en elke zondagochtend één uur ging prediken, haalde ik het nét. Met het reizen naar de velddienstlocatie, het bespreken van de dagtekst, het gebed, het toewijzen van koppels, het daadwerkelijke prediken en het weer terug naar huis lopen, waren we al snel twee uur zoet.

Naast het bidden en het prediken, waren er vergaderingen. Die waren verplicht. Daar waar moslims een moskee hebben en christenen naar een kerk gaan, noemen Jehovah’s Getuigen hun gebedshuis een koninkrijkszaal. Tijdens mijn jeugd gingen we twee keer per week naar deze zaal. Op dinsdagavond vond er een vergadering plaats van bijna twee uur en op zaterdagavond duurde het exact twee uur. Daarnaast was er op donderdagavond een boekstudie bij iemand thuis. Dat was een bijeenkomst van een uur.

De vergaderingen in de koninkrijkszaal begonnen met een gebed en een lied. Ongeveer halverwege werd er opnieuw gezongen en aan het eind sloten we af met nogmaals een lied en een gebed. Bij het lied moest iedereen gaan staan en werd je geacht mee te zingen.

Tijdens de vergaderingen waren er ook enkele interactieve onderdelen. Dan werd er iets voorgelezen, daar werd een vraag over gesteld en iemand uit de zaal mocht antwoord geven. Als jong kind leer je al snel hieraan mee te doen. Je vader of moeder duwt een onderstreepte tekst onder je neus, geeft je een por in je zij en zegt dat je je vinger moet opsteken. Soms krijg jij de beurt, soms iemand anders.

Ineens hoor je je naam: ‘Ja, broertje Dennis daar, weet jij het antwoord?’

Iemand komt met een microfoon aangesneld en je leest iets voor als ‘Jehovah gaat straks iedereen naar het raradijs brengen.’

Er wordt gelachen, je krijgt nog een por en in je oor wordt gefluisterd: ‘paradijs, niet raradijs’. Je corrigeert jezelf, weet nog steeds niet wat je gezegd hebt, je bent immers nog maar vijf jaar oud, maar je hebt meegedaan en dat is waar het om gaat.

Zodra je wat ouder wordt, moet je je zelfstandig voorbereiden op deze vergaderingen. Dat kost al snel twee uur per week en een vergadering van twee uur kost je al snel drie uur. Je moet jezelf netjes aankleden, je zit tien minuten in de auto om er te komen en het liefst ben je ruim op tijd. Naderhand praat je altijd nog even na met andere broeders en zusters.

Als je alles bij elkaar optelt, dan ben je dus als kind in een gezin van Jehovah’s Getuigen flink wat tijd bezig met de religie. In mijn geval kwam het neer op vijftien uur per week. Deed ik het met tegenzin? Nee, helemaal niet. Het waren aardige mensen en de bijeenkomsten waren de enige plekken waar je vrienden of vriendinnen tegenkwam. Buiten de religie om had je niemand. Dus je kwam graag vroeg en je bleef naderhand zo lang mogelijk hangen.

Nu, jaren later, vind ik het nog steeds moeilijk om kritisch terug te kijken naar die tijd. Aan de ene kant zie ik mooie herinneringen. Ik was gelukkig. Wat ik later wel ben gaan inzien, is dat deze periode één grote indoctrinatie is geweest. Je prent een bepaald gedrag in. Het bidden, het prediken en de omgang met andere Jehovah’s Getuigen. Je kiest je eigen vrienden niet uit en omgaan met kinderen buiten de religie is vrijwel niet mogelijk. De jongeren met wie je omgaat, zitten opgesloten in precies dezelfde wereld als jij. Daarom vind je het normaal, dit is wat iedereen doet, toch?

De inhoud van de lezingen, de lectuur die je moet bestuderen en alles eromheen is geënt op maar één ding: Wij zijn de enige ware religie, God ziet wat je doet en je moet het contact met de wereld daarbuiten tot het minimale beperken. Ben je trouw, dan kom ook jij in het paradijs (ik moet ineens weer aan het raradijs denken). Daar zien we onze verloren ouders, vrienden en familieleden terug. Eeuwig leven op een paradijsaarde. Doe je het niet, dan word je in Armageddon, samen met de andere slechte mensen op aarde, vernietigd.

Het voelde toen aan alsof ik er met plezier en toewijding mee bezig was, maar als de enige andere optie de dood is, klinkt het ineens minder vrijblijvend. Doordat je erin opgroeit weet je echter niet beter. Je bent omringd door mensen die het beste met je voor lijken te hebben, dus je volgt trouw het pad dat voor je is uitgestippeld. Tot het moment dat je je bewust wordt dat je anders bent. Voor mij was dat toen ik naar de lagere school ging.

2

Verjaardagen

Broeder Ramirez liep het podium op alsof hij te laat was voor een belangrijke afspraak. Grote zware stappen dreunden door de zaal. Een andere broeder stond op om de microfoon op de juiste hoogte af te stellen, maar onze Spaanse dictator had geen zin om te wachten en duwde met veel gekraak de stang zelf naar beneden. Zoals gebruikelijk tikte hij daarna op de microfoon en blies er hard in. Het was al een paar dagen broeierig en alle broeders vochten met hoog dichtgeknoopte overhemden tegen de hitte. Een paar personen knikkebolden, maar na de entree van broeder Ramirez was iedereen klaarwakker.

‘Zo, broeders en zusters, we gaan het vandaag hebben over verjaardagen. In de wereld vinden de mensen het normaal om die dag te vieren, maar de Bijbel laat geen enkel voorbeeld zien waarin de vroege christenen dat doen. Weten jullie hoe dat komt? Omdat Jehovah verjaardagen haat. Voor hem is het net zo erg als diefstal, moord en hoererij.’

Bij elke krachtterm zag ik een klodder speeksel uit zijn mond vliegen. Hij balde zijn vuisten en aan het eind van elke zin verhief hij zijn stem. Ik was als de dood voor hem, maar tegelijkertijd was het ook de broeder waar ik het meest om moest lachen. Dat kwam doordat hij veel Nederlandse woorden met een zwaar Spaans accent uitsprak. Zijn meest befaamde verspreking was toen hij het over zijn nieuwe hoerhuis had. Iedereen in zijn gezin was er blij mee. Eigenlijk wilden ze een koophuis, maar hij was blij dat hij dit huis kon hoeren.

Mijn ouders hadden thuis al eens geprobeerd uit te leggen waarom ik mijn verjaardag niet mocht vieren, maar veel verder dan ‘dat mag niet van Jehovah’ kwamen ze niet. Als ik verder doorvroeg, was het antwoord: ‘Jehovah houdt niet van verjaardagen, daar wordt hij heel erg verdrietig van.’

Broeder Ramirez opende zijn bijbel en commandeerde ons om Genesis 40:20-22 op te zoeken. Hij las het voorbeeld voor van een jarige farao die zijn bakker had laten ophangen. Meteen daarna moesten we Mattheus 14:6-8 lezen. Hierin wordt beschreven hoe Herodus op zijn verjaardag een belofte deed aan de dochter van Herodias. Hij zou haar geven waar ze om vroeg.

Opgestookt door haar moeder zei ze toen: ‘Breng me het hoofd van Johannes de Doper op een schaal.’

Na die tekst sloeg hij met zijn vuisten tegen elkaar. ‘Dit zijn de enige twee voorbeelden in de Bijbel. Nergens anders wordt gesproken over verjaardagen. De ene persoon wordt opgehangen en de andere wordt onthoofd. Zouden wij dan verjaardagen moeten willen vieren? Nee, natuurlijk niet. We zouden wel gek zijn!’

Nu ben ik altijd al visueel ingesteld geweest en ja, ik vond dit eng. Voer voor nachtmerries. De inhoud was al verschrikkelijk, maar de manier hoe hij het bracht maakte het doodeng. Alsof we naast Anne Frank zaten en er Duitsers door het huis renden. Aufmachen. De beelden van mensen die werden opgehangen en onthoofd schoten door mijn hoofd. Thuis vierden wij geen verjaardagen, maar ik wist dat kinderen op school dat wel deden. Het leek altijd zo’n gemoedelijk iets, kinderen die trakteerden en liedjes zongen. Wist ik veel dat ze daarnaast ook zulke vreselijke dingen deden.

‘Er is nog een andere reden waarom wij het niet vieren,’ ging broeder Ramirez verder. ‘Als je je verjaardag viert, dan plaats je jezelf in het midden van de belangstelling. Maar wie hoort daar te staan? Wie verdient al onze belangstelling? Ja, dat is vanzelfsprekend Jehovah. Daarnaast maken cadeautjes ons hebzuchtig. De kinderen uit de wereld zijn nergens meer tevreden mee. Ze willen meer, meer en meer, maar het is nooit genoeg.

Wat zegt 1 Korinthiërs 5:11 over hebzuchtige personen? Ze worden in een adem genoemd met seksueel immorele personen, afgoden aanbidders, dronkaards en afpersers. Wij krijgen de opdracht om zelfs niet met dit soort personen te eten. Dus mogen wij een stuk taart eten als iemand jarig is? Of gaan wij zelf rond met lekkernijen? Nee, dat doen we niet, want daarmee gaan we direct in tegen de instructies uit onze Bijbel.’

Dat was een argument dat ik toen niet begreep en daarna ook nooit heb begrepen. Bij een trouwerij staan twee personen de hele dag in de spotlights. En ze krijgen cadeaus. Wordt er een kind geboren, dan komen er mensen op bezoek en nemen ze een presentje mee. Waarom mogen we het dan wel, maar is het verkeerd op verjaardagen? Het is net alsof je moeder zegt dat je geen Mars mag omdat die vol met suiker zit en ze je vervolgens een Nuts geeft.

Ik vond dat zo vaag, dat ik meestal slechts het eerste argument aanhaalde als iemand me uitnodigde voor een feestje. Eerst reageerde ik ontwijkend en zei dat ik niet mocht. Als ze doorvroegen, dan zei ik dat wij geen verjaardagen mogen vieren omdat er mensen worden onthoofd. Kinderen in paniek, ouders over de zeik en ik begreep niet waar al die heisa vandaan kwam, het stond toch in de Bijbel?

Het hoekige gebouw van De Kralingse Speel- en Werkgemeenschap, afgekort de KSWG, lag op loopafstand van mijn huis. Vanuit onze portiekwoning hobbelde ik drie trappen af, liep tussen twee huizenblokken door en stak de heuvel van de Willem Ruyslaan over. Vanaf daar nog één straat door en dan zag je de school liggen. In mijn klas zaten eenentwintig kinderen.

Aangezien het schooljaar eind augustus begon en ik geboren ben op 26 april, was ik nooit als eerste van mijn klas jarig. Wie precies de eerste was, kan ik me niet herinneren, maar ik weet nog wel dat er slingers in het lokaal hingen. De jarige job mocht op een stoel staan en werd door iedereen, behalve mij, toegezongen. Bij de traktaties moest ik nee zeggen en uitleggen dat ik als Jehovah’s Getuige geen verjaardagen mocht vieren.

Dat ging bijna altijd goed. Dropveters zijn lekker. Die roze aardbeien zijn wel oké. Spekkies zijn enorm zoet en op voordat je het doorhebt, maar toen iemand op een bloedhete dag met ijsjes kwam aanzetten, was de verleiding te groot en smulde ik ongegeneerd mee. Ik kreeg vreemde blikken toegeworpen, maar iedereen begreep het.

Daarna nam het selectieve gedrag de overhand. Ik zei nee als de verleiding gering was en at gulzig mee op andere momenten. Diep vanbinnen wist ik dat ik iets deed wat niet mocht en er was mij geleerd dat Jehovah alles ziet. Hij zit namelijk daarboven in de hemel en weet zelfs wat je denkt. Op de dagen dat ik een traktatie aannam, liep ik ’s avonds op mijn tenen naar bed. Alsof hij me dan niet zag aankomen. Daarna fluisterde ik het kortste gebed dat ik kon verzinnen en hoopte dat hij mij niet zou horen: ‘Sorry, Jehovah. Amen.’

Op mijn eigen verjaardag slenterde ik schoorvoetend naar school. Ik had mijn moeder gesmeekt, meerdere keren, maar nee, ik mocht niet trakteren. Het voelde oneerlijk, zeker omdat ik wist wat zij niet wist. Wel het lekkers van anderen aannemen, maar niets mogen teruggeven. Mijn pogingen om die dag volledig onzichtbaar door te komen, waren nooit succesvol.

In elke klas zit wel een joker en bij mij in de klas heette die joker Joost. Hij had vuurrood haar, maakte altijd grapjes en nam nooit een blad voor zijn mond. Het was dan ook onvermijdelijk dat Joost die dag mijn geheim zou verklappen. Bij de eerste pauze liep hij naar de verjaardagskalender – waar mijn naam niet op stond – sprong op een stoel en riep hard: ‘Gefeliciteerd met je verjaardag, Dennis.’ Vervolgens kwam er nog een ‘hieperdepiep’ achteraan en de hele klas deed mee. Iemand trok de slingers uit een kast en wikkelde die om me heen.

Ik moet eruitgezien hebben als een versierd konijn dat recht in de koplampen van een tegemoetkomende auto kijkt. Een snoepje aannemen is één ding, maar voor je laten zingen is toch een heel nieuwe vorm van slecht zijn. Ik was daar helemaal niet klaar voor en begon te huilen.

Jehovah zag mij staan en moet verschrikkelijk boos zijn geweest. Onze gesprekken waren altijd eenzijdig, ik sprak en hij luisterde, maar op dit moment was ik als de dood dat hij hardop zou uitspreken dat ik slecht was.

Alsof de kettingbotsing van wanhoop nog niet groot genoeg was, riep Joost dat ik moest trakteren.

Juf Yvonne zag het vanaf een afstand gebeuren en leek voor een paar seconden ook bevroren. Toen glipte ze de klas uit en kwam snel terug met een paar pakken scholiertjes, waarschijnlijk uit de lerarenkamer gehaald. Mijn klasgenoten kregen hun traktatie en ze fluisterde in mijn oor dat het goed was.

Toen ik na school thuiskwam, vertelde ik dat er voor me was gezongen en dat de juf me geholpen had met trakteren.

Als de uitdrukking ‘een open boek zijn’ toen nog niet bestond, moet die op dat moment ontstaan zijn. Het kwam er allemaal uit, dat ik ijsjes had gegeten op andere verjaardagen en ook andere lekkere dingen. Eén grote biecht. Het viel me op dat ze niet enorm boos waren, maar ik zag de teleurstelling in hun ogen.

‘We gaan het hier in de komende dagen over hebben en we zullen ook op school gaan praten.’ Dat laatste bleef in mijn hoofd echoën. Wat gaan ze dan bespreken en met wie? Gaan ze naar mijn klasgenootjes toe? Of naar Juf Yvonne? Zij had geholpen met de scholiertjes. Ik voelde me niet alleen schuldig over mijn eigen wangedrag, maar ik voelde me ook schuldig naar iedereen die ik erbij betrokken had. En ik schaamde me: wat moesten de andere kinderen wel niet denken als mijn ouders met hen gingen praten?

Toen ik die avond bad, durfde ik nauwelijks iets te zeggen. Het voelde niet goed om iets voor mezelf te vragen. Ik maakte me met name zorgen over mijn juf, zij was mijn reddende engel geweest. Ze volgde haar hart en dus bad ik voor haar: ‘Jehovah, Almachtige Vader, wilt U er alstublieft voor zorgen dat juf Yvonne niet in de problemen komt? Ze heeft me geholpen, Jehovah. Ik wist niet goed wat ik moest doen. Zij ook niet. Sorry. Amen!’

Twee weken na mijn verjaardag liep ik met een doos Haribo-snoepjes het klaslokaal in.

‘Maar je bent toch niet jarig?’ vroegen meerdere kinderen.

‘Nee, dat klopt, maar nu mag ik wel trakteren.’

‘Waarom vandaag wel? Is er iets speciaals?’ vroeg Joost abrupt.

Het was een legitieme vraag. Bij de geboorte van Judiths zusje kregen we beschuit met muisjes. Onmogelijk om op te eten zonder te kruimelen, maar het was een heerlijke verrassing. Toen Juf Yvonne net verloofd was, kwam ze met een mega slagroomtaart aanzetten.

‘Nee, er is niets speciaals, maar omdat ik op mijn verjaardag niet mag trakteren, doe ik het op een andere dag.’ Met een glimlach probeerde ik mijn onzekerheid te verbergen.

Joost wiebelde heen een weer. Zijn stoel piepte, hij schraapte zijn keel en toen kwam de ontploffing: ‘Dus je viert wel je verjaardag, maar dan op een andere dag?’

Iedereen keek naar me. Als ik naar mezelf had kunnen kijken, had ik het ook gedaan.

De droevige ogen van Juf Yvonne leken mijn machteloosheid te herkennen en zij was het weer die mij redde. ‘Wat leuk, Dennis, lekker hoor.’

Ik maakte gebruik van de afleiding, liep snel een rondje met de snoepjes en daarna nog een keer.

Na afloop gaf ze me een knipoog. Goed gedaan, jochie. Proficiat.

Uiteindelijk begon dit een trend te worden met iedere verjaardag. Op mijn verjaardag zelf mocht ik nooit trakteren, maar die doos Haribo sprong een of twee weken na mijn verjaardag altijd uit mijn rugtas. Het ene jaar waren het groene kikkers, dan trakteerde ik trekdrop, het volgende jaar deelde ik roze perziken uit en ik had ook een keer veterdrop, die rolden we uit tot een lange sliert voordat we hem langzaam naar binnen slurpten.

Ik vond het apart dat ik op mijn verjaardag niet mocht trakteren, maar dat ik structureel een paar weken later wel mocht trakteren. Dat was ook zo met verjaardagsfeestjes. Met pijn in mijn hart moest ik feestjes afwimpelen, maar kort nadat ik jarig was, mocht ik iets organiseren. Niet met de kinderen van school, want zij waren slechte omgang. Ik mocht kinderen uit onze zaal, onze eigen gemeenschap uitnodigen.

Het wrange was dat ik qua leeftijd een buitenstaander was. Iedereen binnen onze gemeente was twee of drie jaar jonger of ouder. Zo’n leeftijdsverschil is niets als je volwassen bent, maar bij een jong kind is het een verschil tussen babytaal of al een eigen persoonlijkheid hebben.

Op school had ik leeftijdsgenoten met wie ik me verbonden voelde. Binnen de religie niet, dat kwam pas later, toen ik een tiener was. Het was verboden om met de personen met wie ik dat wilde, om te gaan. Niet letterlijk, maar het werd ten zeerste afgeraden. Ik hoorde dat ze met slechte dingen bezig waren en elke vorm van contact werd ontmoedigd. ‘Nou, Dennis… zij leven niet naar onze maatstaven. Zij geloven niet in Jehovah.’ Gedurende de basisschoolperiode ben ik dan ook bij niemand op een verjaardagsfeestje geweest.

Om me heen zag ik groepjes ontstaan, zoals gebruikelijk is bij basisschoolkinderen. Sandra ging naar het meisjesfeestje van Judith, samen met Soraya en Kristel. Alex gaf een feest waar Eric, Jeroen, Michiel en Joost voor waren uitgenodigd. Ze nodigden mij ook wel eens uit, maar noodgedwongen zei ik nee of verzon een smoes. Na een aantal maanden stopten de uitnodigingen. Ik was een schim, een vreemd kind, een spook dat in de klas zat, maar toch ook weer niet. Ik hoorde nergens bij.

De enige persoon die er ook moeite mee leek te hebben, was Michiel. Hij had een alleenstaande moeder en woonde één straat verder dan wij. Michiel is gedurende de basisschoolperiode mijn vriend geweest en ook daarna nog. Of het vanuit zijn moeder gezien een vorm van medelijden was of dat zij gewoon onze vriendschap koesterde, weet ik niet, maar ik was altijd welkom voor een kopje thee na schooltijd. Ik vond het heerlijk om met Michiel te spelen. We hadden allebei een crossfiets en een enorme fantasie. Ik heb me bij hem en zijn moeder nooit raar of anders gevoeld.

Als ik terugkijk op die periode, in de context van verjaardagen, heb ik gemengde gevoelens. Ik weet dat mijn ouders de regels vanuit de religie opvolgden. Zij deden wat voor hen goed voelde. Ze probeerden het verlies van een echte verjaardag vieren te compenseren door me op een andere dag te laten trakteren. Ze konden daarmee alleen niet wegnemen dat ik me een buitenbeentje voelde.

Zij voelden mijn pijn niet wanneer mijn klasgenoten voor mij zongen. Zij voelden mijn schaamte niet als werd gevraagd waarom mijn naam niet op de verjaardagkalender stond en ik op mijn manier het verhaal over onthoofding probeerde uit te leggen. Zij waren niet degenen die opnieuw uitnodigingen voor een verjaardagsfeest moesten afslaan. Zij zagen niet hoeveel moeite juf Yvonne moest doen.

Uiteindelijk, en dat is de keiharde waarheid, sta je als kind alleen. Jij tegenover je klasgenoten. Jij bent degene die anders is. Jij moet uitleggen waarom je niet meedoet. Jouw God tegenover een samenleving die niets snapt van jouw principes, jouw voorkeur en jouw mening. Ik voelde me verlaten en alleen.

3

Andere feestdagen

Onze kat was geconditioneerd. Je kon tientallen keren per dag het keukenkastje opendoen zonder enige reactie te zien, maar rond etenstijd leek dat kastje direct met hem verbonden te zijn. Als het kastje openging, spitste hij zijn oren. Wanneer hij vervolgens zijn etensbak hoorde, sprong hij met meters tegelijk naar de keuken en miauwde dat we op moesten schieten.

Op een vergelijkbare manier zat ik rond de decembermaand altijd verbonden aan onze voordeur. Mijn ouders konden het huis onopgemerkt in- en uitlopen, behalve als ik daarna de neerploffende stapel reclamefolders op het dressoir hoorde. Alsof ik met een adrenaline-injectie uit een sluimertoestand werd getrokken, sprong ik uit mijn stoel, slipte door de gang, zag van afstand de grote rode letters en dook met een zweefduik naar de Bart Smit folder.

Radiografisch bestuurbare auto’s, racebanen en hele ruimteschepen van LEGO. Ik bestudeerde het blad nauwgezet, knipte uit wat ik wilde hebben, plakte het in een collage en voorzag het van commentaar. Op de grond lagen de restanten, het weggeknipte gezicht van Sinterklaas, Zwarte Pieten en afbeeldingen vol pepernoten. Het symboliseerde ons bestaan op dat moment. Sinterklaas was overal, maar wij probeerden hem zoveel mogelijk weg te knippen uit ons leven. Jehovah’s Getuigen vieren geen Sinterklaas, maar dat weerhield me er niet van om thuis te prediken met de collage in mijn hand. Speelgoed blijft speelgoed en ik was niet anders dan andere kinderen.

‘Kijk eens wat ik heb gemaakt, mama.’ Ze stond met haar krulspelden in te strijken. Op een voor mij nog steeds onverklaarbare manier vond zij strijken leuk en ontspannend. Het was Tetris nog voordat Tetris bestond. Perfecte stapels opgevouwen was verdwenen in de kast en mijn moeder stond elke dag bovenaan de highscorelijst. ‘Mama, kijk nou even.’ Ik kreeg niet meteen de aandacht die ik wilde, leidde haar af en duwde mijn collage nog verder onder haar neus.

‘Ja, leuk.’ Ze keek een fractie van een seconde naar mijn meesterwerk en boog daarna haar hoofd opzij om verder te gaan.

‘Ik heb plaatjes van speelgoed verzameld. Kijk deze dan, een vliegtuig. Of hier, deze auto’s vallen uit elkaar als ze uit de racebaan vliegen en er zit ook een schans bij waarmee ze kunnen springen.’ Door het extra enthousiast te brengen, hoopte ik haar te overtuigen dat ik dit niet alleen wilde hebben, maar dat ik het nodig had om te kunnen overleven.

‘Het ziet er leuk uit, Dennis. Dan weet je in ieder geval waarvoor je kan sparen, toch? Daar is zakgeld voor. Als je niet aan Sinterklaas doet, zijn er ook geen Sinterklaascadeaus.’

De vloer in de woonkamer veranderde in een moeras van verdriet. Ik werd langzaam naar beneden gezogen en bij elke keer dat ik de strijkbout heen en weer zag gaan, groeide het besef dat ik geen cadeautjes kreeg. Ze had me door. Mijn broers hadden het voor mij verpest en elke poging die ik ondernam, zag mijn moeder al van mijlen ver aankomen.

Ik worstelde me los uit het drijfzand, kroop met hangende schouders terug naar mijn kamer en liet me met mijn spaarvarken in mijn handen achterover op bed vallen. Na veel gerammel kroop er twaalf gulden uit mijn spaarpot. Mijn ouders waren begonnen met zakgeld toen ik naar de lagere school ging, één gulden per week. Tot mijn zestiende zou dat oplopen naar een tientje per week. Als ik zestien was, kon ik die racebaan al na vijf weken kopen, maar nu moest ik er bijna een jaar voor sparen. Zo oneerlijk.

De munten kletterden in de rug van het varken, mijn collage kreeg een plek in mijn bovenste bureaula en ik trok de bak met LEGO onder mijn bed vandaan. Hoewel ik LEGO enorm leuk vond en er mooie dingen mee kon bouwen, was ik nog niet zo creatief als Ronald. Hij had een muntsorteermachine van LEGO gemaakt. Bovenin deed je er stuivers, dubbeltjes en kwartjes in en onderaan kwamen die in verschillende bakjes terecht. Een andere keer bouwde hij een verrijdbare katapult die Legomannetjes naar de andere kant van de kamer kon schieten.

Vierkante huizen, dat was mijn ding. En fantasieloze auto’s. Soms had ik ineens een ingeving en kwam ik er halverwege achter dat ik bepaalde onderdelen miste. Er verdween wel vaker wat in ons huis, maar dat had vast niets te maken met de opruimwoede van mijn recalcitrante vader. Het was waarschijnlijk de stofzuiger die weer eens zelfstandig op pad was gegaan.

Buiten ons gezin en onze gemeenschap was Sinterklaas overal. Door de Kralingse winkelstraten liepen geschminkte pieten, die kwamen van het Rotterdamse studentencorps RSC. Zij gingen rond met een collectebus. Op de radio draaide het ene Sinterklaasliedje na het andere en mijn vader wisselde soms wel twintig keer per dag van zender. Naast de Sinterklaasfilms en series op tv was het op school onmogelijk om Sinterklaas te missen. De pepernoten vlogen je om de oren en mijn klasgenoten zaten thuis aan de beeldbuis gekluisterd om de intocht van Sinterklaas te bekijken. Ik maakte dat alleen mee via de stoere verhalen die zij vertelden, zelf mocht ik er niet naar kijken. We moesten onszelf er afzijdig van houden, maar de samenleving was ervan doordrenkt.

Bij ons in de gemeente en ook thuis hoorde ik regelmatig het standpunt van de religie. Het is een feest van de goed-‘heilig’-man, en niemand is heilig behalve de enige ware God Jehovah. Er werden vergelijkingen gemaakt met de heidense god Wodan en Zwarte Piet was de volksbenaming van de duivel. Daarnaast zou het vragen om cadeaus (verlanglijst in je schoen) hebzucht aanmoedigen. Ik kende destijds geen enkel kind dat bij Sinterklaas een associatie had met Wodan of de duivel. En nu, vele jaren later, nog steeds niet. Het is een gezellige periode, je geniet van de snoepjes en het is weer eens iets anders dan een gewone schooldag. Het is leuk om iets te vieren.

En hebzucht? Ook dat vind ik wat ver gezocht. Het is geen verrassing dat feestdagen erg commercieel worden gemaakt. Bedrijven buiten het thema dankbaar uit. Maar maakt dat kinderen hebzuchtig? Ik denk dat het eerder een slechte opvoeding is die kinderen hebzuchtig maakt. Ik kende kinderen genoeg die weinig speelgoed hadden en blij waren met een doos kleurpotloden.

‘Oké, jongens en meisjes, we gaan vandaag een tekening maken van Zwarte Piet.’ Juf Yvonne liep door de klas en deelde lege vellen papier en kleurpotloden uit. ‘Je mag zelf verzinnen hoe het eruitziet. Een piet of meerdere pieten. Of met Sinterklaas erbij. En vergeet niet je naam boven de tekening te zetten. Jullie tekeningen komen aan de buitenkant van het lokaal te hangen, zodat jullie ouders ze volgende week tijdens de ouderavond kunnen zien.’

Terwijl ik naar het lege vel voor me staarde, zag ik iedereen om mij heen ijverig krassen. Ik zette het potlood met de punt op het papier, maar er kwam geen lijn. Er kwam niets. In gedachten zag ik mijn ouders stilstaan voor mijn tekening. Ik zag de teleurstelling en het gesprek dat wij daarna zouden hebben. Het papier, het kleurpotlood en ikzelf waren bevroren. Na een paar minuten liep juf Yvonne een rondje door de klas en vlak naast mij bleef ze staan.

‘Lukt het, Dennis? Weet je al wat je gaat tekenen?’

Ik moet catatonisch op mijn stoel hebben gezeten. Klem tussen wat ik wilde en wat ik mocht. Mijn ademhaling versnelde en zweet stond op mijn voorhoofd. ‘Nee.’ Het kwam er haperend uit en mijn hand trilde.

Ze zag dat ik het moeilijk had en hurkte naast mij. ‘Mag jij misschien geen Zwarte Piet tekenen van je geloof?’

Juf Yvonne wist precies wat ik voelde, zo knap. Ik knikte voorzichtig en probeerde mijn schaamte te negeren. Om me heen stopten verschillende kinderen met tekenen. Gezichten die mijn kant op draaiden. Iedereen wilde weten wat er aan de hand was.

‘Maar dan verzin je toch iets anders? Dat maakt niet uit. Teken wat je wilt. Een auto of een dier. Iets wat je leuk vindt of iets uit een sprookje, als dat wel mag. Je hoeft geen Zwarte Piet te tekenen.’

Ik haalde een paar keer diep adem en keek haar dankbaar aan. Terwijl ze wegliep, sloeg mijn fantasie op hol. Er flitste van alles voorbij. Uiteindelijk besloot ik een kip te tekenen. Een grote witte kip die op haar nest zat. Met een ei onder haar kont, een oranje bek en oranje poten. In de verte tekende ik een kippenhok, zo goed als ik kon. Mijn vader had er weleens een laten zien op de kinderboerderij. Precies toen ik klaar was, riep de juf dat het tijd was. Iedereen mocht naar voren lopen om zijn tekening in te leveren. Ik voelde mijzelf opgelaten, maar minder bezwaard dan tijdens het begin van de opdracht, tot Joost zijn mond weer opentrok.

‘Haha. Wat een rare piet heb jij getekend.’

Een paar kinderen drongen naar voren en iedereen wilde zien wat ik had getekend. Ik voelde tranen opkomen en wilde de tekening uit de hand van de juf trekken, maar ze beschermde me. Opnieuw.

‘Kom op, jongens, niet zo flauw doen. We zitten in een multiculturele klas. Mohammed en Fatima mogen geen varkensvlees eten, sommige kinderen geloven in God en anderen niet. Ik wil niet dat hier elke keer ruzie over komt. Jullie moeten elkaar respecteren. Dennis mag van zijn geloof niet aan Sinterklaas doen en daar is niets raars aan.’

Het was goed bedoeld en ik was heel blij met haar reactie. Ze nam het voor me op, maar naderhand kreeg ik van bijna iedereen in de klas vragen. ‘Waarom mag jij niet aan Sinterklaas doen? Geloof jij niet in Zwarte Piet? Krijg jij dan geen cadeautjes?’

Ik gaf de antwoorden die ik had geleerd in de zaal. De Sint is nep. Alleen God is heilig. Iets over hebzucht. Wat ik ook zei, het kwam niet aan, voornamelijk omdat ik het zelf ook niet begreep. Ik worstelde me erdoorheen en meed het onderwerp zoveel mogelijk, totdat een week later iedere ouder mijn tekening in de gang zag hangen.

Na Sinterklaas komt kerst. Ronald sprong enthousiast naar mij toe en zei: ‘Dennis, er is iets voor je.’

Ik staarde vol ongeloof naar een rechthoekige verpakking waarvan de zijkanten waren rondgedraaid. Het leek op een enorme met lint versierde toffee.

‘Tja, dit cadeautje lag naast onze kachel vanochtend. Ik denk dat de Kerstman afgelopen nacht via onze schoorsteen naar binnen is gekropen.’

‘De Kerstman? Via onze kachel? Maar… hoe dan?’ Ik dacht aan onze gaskachel en de kleine glazen ruiten. In de winterperiode stond dat ding continu te gloeien, het was de enige verwarming in huis. Ik snapte er niets van, maar ik stelde verder geen vragen en opende mijn magische verrassing. Het doosje zat vol met snoepjes. Ik heb ervan gegeten totdat ik misselijk werd en de volgende dag opnieuw.

Achteraf gezien was dit typisch Ronald. Mijn oudste broer Fred was altijd wat stugger en voor mijn gevoel minder met mij verbonden. Ronald en ik sliepen op dezelfde kamer, we hadden een stapelbed. Misschien dat dat de band versterkte. Hij gunde me die kerstmagie. En magisch was het zeker, ik ben de dagen daarna nog regelmatig met veel verwondering om onze kachel heengelopen. Ik keek naar de schoorsteen op het dak en zag in gedachten een arrenslee. Al hoorde ik tijdens de vergaderingen dat de Kerstman niet bestond, voor mij bestond hij. Jaren later bekende Ronald dat hij de snoepjes had gekocht en heel eerlijk, het deed geen afbreuk aan de mooie momenten die ik als kind had. Het was simpelweg een mooie tijd.

Maar waarom mogen Jehovah’s Getuigen eigenlijk geen kerst vieren? Allereerst leerde ik dat Jezus niet in december geboren was. Lucas 2:8 zegt: ‘Er waren in die streek ook herders, die de nacht buiten doorbrachten om op hun kudde te passen’. Je kan niet in de buitenlucht slapen als het winter is. Die logica hoorde ik jarenlang. Ik kan me persoonlijk voorstellen dat die herders misschien in een zelfgemaakte tent sliepen en dat dit nog steeds als ‘buiten slapen’ kon worden gezien.

Daarnaast zou kerst van oorsprong samenvallen met de heidense viering van het wintersolstitium, de dagen worden weer langer en ze vieren de ’wedergeboorte van de zon’. Het zou een feest zijn ter ere van Saturnus, de god van de landbouw, en van de hernieuwde kracht van de zon. Die slinkse heidenen hadden dit gekoppeld aan de geboorte van Jezus Christus zodat zij ons konden misleiden. Natuurlijk was er niemand in mijn omgeving die dit wist. Niemand vierde dat de dagen weer langer werden en ik weet vrijwel zeker dat niemand op die leeftijd ook maar van Saturnus had gehoord. Je had gewoon een kerstboom thuis. Met lampjes. Voor de ramen hingen ook lampjes en kerstmuziek klonk uit de radio.

Na kerst kwam oud en nieuw. Ik leerde tijdens onze Wachttorenstudie dat Chinezen, die veel van hun religieuze ideeën hebben ontleend aan Babylon, het episch centrum van de heidenen, die avond op demonen jagen. Al die knallen zijn bedoeld om boze geesten weg te jagen. Daarnaast wordt nieuwjaarsdag bij Jehovah’s Getuigen in context gezet met waarzeggerij en het is een avond van dronkenschap en hoererij. Een driedubbele reden om het niet te vieren. Ook dit kwam regelmatig naar voren tijdens de vergaderingen die wij hadden in december. Ook hierbij gold dat ik niemand kende die zich bezighield met de letterlijke oorsprong. Dat interesseerde alleen ons.

Naast Sinterklaas, kerst en oud en nieuw zijn er nog andere feestdagen zoals Goede Vrijdag, Pasen, Koninginnedag, Hemelvaartsdag en Pinksteren. Tegen die tijd was ik het gewend. Er was altijd wel een verklaring. Het was een heidense feestdag, er lag teveel nadruk op bepaalde symboliek of… Ik heb werkelijk geen idee meer. Ik mocht er gewoon niet aan meedoen. Wij mochten nooit ergens aan meedoen en de kinderen op school waren het zo langzamerhand ook gewend. Meestal bleef ik op die dagen thuis, dat scheelde een hoop gezeik.

Elke feestdag voelde aan als een herhaling. Ik sloeg de feestjes over, ik deed meestal niet mee aan traktaties en als ik iets moest tekenen, tekende ik een kip. Ik heb nog steeds geen idee waarom, maar waarschijnlijk hadden kippen indruk op me gemaakt. Toen ik zes jaar oud was tekende ik een kip met vier poten, in de jaren daarna wist ik beter en tekende ik een kip met twee poten. Juf Yvonne is altijd mijn reddende engel geweest, zij zorgde ervoor dat ik me op school wat minder apart voelde en ik zag dat zij er net zoveel moeite mee had als ikzelf.

Hoe kijk ik hier achteraf naar? Als ik mijn gevoel van vroeger zou moeten samenvatten, dan zit ik er heel dubbel in. Ja, ik vond het jammer dat ik vrijwel nergens aan mocht meedoen. Ook bracht de religie mij vaak in ongemakkelijke situaties. Het is een menselijke behoefte dat je graag geaccepteerd wilt worden, zeker als kind. Tegelijkertijd ben je ook continu op zoek naar de goedkeuring van je ouders. De broeders en zusters uit de gemeenschap worden beschouwd als geestelijke familie en daardoor hecht je ook veel waarde aan wat zij van je vinden. Je spiegelt je gedrag nu eenmaal aan de mensen waar je het meest mee omgaat. Doordat je vrijwel elke dag bezig bent met de religie, het bidden, het prediken, de vergaderingen en je zelfstudie, zit je uiteindelijk zo diep in die wereld dat je het normaal gaat vinden.

Daarnaast wordt er een angstcultuur ontwikkeld. Alleen mensen die naar Jehovah luisteren zullen Armageddon, de dag des oordeels, overleven. Het bewijs, dat God daartoe in staat is, wordt je met de paplepel ingegoten door de kinderbijbel vol kleurrijke afbeeldingen: Het verhaal van Noach en de ark waarin maar acht personen de vloed overleefden. De vrouw van Lot die achteromkeek toen ze weg moest vluchten uit Sodom en Gomorra en daardoor in een zoutpilaar veranderde. Zo staat het Oude Testament vol met voorbeelden van een God die er geen doekjes om windt: volg mijn geboden of sterf.

4

Uitsluiting

De sfeer was al dagen om te snijden. Mijn vader had wallen onder zijn ogen en mijn moeder gooide er een extra Seresta in. Ze liep erbij als een zombie. Er was duidelijk iets aan de hand, ik wist alleen niet wat. Het voelde alsof we dagenlang in de aula van een crematorium woonden, waar iedereen je beschuldigend aankijkt als je luid praat en waar grapjes niet worden gewaardeerd. Soms hoorde ik mijn ouders hun stem verheffen om vervolgens weer te fluisteren. Ik liep op mijn tenen en wist niet waarom.

Op onze keukentafel stonden aardappelen, een schaal met slavinken, een kommetje doperwten en zoals gewoonlijk een grote kom jus waarmee je het eten tot een grote smurrie kon prakken. Mijn moeder schepte op zonder iets te zeggen.

Pogingen om de stilte te doorbreken waren niet succesvol en op dit soort momenten was het vaak Ronald die een gekke stunt uithaalde. Ik zag al wat hij ging doen, hij legde een doperwt op zijn lepel, richtte mijn kant op en bracht de lepel onder spanning. Niemand anders had het door. De eerste poging was mis, het kleine groene projectiel vloog vlak langs mijn hoofd.

Een korte lach ontsnapte uit mijn mond. Iedereen behalve Ronald keek me aan. Zijn mondhoek trilde. Niemand zei iets. Ik trok met mijn vork een stukje spek van de slavink af, schoof wat doordrenkte aardappel erbij en kauwde ongemakkelijk totdat iedereen weer terug was gegleden in zijn passieve houding. Hangende schouders, mondhoeken omlaag, ogen gericht op het bord.

Niet lang daarna volgde zijn tweede poging. Dit keer was het raak. Mijn pas zeven jaar oude emoties konden het succes niet binnenhouden, ik sprong op uit mijn stoel en met de doperwt nog achter in mijn keel lachte ik hard. ‘Zagen jullie dat? Ronald? Die doperwt? Precies in mijn mond?’

Ronald kreeg een mep in zijn gezicht en ik werd hardhandig terug op mijn stoel getrokken. ‘Eten is niet om mee te spelen. Weet je wel hoeveel hongerige kinderen er zijn in Afrika?’ De ogen van mijn moeder stonden op standje tien en dat was levensgevaarlijk. Meestal ging mijn moeder bij de eerste waarschuwing van zes naar zeven en bij de tweede van zeven naar acht.

Mijn vader legde zijn mes en vork neer en keek boos. Of misschien verontwaardigd. Verdrietig. ‘Niet zo etteren met je eten.’ Hij ademde een paar keer diep in en uit en bleef vervolgens nog geruime tijd wachten op de verontschuldiging die niemand uitsprak. Misschien maar goed ook, want in dit soort situaties waren wij nooit in staat om het excuus te maken waar hij op zat te wachten. Er zou hooguit iets uitkomen als ‘sorry dat ik wel humor heb’ of ‘het spijt me dat ik de eerste keer heb gemist’. Bij elke uitspraak zou de situatie zijn geëscaleerd.

‘Hebben jullie het Dennis al verteld?’ Fred keek van mijn vader naar mijn moeder en weer terug.

‘Niet nu, Fred, daar hebben we het later over,’ reageerde mijn vader.

Nog steeds vol schrik staarde ik naar Ronald die de vurige vlek op zijn wang probeerde weg te wrijven. Wat was mij nog niet verteld? Mijn ogen vlogen langs iedereen aan tafel, maar niemand zei iets.

Uiteindelijk was het opnieuw Ronald die de stilte verbrak. ‘Opa en oma worden uitgesloten.’

‘Lekker dan, gezellig eten kan ook al niet meer.’ Mijn vader smeet zijn bestek neer, schoof zijn stoel achteruit en liep weg.

‘Het was toch al niet gezellig.’

Een tweede mep landde op Ronalds gezicht. ‘Ik zei toch dat je respect moest hebben?’

‘Je had het over hongerige kinderen in Afrika.’ Net op tijd ontweek hij mijn moeders derde klap en vloog de keuken uit.

Mijn moeder begon te huilen. Fred propte de laatste hap in zijn mond, zette zijn bord in de gootsteen, mompelde iets onverstaanbaars en verdween naar zijn kamer. Stilte. Nog meer stilte. Mijn moeder keek me een paar keer aan met een regenboog aan emoties. Boos, teleurgesteld, wanhoop, verdriet, onzekerheid. Alles kwam aan bod, maar het onderwerp leek te zwaar beladen om er verder over te praten.

Een paar minuten later klauterde ik in de onderste helft van het stapelbed. Ronald stak zijn hoofd over de rand en vertelde wat er aan de hand was. Uitgesloten worden betekent dat ze geen Jehovah’s Getuigen meer zullen zijn. En wij mogen niet omgaan met uitgesloten personen. Ze komen niet meer naar de zaal, ze gaan niet meer prediken en waarschijnlijk stoppen ze ook met bidden. Ze komen nu niet in het paradijs en ze zijn Jehovah’s vrienden niet meer. De simpele, maar wrange conclusie was dat mijn opa en oma voor Satan hadden gekozen. Ik was bang dat ik ze nooit meer zou zien.

De dagen daarna waren zwart. Alsof er iemand was doodgegaan. Er werd niet gesproken over de uitsluiting, althans, niet met mij. Tijdens het eten, het moment waarop wij meestal van alles bespraken, was het onaangenaam stil. Mijn broers en ik werden verzocht om extra vroeg naar bed te gaan. Ga nog maar wat lezen. Vanuit de verte of wanneer ik een geruisloze pitstop naar het toilet maakte, ving ik flarden van gesprekken op, maar ik kon er weinig zinnigs uit opmaken.

Enkele dagen later werd het in de zaal omgeroepen. De mededeling duurde nog geen minuut. Verschillende hoofden draaiden om en troostende glimlachjes werden toegeworpen. Een broeder achter ons legde zijn hand op mijn vaders schouder en er liepen tranen over onze gezichten. Na de vergadering ging dit nog even door en onderweg naar huis spraken mijn ouders liefdevol over hoe iedereen zijn medeleven had betuigd. Mijn ouders waren verdrietig over de keuze van mijn oma en opa. De broeders en zusters in onze zaal waren ook verdrietig en leefden mee, maar tot dat moment had ik nog niemand horen vragen hoe mijn oma en opa er zelf aan toe waren en hoe zij zich erbij voelden dat ze hierdoor hun complete sociale leven zouden kwijtraken.

Uitsluiten is alleen mogelijk als je onderdeel bent geworden van de religie. Bij de Jehovah’s Getuigen wordt dit gedaan door middel van een doop. Als je opgroeit binnen deze religie, zoals ik, is het gebruikelijk dat je jezelf in je tienerjaren laat dopen.

Personen die niet binnen onze religie zijn opgegroeid, gaan meestal verschillende fases door: Je toont interesse in de religie, je krijgt Bijbelstudie, je begint vervolgens actiever en serieuzer te worden en uiteindelijk geef je aan dat je jezelf met de religie wilt verbinden.

Die uiteindelijke verbintenis wordt bevestigd met een doop. Die doop symboliseert dat je je oude leven achter je wilt laten. Je wast alle zonden van je af en kiest ervoor om jezelf aan de maatstaven van de religie te houden. Alleen als je dit circus hebt doorlopen, pas als je er fysiek inzit, kan je worden uitgesloten.

Mijn oma en opa, van zowel van mijn vaders als mijn moeders kant, zijn pas op latere leeftijd aangesloten. De ouders van mijn vader zijn tientallen jaren een getuige van Jehovah geweest en besloten er nu mee te stoppen. Hun precieze beweegreden heb ik nooit gehoord, maar dat heeft ook te maken met hoe de religie is ingericht. Als iemand uit de religie stapt, dan moet je hen mijden. Je vraagt niet naar ze. Ik heb mijzelf vaak afgevraagd hoe zij zichzelf moeten hebben gevoeld toen wij daar in die zaal zaten en hun uitsluiting werd omgeroepen. Zij werden afgesneden van de religie. Vrienden en familie werd aangeraden om hen voortaan op straat voorbij te lopen. De enige familieleden die je hebt, letterlijk en figuurlijk, zeggen dat ze jou niet meer als familie zien.

Uitgesloten worden is trouwens niet altijd een persoonlijke keuze. Je kan ook worden uitgesloten zonder dat je dat wilt. Of dat je overkomt, hangt onder andere af van hoe goed je de poppenkast van berouw kunt spelen.

Bij de Jehovah’s Getuigen word je direct aangesproken als je zichtbaar een overtreding begaat. Als je vervolgens zegt dat het je spijt, kom je ermee weg. Ik weet dat ik niet mag roken, jullie hebben mij met een peuk zien lopen, het was een moment van zwakte en ik zal het nooit meer doen. Tien minuten nadat de ouderlingen zijn vertrokken, vliegt er een nieuwe sigaret uit je pakje en puf je naast de rook ook een beetje eigenwaarde uit. Maar het probleem is opgelost, dat zien zij toch niet meer.

Door dit spel goed te spelen, voorkom je dat je wordt uitgesloten, maar niet iedereen heeft dit spel onder de knie en het zijn de ouderlingen die bepalen hoe overtuigd zij zijn van jouw berouw. Menselijke keuzes. Voor interpretatie vatbaar en daarnaast kunnen er persoonlijke motieven meespelen. De ouderlingen in jouw gemeente hebben daarmee een machtspositie en die kunnen ze tegen je gebruiken, ook al is dat niet terecht.

Sinds ik zelf de keuze heb gemaakt om te breken met deze religie heb ik aandoenlijke verhalen gelezen over personen die de dupe zijn geworden van dit soort machtspelletjes. Zo las ik recent over iemand die dertig jaar lang een trouwe getuige was. Deze persoon kwam in conflict met een ouderling, het werd opgeblazen en er werd hem verweten dat hij te opstandig was tegenover de religie. Hij had geen enkele regel overtreden, maar de ouderlingen misbruikten hun machtspositie en kozen ervoor om hem uit te sluiten. En zo raakte hij de enige sociale contacten kwijt die hij in zijn leven had opgebouwd.

Het is heel eng om over dit soort dingen te lezen of zelfs van dichtbij mee te maken. Voor sommige mensen is dit een reden om na te denken over zelfmoord. Je raakt alles kwijt wat je hebt. Je hebt geen vrienden meer want je bent altijd aangespoord om alleen vriendschappen binnen de religie op te bouwen. Je hebt geen familie meer. Zij denken dat ze jou helpen door afstand van je te nemen. Dat is wat je geleerd wordt als Jehovah’s Getuige.

Je neemt afstand zodat die persoon tot bezinning komt. Ze zien dat als een liefdevolle daad, een leermoment. Als jij op dat moment beseft wat het gevolg is van je acties, ga je daarover nadenken. Je gaat inzien wat je fout hebt gedaan en vervolgens krijg je spijt, toon je berouw en mag je na een tijdje met hangende pootjes terugkomen.

Het lastige is dat je jezelf moet conformeren aan de regels van de religie, maar dat deze niet overduidelijk terug te vinden zijn in de Bijbel. Zo spreekt de Bijbel zich niet nadrukkelijk uit tegen het vieren van verjaardagen. Toch mag het niet. Er staan twee voorbeelden in van personen die tijdens een verjaardag werden vermoord en daarom mogen Jehovah’s Getuigen ruim tweeduizend jaar later geen verjaardagen vieren. Dat is een keuze, een standpunt dat je als religie inneemt. Op soortgelijke onderwerpen kiezen ze geen kleur en laten ze het over aan jouw interpretatie. Maar op basis van dit soort regels worden wel levensbepalende keuzes gemaakt. Zwart of wit. Kies je de verkeerde kleur, dan word je uitgesloten en raak je alles kwijt.

De Bijbel is daar best duidelijk in. 1 Korintiërs 5:11-13: “Maar nu schrijf ik jullie dat jullie niet meer om moeten gaan met iemand die, terwijl hij een broeder wordt genoemd, seksueel immoreel of hebzuchtig is, afgoden aanbidt, anderen uitscheldt, of een dronkaard of een afperser is. Met zo iemand moet je zelfs niet eten. Want wat heb ik te maken met het oordelen van degenen die niet in de gemeente zijn? Jullie oordelen toch degenen in de gemeente, terwijl God degenen daarbuiten oordeelt? Verwijder wie kwaad doet uit jullie midden.”

Jehovah’s Getuigen proberen hiermee de reinheid van de gemeente te waarborgen. Zo voorkomen ze dat anderen in de verleiding worden gebracht om dezelfde wetten en regels te overtreden. De andere reden is liefde, want zo voelt de uitgesloten persoon nog veel beter hoe alleen hij is daarbuiten, hetgeen hopelijk een goede reden is om snel berouw te tonen en te smeken om hersteld te mogen worden als een getuige van Jehovah. Ik vind het ridicuul om vanuit liefde je eigen kinderen op straat voorbij te lopen, maar het wordt gedaan, veel te vaak, helaas.

‘Je moet je koffer inpakken. Je gaat een weekend bij oma en opa logeren.’ Ik zie mijn moeder nog voor me staan. Krulspelden in. Opgedirkt.

‘Logeren? Bij welke oma en opa?’

‘Bij opa en oma Biesma. En schiet een beetje op, we gaan over tien minuten weg.’

Ik had geen idee waar dit vandaan kwam. Waarom moet ik ineens weg? En waarom naar opa en oma Biesma? Zij zijn toch uitgesloten? ‘Zijn ze terug in de waarheid?’ Zo noemden wij het geloof vaak: De waarheid. Ook weer zo’n mooi indoctrinatietrucje.

‘Nee, Dennis. Ze zijn niet terug, maar je moet er wel twee nachten slapen. Papa en ik gaan dit weekend weg. Ben je je koffer al aan het pakken?’

‘Maar ik wil niet bij hen slapen.’ Het zweet stond op mijn voorhoofd. Waarom zou ik bij uitgesloten personen moeten slapen? Ik heb mijn oma en opa twee keer gezien sinds ze stopten met onze religie. Eén keer toen mijn opa ziek was, toen ging mijn vader wat boodschappen brengen. De andere keer was toen mijn vader zogenaamd een boormachine ging ophalen. Uiteindelijk hebben we daar krampachtig een kopje koffie gedronken (ik thee) en gingen we na een kwartier weg zonder boormachine.

Hoe ik ook tegenstribbelde, ik moest en zou het weekend bij mijn opa en oma logeren. Na vijf minuten verstijfd voor mijn kast te hebben gestaan, kwam mijn moeder helpen. Ze trok er willekeurig wat kleding uit en propte dat in een kleine koffer. Snel daarna stuiterden mijn koffer en ik door onze portiekwoning naar beneden.

Mijn oma en opa woonden vlakbij, op de Frits Ruysstraat in Rotterdam. Het laatste portiek aan de rechterkant van de straat, vanaf onze kant gezien. We parkeerden voor de deur en ik sleepte mijn kleine koffer van de achterbank.

Ik wilde zoveel zeggen: dat ik het eng vond, nog een keer zeggen dat ik niet wilde, maar mijn vader liep al in de richting van hun portiek en riep dat ik moest opschieten. Toen de deur openging, zag ik het bekende gezicht van mijn opa. Hij zwaaide zoals hij altijd deed, maar voor het eerst in mijn leven leek hij niet echt. Alsof zijn mond lachte, maar zijn ogen niet. Voordat ik kon reageren, kreeg ik een por in mijn rug en zei mijn vader dat ik door moest lopen. Bij de voordeur liet hij me achter. ‘We komen Dennis zondagavond weer halen.’

Mijn opa en oma gaven mij bij binnenkomst een knuffel. Het leek gemeend, maar ik wist beter. Je laat Jehovah niet zomaar in de steek. Samen met mijn koffer werd ik naar een kleine kamer gebracht. Daar lieten ze het bed zien waar ik vannacht in mocht slapen.

‘Trek je pyjama maar alvast aan, dan kan je daarna nog wat drinken in de woonkamer. Over een half uurtje moet je naar bed.’

Mijn opa hielp bij het openritsen van de koffer, legde die op een stoel, liep de gang op en trok de deur achter zich dicht. Dit was de eerste keer dat ik hier sliep. Donkerbruin behang. Een houten bed. Het bureau was gevuld met kartonnen mappen vol papier. Aan de muur hing een gehaakt schilderij. Een sombere kamer, een oude mensen kamer met een muffige lucht.

Nadat ik mijzelf in mijn pyjama had gehesen, liep ik behoedzaam naar de woonkamer. Daar kreeg ik limonade en een plastic bakje met paprikachips. Op de grote houten televisie stond een Duits muziekprogramma aan en mijn oma zei dat ze het fijn vond dat ik bleef slapen.

Ik kan me niet herinneren of ik nog met hen gesproken heb die avond. Voor mijn gevoel heb ik daar met lange tanden chips gegeten en ging ik even later naar bed. Ik was doodsbang en dacht dat ze me in mijn slaap zouden vermoorden.

Nu, jaren later, schrik ik nog steeds van deze herinnering. Mijn opa en oma waren gewoon lieve oude mensen. Ja, ze hadden een keuze gemaakt. Zij wilden geen Jehovah’s Getuigen meer zijn en door de indoctrinatie zag ik hen als handlangers van Satan de Duivel. Uiterst kwaadaardige personen. Bij elke glimlach zocht ik naar een verborgen boodschap. Kom maar, jongetje (hij wil me pakken). Even bij opa op schoot (als ik dat doe kom ik nooit meer weg). Hier heb je iets lekkers (dat is vast vergif). Ga maar lekker slapen (ja, zodat jij mij kan vermoorden).

Ik vond ze niet leuk meer. Ze maakten me bang en ik had echt moeite om die avond in slaap te komen. Gelukkig waren de volgende twee dagen heel fijn. In de ochtend stond er een heerlijk ontbijt klaar, mijn oma had pannenkoeken gebakken. Ik doordrenkte de pannenkoeken met stroop, poedersuiker en jam en werkte er meerdere naar binnen. ’s Middags nam mijn opa me mee naar het Nederlands Spoorwegmuseum. Het enige dat ik me daar nog van kan herinneren was een miniatuur stoomlocomotief die je zelf kon laten rijden. Ik vond het fantastisch. Mijn opa had zijn gebruikelijke pet op zijn hoofd en ik liep vol trots naast hem.

Het gevoel van angst vloeide steeds meer weg. Van de markt namen we visjes mee. Lekkerbekken. Toen we terug in hun huis kwamen, legde mijn oma de gebruikelijke plastic placemats weer op tafel. Samen peuzelden we van de vis en lachten om de dingen die we die middag hadden gezien. Ik vertelde vol trots aan mijn oma dat ik op de knopjes mocht drukken en hoe de kleine locomotieven daarna gingen rijden.

Na het eten keken we een Elvis Presley film. Ik moet het nog steeds een keer opzoeken, maar ik herinner me vaag iets over een circus waar een ongeluk gebeurde. Tussendoor zong Elvis verschillende liedjes en ik genoot. Ik had het gigantisch naar mijn zin. Een paar borrelnootjes erbij en na de film opnieuw met elkaar om de keukentafel voor een gezellige maaltijd.

De tweede avond ging ik opgelucht naar bed. Ik dacht er niet meer over na dat mijn opa en oma me wilden vermoorden. Ze waren lief, zorgzaam en leuk. Een echte oma en opa. Aan het eind van die tweede dag kwam mijn vader me weer ophalen. Ik gaf ze een dikke knuffel en vond het jammer dat ik moest gaan.

Daarna duurde het maanden voordat ik ze weer zag. Thuis ging alles door, het prediken en het bidden in de avond. Tijdens de vergaderingen hoorde ik opnieuw over de uitsluiting en hoe wij die mensen moesten mijden. Ik ben blij dat Jehovah het niet erg vond dat mijn vader elke paar weken gereedschap naar mijn opa en oma bracht, want anders had ik ze bijna nooit meer gezien.

Vanuit de gemeente hoorde ik dat mijn ouders erop aangesproken werden. ‘Jullie weten dat je het contact met uitgesloten personen zoveel mogelijk moet beperken, toch?’

Ze beaamden dat altijd volmondig. ‘Natuurlijk doen wij dat.’

Op die momenten leerde ik dat je soms je eigen route moet bepalen. Dat regels er zijn om overtreden te worden wanneer dat je uitkomt.

Ik zag mijn oma en opa niet langer als boemannen en begreep de positie die mijn ouders innamen. Zelf vond ik het ook fijn om ze te zien, ook al was er duidelijk wat veranderd nadat zij zichzelf hadden laten uitsluiten. Het contact was minder dan daarvoor, maar we zagen elkaar nog steeds. Dat was een gezinsgeheim geworden. We mochten niet met ze omgaan, maar deden het toch.

Opnieuw een leugentje erbij, dat was niet erg. Onderling begrepen we het. Wij als gezin zochten onze weg en probeerden zoveel mogelijk de harmonie te bewaren. Ik had er vrede mee, ook al bracht het me soms in een lastige positie als ik ging bidden. Misschien deed ik op die avonden wel hetzelfde als mijn ouders en mijn broers en gingen zij ook fluisterend in gebed.

5

Twee gezichten

‘Help me even met de sausjes.’ Mijn moeder wees naar een paar glazen schalen, dipsausverpakkingen en een grote pot met mayonaise. ‘In elk schaaltje moeten drie eetlepels mayo, een eetlepel water en de inhoud van zo’n zakje. En daarna alles goed mengen.’

Ik hutste en klotste de ingrediënten door elkaar, likte tussendoor de lepel af probeerde me voor te stellen welke saus ik vanavond bij welk stuk vlees zou nemen. Toen ik de woonkamer inliep, had mijn vader net de tafel uitgeklapt en verdeelde hij de fonduestellen. Het mooie kerststuk, dat wij demonstratief een winterschaal noemden, had ruimte gemaakt voor een aantal grote, mooie kaarsen.

Ieder had zijn rol en mijn moeder de regie. Op commando droegen wij alles naar de tafel. Schalen vol met stukjes vlees en kip, servies, bestek, glazen en stapels servetten. De zelfgemaakte huzaren- en zalmsalades van mijn moeder mochten vanzelfsprekend niet ontbreken, daar stond ze om bekend. Mijn moeder kocht ook nooit een kant-en-klare fondueschotel, maar verschillende stukken vlees die ze zelf in stukjes sneed. Zo bleef ook onze slager in de veronderstelling dat wij geen kerst vierden.

Na het gebed van mijn vader gingen wij, net zoals veel anderen tijdens kerst, fonduen; luidruchtig prikkend met onze vorkjes en vriendschappelijk ruzie makend als iemand een stukje vlees van ons stokje had gejat. Wat ontbrak, was een kerstboom en we gaven elkaar op die avond nooit een cadeau.

Andere Jehovah’s Getuigen, van wie ik het toevallig wist, zochten hun benadering van het kerstgevoel in steengrillen of een kalkoen in de oven en net als bij ons waren dat soort gerechten exclusief voorbehouden aan deze periode van het jaar.

‘Het is toch wel fijn dat we dit kunnen doen. Als we morgen hadden moeten werken, was het lastiger geweest.’

Op dit soort momenten vergat mijn vader spontaan dat er bij ons niemand op zaterdag- of zondagochtend werkte en dat wij met dit gezelschap dus twee keer per week vlees konden prikken. Na die uitspraak trokken we gezamenlijk een paar seconden onze kop uit het zand, keken elkaar twijfelend aan en doken snel weer terug.

Snel na kerst kwam oudejaarsavond. Dat was opnieuw een wereldse feestdag die wij niet vierden. Wel vonden we het leuk om een gezellige avond met familie en vrienden te hebben. Vroeg in de ochtend klopte mijn moeder het beslag en zette een oranje Tupperware schaal voor onze gaskachel (dezelfde als waar de Kerstman doorheen was gekropen) om het beslag te laten rijzen.

Even later begon mijn vader te bakken, snoepte ik tussendoor wat uiteinden van de oliebollen af en was het in onze keuken ijzig koud omdat de kleine afzuiger niet sterk genoeg was om te voorkomen dat ons huis de volgende zomer nog naar oliebollen zou stinken. Keukendeur open, bovenraam open, pantoffels aan. Later op de avond genoten wij samen van de oudejaarsconference of een of ander muziekfestival en zaten wij, net als vele andere Nederlanders, onder de poedersuiker.

Het vuurwerk bewonderden wij op afstand. Op die specifieke avond dan, want op de dagen ervoor deden wij als jongeren wat veel jongeren deden. Dan gingen we er met tassen vol vuurwerk op uit. Astronauten, gillende keukenmeiden, strijkers. We experimenteerden met die strijkers in lege omgekeerde colablikjes en schoten ze soms tot wel drie verdiepingen omhoog. Bij het Oostplein stond het geraamte van een nieuw kantoorpand in de steigers. Wij drongen door de hekken, liepen dertien verdiepingen omhoog en schoten vuurwerk hoog de lucht in en later per ongeluk naar de agenten beneden die ons hadden opgemerkt. Gelukkig kwamen wij er met een waarschuwing vanaf.

Tijdens vergaderingen zaten we weer netjes en opgedirkt naast elkaar. Mijn vader, mijn broers en ik met een colbertjasje en een stropdas. De zusters en mijn moeder in lange jurken of rokken. Als er na een lezing werd gevraagd waarom wij geen Sinterklaas, kerst of oud en nieuw vierden, stak iedereen in de zaal zijn vinger op om ‘dat mag niet van Jehovah’ te antwoorden. We lazen delen voor uit de bijbel om ons antwoord extra kracht bij te zetten en stonden vooraan bij de symbolische steniging van iedereen die Gods wetten overtrad.

Ik moest in die periode vaak denken aan Johannes 8:7: “Laat degene van U die zonder zonde is, het eerst een steen naar haar werpen”. Wij herkenden de zonde bij een ander, maar waren blind geworden voor wat wij destijds zelf deden. Zou ik de enige zijn geweest in ons huisgezin of onze gemeente die er zo naar keek? Of speelde iedereen de poppenkast mee? Als ik een waarde wil hangen aan hoe mijn ouders erin stonden, dan neig ik ernaar dat ze blind waren. Of ze konden geen tegenspraak van mij tolereren omdat het te dichtbij kwam.

‘Nou Dennis, zet dat maar af, hoor. Ik hoor alleen maar schieten en schelden.’

Mijn vader was geen fan van Miami Vice. Ik vond het prachtig. Ja, het zat vol met achtervolgingen, complotten en misdaden die opgelost moesten worden, maar er zat ook humor in. Veel humor. En belachelijke dingen zoals alligator Elvis die bij Sonny Crockett op de boot woonde. ‘Ah papa, heel even nog. Het is vast zo voorbij. Ze zitten nu net in een achtervolging.’

Ik had nog niet met mijn ogen geknipperd of de zender was versprongen. ‘Pa, zet nou terug. Het was spannend.’

‘Nee, je moet niet naar zulke dingen kijken. Het is geweld en je weet hoe Jehovah daarover denkt.’

Jezus, gaan we weer. De frustratie trok vanuit mijn tenen omhoog, mijn spieren spanden aan en ik gromde binnensmonds tot tien. Als er iets is waar ik een gruwelijke hekel aan heb, dan is het wel onmacht. Wat ik op dat moment ook zou doen, er was geen enkel scenario waarin ik verder kon kijken. En bij alles wat ik wel zou doen, kwam ik er niet zonder kleerscheuren vanaf.

Het liefst zou ik zeggen dat hij hypocriet was, maar mijn vader kennende kreeg ik dan een preek van een uur. Daarna zou hij zichzelf in de slachtofferrol storten en hardop vragen waar hij dit aan verdiend had. Hij was toch altijd goed voor ons, waarom beloonden wij hem dan met dit opstandige gedrag? Maar niets doen, nee, dat was ook te makkelijk. Ik moest hem vastlullen en hem door hetzelfde stof laten kruipen als hij nu bij mij deed. Terugslaan met de Bijbel, zijn eigen grootste wapen.

‘Oh, daar had ik helemaal niet over nagedacht, papa.’ Even paaien. ‘Wat goed dat je me daaraan herinnert.’

‘Geen probleem, hoor, jongen.’ Mijn vader was een lieve man, maar op dit soort momenten was hij het boegbeeld van naïviteit.

‘Wat zijn ook alweer die anderen dingen waar Jehovah zo’n hekel aan heeft?’

‘Hoe bedoel je?’

‘Nou, er zijn toch ook andere dingen die hij veracht naast misdaad en moord?’

‘Ja, een heleboel, Dennis. Stelen mag niet. Liegen ook niet.’

‘En klopt het dat hij het ook niet fijn vindt als wij daarnaar kijken op de televisie?’

Mijn vader knikte. ‘Dat klopt.’

‘Op de vergaderingen hadden ze het over nog iets anders. Hoererij. Wat is dat precies?’

Hij keek schuin omhoog en probeerde de juiste kinderlijke woorden te vinden. ‘Jehovah heeft zowel de man als de vrouw gemaakt. Alleen als ze trouwen, mogen ze seks hebben. Hoererij betekent dat mensen die niet getrouwd zijn seks hebben.’

Ik had moeite om mijn mondhoeken niet te laten krullen. Alles stond op ontploffen en hij had het niet eens door. Tijd voor de laatste schep zand uit de valkuil. ‘En van al die dingen, al die slechte dingen, wil Jehovah dus dat wij er niet naar kijken?’

Het zielige was dat hij oprecht trots keek. Dennis, zijn jongste zoon. Hij gaf één correctie op mijn kijkgedrag en kreeg daarvoor een kind terug dat alles begreep. We spraken ineens inhoudelijk over de Bijbel. Maar als iemand mij in een hoek drijft, bijt ik van me af. Dat kan ik op een manier die je niet ziet aankomen. Gemeen en hard, mijn specialiteit. Op dat moment kon ik dan ook niets anders dan reageren met: ‘En waarom kijken jij en mama dan naar The Bold and the Beautiful? Is Jehovah selectief in wie bepaalde dingen wel of niet mag zien? Of ben jij dat? Ik zie dat iedereen het met iedereen doet en we weten dat ze niet getrouwd zijn.’

Hij schoof heen-en-weer op zijn stoel. Ik zag dat hij het moeilijk had. ‘Waar slaat dit ineens op? Ik wil niet dat je naar al die misdaad kijkt op tv.’

‘Ik heb het niet meer over de misdaad, papa.’

‘Wat doe je vijandig. Waar komt dit ineens vandaan?’

‘Wat is er precies vijandig aan het stellen van een vraag over de uitleg die jij me hebt gegeven?’ Ik ging demonstratief voor hem staan.

‘Sorry, hoor, ik heb hier geen zin in.’ Zijn gebruikelijke manier om een confrontatie uit de weg te gaan.

‘Mag je nou wel of niet naar hoererij of geweld op televisie kijken? Ik snap het niet meer. En gelden die regels slechts voor kinderen of ook voor volwassenen?’ Terwijl ik dit uitsprak liep mijn vader de woonkamer al uit en tot zijn grote ergernis zapte ik terug naar Miami Vice.

Een paar minuten later kwam hij binnen, zette de tv uit en zei dat ik naar mijn kamer moest gaan. We hadden genoeg tv gekeken vandaag. Als je er te lang naar kijkt, dan krijg je vierkante ogen. Ga lekker een boek lezen of vroeg slapen.

Zo eindigden veel van de discussies thuis. Geen gelijkwaardig gesprek omdat er geen gelijkwaardige regels waren of omdat mijn broers of ikzelf een confrontatie aangingen die hij nooit kon winnen. Achteraf voelde ik me weleens schuldig. Waarom moest ik die arme man zo pesten? Verder was hij de liefste vader van de wereld, maar op dit soort momenten genoot ik er stiekem van om hem te confronteren met zijn kromme manier van denken.

Als ik alleen met hem was, won ik de discussie zonder kleerscheuren. Wanneer mijn moeder erbij was, kreeg ik een mep en zei ze dat ik brutaal was. Zij verdedigde hem. Normaliter heb ik respect voor partners die elkaar verdedigen, maar het had haar zoveel meer gesierd als ze een keer inhoudelijk aan mijn kant van het slagveld was gaan staan. Ruggengraten schijnen te versmelten in een huwelijk.

Toch waren mijn ouders hier niet uniek in. Jehovah speelde altijd een rol in het morele kompas dat ons werd aangeleerd. We mochten niet stelen omdat dat niet mocht van hem. Niet omdat het moreel fout is om iets te pakken wat niet van jou is. We moesten aardig zijn voor onze naasten, niet omdat het sociaal gezien goed is om te doen, maar omdat het zo beschreven staat in de Bijbel. We moesten zondaars hun fouten vergeven, niet omdat wij diep vanbinnen geloofden in een tweede kans of dat mensen soms verkeerde beslissingen kunnen nemen, maar omdat dit is wat er wordt voorgelezen tijdens onze vergaderingen.

Vrijwel elke keuze in ons leven had een Jehovah-component en vrijwel geen enkele keuze was gebaseerd op zelfstandig en logisch nadenken of denken vanuit je hart en ziel. We hadden een collectief, maar ook een selectief geweten.

Waar we ook enorm goed in waren, was het denken in hokjes. Zo staat er in de Bijbel dat je niet bewust je lichaam mag verontreinigen. Het lichaam is namelijk een heilig iets dat we van Jehovah hebben gekregen. Binnen de religie wordt dit vertaald naar een paar concrete voorbeelden en een ervan is dat wij niet mogen roken. Je kan al uitgesloten worden als je één sigaret rookt en er geen berouw van hebt. Je mag echter wel drie hele slagroomtaarten wegspoelen met twintig koppen koffie. Er is ook niemand die je zal veroordelen als je zelfstandig een kilo rundvlees wegwerkt op de barbecue of drie flessen cola drinkt op een dag. Dat zijn geen redenen om uitgesloten te worden en dus mag het.

Ik groeide daardoor op met een vertroebeld moreel kompas. Geen persoonlijke keuzes maken, maar het collectieve kuddegedrag accepteren. Niet te veel nadenken, maar domweg regels volgen. En ook al zie je er het nut niet van in, als dat is wat je dagelijks meemaakt, wordt het ook jouw norm. Dit is waarop je je eigen goed en slecht gaat beoordelen. Een nieuwe marionet is in de maak. Uiterlijke schijn is belangrijker dan innerlijke rust en goed gedrag.

Ik denk trouwens niet dat mijn ouders bewust bezig waren om ons om te toveren tot hypocriete wezens. Ook zij zaten gevangen in dit web, deze manier van denken. Mijn ouders zijn niet geboren in de religie zoals ik, maar ze waren beiden nog geen tien jaar oud toen hun ouders de overstap maakten. Daarnaast groeiden ze op in de naoorlogse periode. Weinig eten. Het land was in opbouw. Er was behoefte aan houvast. Dat waren hele andere tijden.

Mijn ouders waren niet rijk, maar wij konden elk jaar op vakantie. We woonden in een simpel huurflatje, maar er stond altijd eten op tafel.

Ik heb naderhand van mijn ouders gehoord dat ze financiële tegenslagen voor ons verborgen hielden, maar als ze echt rockbottom hadden gezeten, dan hadden wij dat waarschijnlijk wel gemerkt. Zij zijn opgegroeid in een periode waarin er veel meer onzekerheden waren en ik kan me voorstellen dat ze zich daarom vastklampten aan het geloof. De belofte dat alles beter zou worden. Een paradijs. Voldoende voedsel en gezondheid voor iedereen. Vanuit die mentaliteit, zo voelde het voor mij, hebben zij ons opgevoed. Ze deden datgene waarvan zij dachten dat het het beste voor ons was.

Ik heb het hen daarom ook nooit kwalijk genomen. Ik heb ze er nooit om veroordeeld. Achteraf gezien had ik graag een vader en een moeder gehad die ons vanuit echte, eerlijke en zuivere maatstaven normen en waarden bijbrachten. Ik had graag ouders gehad die me bijstonden als ik kritische vragen stelde, ouders die je de mond niet snoerden als je het overduidelijke hypocritische gedrag aan de kaak stelde, maar ik zie ook heel goed in dat zij waren wie ze waren omdat ze zo gevormd waren door hun omgeving.

Vergeleken met enkele andere gezinnen binnen onze gemeenschap waren mijn ouders zo slecht nog niet. Ik ken verhalen van jongeren die bijna geen televisie mochten kijken. Victor Vanderbroek, een ouderling uit onze gemeente, verbood zijn kinderen om naar programma’s zoals Casper het Spookje of Alf te kijken. Hij vond dat spoken hetzelfde waren als demonen en Alf was een buitenaards wezen en per definitie dus ook iets wat aan Satan gerelateerd was. Zelfs mijn ouders vonden dat te ver gaan.

Daarnaast waren er ook broeders en zusters die helemaal geen televisie in huis hadden. Als het aankwam op muziek, waren mijn ouders fan van BZN, de Zangeres zonder Naam, willekeurige countrymuziek of klassiekers zoals Abba of Whitney Houston. De meeste popmuziek tolereerden ze, maar ze vonden er niets aan. Muziek waarin een elektrische gitaar de boventoon voerde, was herrie en hardrock, en de nog zwaardere genres waren demonisch. Satan had in hun ogen dus een muzikale voorkeur en luisteren naar die muziek stond gelijk aan jezelf openstellen voor de duivel. Omdat vrijwel niemand bij ons thuis fan was van het heavy metal genre, leverde dat bij ons weinig problemen op.

Net zoals andere gezinnen er andere tv-regels op nahielden, waren er ook voldoende gezinnen met afwijkende regels voor wat betreft muziek. Als je bepaalde langspeelplaten achterstevoren zou afspelen, dan zou je verborgen satanische boodschappen horen. Het nummer Stairway to Heaven van Led Zeppelin was een bekend voorbeeld, maar ook nummers als Hotel California van de Eagles stonden voor sommigen op de verboden lijst. Op de cover van dat album zou Anton Lavey op de California Street in San Fransisco staan. Hij was een Amerikaanse satanist en oprichter van de Church of Satan.

‘You can check out any time you like, but you can never leave…’ Dat kon maar op een manier worden geïnterpreteerd; als je jezelf eenmaal overgeeft aan Satan, dan zit je voor eeuwig vast.

Er gingen lijsten rond van muziek waar je niet naar mocht luisteren. Schijnbaar waren er dus Getuigen die continu muziek achterstevoren afspeelden om daar de subliminale boodschappen van Satan in te zoeken.

Veel ouders waren als de dood voor bezeten speelgoed. Bijna iedere Jehovah’s Getuige kent het verhaal over een demonische smurf die door een koninkrijkszaal zou hebben gelopen. Later kwamen er soortgelijke verhalen over Furby’s. Anderen hadden het over antieke spiegels waarin de schaduw van een overleden persoon te zien was of een kledingstuk dat elke keer terug in de kast kwam nadat ze het herhaaldelijk hadden weggegooid.

Annie Lennox zou tijdens een optreden van The Eurythmics aan de Jehovah’s Getuigen gevraagd hebben om de zaal te verlaten omdat ze geen contact met de duivel kon krijgen. Exact datzelfde broodje aap ging rond over Earth, Wind and Fire en John Denver. De band KISS zou staan voor ‘Kids in Satan’s Service’ en ik hoorde dat iemand een nummer van Metallica draaide en ineens met een bijbel in zijn gezicht werd geslagen. Satan de Duivel was overal en hij deed er alles aan om ons van ons geloof af te brengen. Voor ons als kinderen was dit de bevestiging van wat ons was ingeprent, we moeten dicht bij Jehovah blijven en ons zoveel mogelijk afzonderen van ‘de wereld’.

Naast de verboden muzieklijsten, waren er ook lijsten van voedingsproducten die wij niet mochten nuttigen omdat er bloedbestanddelen in zouden zitten. Volgens de Bijbel is bloed heilig. Zo heilig dat Jehovah’s Getuigen zelfs geen bloedtransfusie mogen ondergaan. Als het aankomt op een leven-of-dood-situatie, nemen zij liever dat enkeltje naar het paradijs. Ze zien het als de zoveelste beproeving die op hun pad komt en alleen als je al die beproevingen succesvol kan doorstaan, verdien jij je recht op dat eeuwige tuintje.

Er waren gezinnen die vol overgave de rode M&M’s in de richting van de vuilnisbak rolden omdat daar het bloed van luizen in zit. De lijst met verboden producten besloeg meerdere pagina’s, maar volgens mij heeft niemand bij ons thuis het gelezen. We vonden het net een stap te ver gaan. Dingen als bloedworst aten we niet, dat lag er te dik bovenop, maar die rode M&M’s aten we gewoon op.

Wat ik met name leerde in deze periode, was om twee gezichten te hebben. Een heilig alter-ego dat zoveel mogelijk mee hobbelt met de regels en het gezicht waarmee je jezelf nog een beetje recht kon aankijken in je morele spiegel. Actief in het geloof, heilig wanneer het uitkomt en bedreven in het liegen. Ik loog tegen iedereen en het hardst tegen mijzelf.

6

De middelbare school

Michiel was op de basisschool de enige niet-Jehovah’s Getuige waarmee ik een echte vriendschap had opgebouwd. Van iedereen met wie ik omging, woonde hij het dichtstbij. Als ik naar zijn huis liep, hoefde ik slechts door een poortje en over een speelplein te lopen.

Op dat speelplein hebben we flink wat uren doorgebracht. We balanceerden over houten bielzen en speelden acrobaatje. Ik herinner me nog momenten waarop wij probeerden van fiets te wisselen zonder de grond aan te raken. Of het ooit gelukt is weet ik niet meer, maar het proberen alleen al zorgde voor veel pret. Soms speelden we tafeltennis of we fantaseerden erop los bij een holle boomstam. Ik zou nog steeds zweren dat ik daar toen echte kabouters heb gezien.

Het mooie van dat pleintje was dat Michiels balkon erop uitkeek. Als het etenstijd was, hoefde zijn moeder alleen even te fluiten. Roepen vond ze ordinair en ze had ook liever niet dat ik keihard Michiels naam riep als ik hem kwam ophalen. Een keer ben ik bij hen van de trap gevallen. Ze woonden tweehoog en op de eerste verdieping zat nog een tussendeur. Hoe ik het voor elkaar kreeg, geen idee, maar ik rolde eerst één verdieping naar beneden, moet tegen de deurklink zijn aangekomen en rolde toen verder tot de begane grond.

Michiels moeder schrok zich een hoedje, hielp me weer naar boven en gaf me een kopje thee en een chocolaatje tegen de schrik. Verder was ze ook altijd heel betrokken bij mijn school, een betrokkenheid die mijn ouders nooit lieten zien jegens Michiel.

‘En, wat ga jij doen qua vervolgopleiding?’ Michiels moeder schonk drie koppen thee in en opende een koekjestrommel waar geen koekjes, maar chocolaatjes in zaten.

Ik mocht als eerste graaien en koos een mini-Nuts. Nadat ik als een gek het papiertje ervan af had getrokken en ongegeneerd een hap aan het wegkauwen was, probeerde ik enigszins verstaanbaar te antwoorden: ‘Ik ga denk ik naar de Technische School in Schiebroek. Daar heeft Ronald ook op gezeten.’

Terwijl Michiel zijn mini-Bros verorberde, keek zijn moeder me vragend aan. Ze roerde in haar thee en nog iets langer in haar gedachten. ‘Een beroepsopleiding. Oké. Dat had ik niet verwacht.’

‘Volgens mij wil hij elektricien worden, net als je broer, toch?’

Ik knikte naar Michiel en daarna naar zijn moeder.

‘Maar je cijfers zijn de laatste tijd heel erg omhooggegaan, of niet?’

Dat klopte inderdaad. De cijfers op mijn eerste rapport dat jaar hadden als gemiddelde een zes. Heel serieus was ik dan ook nooit met school bezig. Gedurende de voorgaande jaren had ik geleerd dat je met een vijf en een half overging, maar meneer Gerritsen, onze leraar, had gezegd dat het geen veelbelovende cijfers waren en dat ik er niet veel mee zou bereiken. Het beperkte mijn mogelijkheden voor verder studeren drastisch als ik er geen verandering in aanbracht.

Een wat meer concretere vertaling van die boodschap was dat ik verschrikkelijk kut had gepresteerd en dat ik zwaar de sjaak was als ik niet heel snel mijn cijfers zou opkrikken. Ik vond die open opties wel fijn, begon hard te leren en viel iedereen thuis lastig met sommen en opdrachten waar zij mij amper mee konden helpen. Twee rapporten verder was mijn gemiddelde van een magere zes naar een kleine acht gegaan. Ik kon het wel.

Toen ik vervolgens thuis in gesprek ging, antwoordde mijn vader met: ‘Je kan wel heel geleerd proberen te zijn, maar binnenkort komt Armageddon. En wat ga je daar dan doen met je havo? Wat leer je nou eigenlijk op een havo? Fred heeft de tuinbouwschool gedaan en weet enorm veel van planten. Als het paradijs komt, weet hij in ieder geval hoe hij de hele aarde moet omtoveren in één grote mooie tuin. En Ronald heeft de technische school gedaan. Je denkt toch niet dat we teruggaan naar een tijdperk waar we ’s avonds weer met kaarsen zitten? Natuurlijk hebben we elektriciteit nodig.’

Het klonk zo logisch.

‘Maar een havo-opleiding, wat kan je nou als je daarmee thuiskomt?’

Terwijl ik aan dat gesprek met mijn vader terugdacht, voelde ik ineens de ogen van Michiel en zijn moeder op mijn huid branden. Ik begon steeds langzamer te smakken. Het laatste stukje chocolade smolt weg op mijn tong en ik maakte voor de sier nog een paar kauwbewegingen.

‘Ik had eigenlijk verwacht dat jij ook de havo zou gaan doen. Je hebt in ieder geval laten zien dat je daar makkelijk toe in staat bent. Je cijfers aan het begin van het jaar waren niet al te goed, maar daarna haalde je achten en negens. Ik denk dat je met een beetje moeite zelfs wel vwo kan halen.’

Nog hoger dan havo? Mijn hart maakte een sprongetje, maar ik wist niet zo goed waar dat vandaan kwam. Elke vezel in mijn lichaam was enthousiast, maar ik kon aan mijzelf niet uitleggen waarom, ik wist niet eens wat vwo was of wat ik daarmee kon bereiken.

‘De Technische School lijkt mij echt leuk,’ loog ik. Ik had geen zin om het allemaal uit te leggen. Michiels moeder was een hele lieve vrouw en ik voelde me altijd meer dan welkom, maar ze geloofde niet in de Bijbel. Ik kon haar wel vertellen dat Armageddon binnenkort zou komen, maar wat voor mij een voldongen feit was, was voor haar niet meer dan een sprookje.

Mijn ouders geloofden heilig in Armageddon en dat deden ze al voordat ik geboren was. Toen dacht elke Jehovah’s Getuige dat Armageddon in 1975 zou komen. Van mijn ouders hoorde ik dat er zelfs mensen waren die hun huis hadden verkocht of al hun spaarcenten hadden opgemaakt. 1975 was het beloofde jaar, de Messias zou terugkeren op aarde om iedereen te helpen.

Terwijl iedereen aandachtig zat te wachten, bleef de verwachte Messias weg en werd ik geboren. Heiligschennis hadden andere Getuigen het genoemd, je neemt toch geen kind als God op het punt staat in te grijpen? Straks staat de hele wereld in de fik en loop jij met een kind onder je arm. Lekker tussen die miljarden lijken. Waarschijnlijk voelden mijn ouders zich behoorlijk opgelaten en lieten ze dat weten via mijn geboortekaartje:

Niemand had mij meer verwacht

Maar toch ben ik gekomen

Met de naam Dennis

Ben ik bij de familie Biesma gaan wonen

‘Wil je nog een kopje thee?’ vroeg Michiels moeder.

‘Ja, dan gaan we daarna snel naar mijn kamer,’ antwoordde Michiel in mijn plaats.

Ik knikte, maar fragmenten van Armageddon bleven in mijn gedachten voorbijschieten. Het einde van de wereld terwijl ik bij Michiel en zijn moeder aan de thee zat. Ik had een keer een documentaire gezien over Tsjernobyl. Die mensen begonnen eerst te kotsen, vielen vervolgens op de grond, waar hun huid begon af te bladderen en door de wind, laagje voor laagje, werd meegenomen. Bij Sodom en Gomorra in de Bijbel had God vuur uit de hemel gebruikt. Water bij de zondvloed. Tijdens de tien plagen liet hij nog veel meer zien, onder andere water dat in bloed veranderde, een kikkerplaag, steekvliegen, zweren, hagel uit de hemel, volledige duisternis en uiteindelijk de dood van alle eerstgeborenen. Als het op straffen of vernietiging aankwam, was dit geen God met wie je spelletjes moest spelen.

Vanuit mijn ooghoek keek ik naar het silhouet van Michiel en zijn moeder. Als ik van hen geen Jehovah’s Getuigen kon maken, zouden ze worden vernietigd. Door de gedachte alleen al trilde ik, hoe kan je nou zulke lieve mensen vernietigen? En was het dan mijn schuld omdat ik niets had gezegd?

‘Gaat het een beetje? Je bent ineens zo stil?’ Michiels moeder gaf een kneepje in mijn arm en Michiel nipte voorzichtig van zijn thee.

‘Ja, hoor.’ Ik loog weer en het voelde alsof er vanbinnen iets aan het afsterven was. Een dood gevoel achter in mijn keel. Het kroop omhoog. De gezichten van Michiel en zijn moeder tijdens een nucleaire ramp. Ik slikte een paar keer, maar mijn mond bleef zich vullen met resten terugkerende chocolade en lauwe thee.

‘Toilet, ik moet naar het toilet.’ Met mijn hand voor mijn mond rende ik de kamer uit. Ik rukte de deur open, gleed bijna uit en kon nog net voorkomen dat ik de hele wc onderkotste.

Op mijn knieën voor de pot. Tranen in mijn ogen. Chocoladethee. Met een wc-papiertje veegde ik het braaksel van mijn kin, mijn lippen en de toiletbril. Snel daarna, maar in een voor mij eeuwigdurend moment, zag ik voor me hoe ze naar elkaar zouden kijken. Wat is er aan de hand? Wat is hij aan het doen? Gaat het wel goed daar?

Jezus, ik schaamde me dood. In de verte hoorde ik ze mompelen, maar ik kon het niet verstaan. Langzaam krabbelde ik omhoog, deed de deur open en liep zo zacht als ik kon de gang in.

Ik stak mijn hoofd om de hoek van de woonkamerdeur, maar durfde ze niet aan te kijken. ‘Sorry, ik voel me niet zo lekker. Ik ga naar huis.’

Daarna rende ik naar beneden, rukte de voordeur open en kleurde de stoep met het restant van de chocolade.

Het hele concept over dat God zou ingrijpen, begreep ik wel. Op de televisie zag je dagelijks iets over een oorlog, een hongersnood, een natuurramp, een gewelddadige overval of aids. Dat laatste was begrijpelijk, want bij ons in de zaal hoorde ik dat dit werd verspreid door ongeoorloofde seks, homo’s en bloed.

Jehovah’s Getuigen hadden daar al een oplossing voor want homo’s zouden in Armageddon doodgaan, seks was alleen toegestaan na het huwelijk en bloedtransfusies waren verboden. Al die andere dingen konden wij niet oplossen, daar moest Jehovah iets aan doen.

We moesten wachten tot hij ingreep. Wanneer zou hij dat doen? Was het nog niet erg genoeg? Moesten er eerst nog meer mensen dood? Kwam het omdat wij niet hard genoeg predikten? Moesten we meer bidden? Mijn ouders zeiden al jaren dat Armageddon snel zou komen, misschien morgen, misschien volgende week of heel misschien binnen een paar jaar, maar het zou zeker geen tientallen jaren meer duren. Dat zeiden andere Jehovah’s Getuigen echter ook toen ik nog geboren moest worden en sindsdien was er ruim twaalf jaar verstreken.

Tijdens vergaderingen leerde ik over de ‘strijdvraag’. Helemaal in het begin van de mensheid, toen Adam en Eva net van die vrucht hadden gegeten, zei Satan dat er uiteindelijk niemand meer in Jehovah zou geloven. Natuurlijk was dat een leugen en Jehovah had Satan en eventuele andere afvallige engelen meteen kunnen vernietigen, maar dan zou zijn stelling, de strijdvraag, voor altijd rondgalmen in het universum. Iedereen zou die vraag opnieuw kunnen stellen, maar niemand zou het antwoord weten. Als Jehovah’s Getuigen geloofden wij dat we nu in de periode leefden waarin die strijdvraag op een indirecte manier beantwoord zou worden.

‘Laten we het even aankijken,’ zei Jehovah toen tegen Satan. ‘Ik trek mezelf terug en laat jou je gang gaan, meneertje leugenachtige slang die je bent. Het antwoord zal je verrassen, er zullen altijd trouwe Getuigen zijn. Probeer ze maar te verleiden. Probeer ze maar te pijnigen. Dood ze voor mijn part, ik kan ze toch weer terugbrengen.’ Dat is het voordeel van een almachtige God zijn. Je hoeft slechts met je ogen te knipperen.

Die strijdvraag zorgt ervoor dat Jehovah’s Getuigen al zesduizend jaar bewijsmateriaal verzamelen. In die periode, als we de Bijbel mogen geloven, is de aarde tijdens de zondvloed op acht mensen na al een keer helemaal leeggespoeld. Naar schatting vond deze vloed zo’n 4400 jaar geleden plaats. Sindsdien zijn er miljarden andere mensen doodgegaan, zijn er ontelbare oorlogen uitgevochten en heeft God vanuit de hemel gekeken naar onderwerpen als racisme, slavernij en genocide, maar deze almachtige God deed niets omdat de strijdvraag uit de tijd van Adam en Eva schijnbaar nog steeds niet was beantwoord.

Ik probeer zelf ook weleens een punt te maken. Soms laat ik dingen op zijn beloop en kijk ik het even aan, maar zo geduldig als Jehovah is, zou ik nooit kunnen zijn. Zesduizend jaar is best een lange tijd.

Even had ik getwijfeld of ik niet wilde doen wat Fred deed. Werken in de tuinbouw was ook wel leuk, in de zomer was hij de hele dag buiten. Ik ben een paar keer met hem meegegaan en mocht met bijna alles helpen. Heel goed was ik er niet in, soms snoeide ik een plant vlak boven de grond af en als ik de kruiwagen verplaatste, vergat ik dat er halverwege de tuin een vijver lag.

In Freds jonge jaren had mijn opa weleens gezegd dat hij geboren was met groene vingers. Bij mij waren ze allesbehalve groen, zei hij. Pas toen ik Tarzan speelde en met een laaghangende tak naar beneden kletterde en in de bus op Fred wachtte, begreep ik wat mijn opa destijds bedoelde. Voor mij was een tuin een grote speeltuin, geen plek om te werken. Daarnaast keek ik vol afschuw naar Freds halfbevroren vingers in de winter. Of het nu dertig graden boven nul of een paar graden onder nul was, Fred werkte altijd buiten. Of het nu droog was of dat er een Bijbelse vloed uit de hemel kwam, Fred werkte buiten. Of het nu windstil was… Nee, werken in de tuin was niets voor mij.

Ronald werkte daarentegen altijd binnen en wat hij deed met elektronica was fantastisch. In onze slaapkamer lag een deurmat met een luchtdrukschakelaar. Als je binnenkwam ging het licht automatisch aan. Onze gordijnen waren van een motortje voorzien en gingen met een afstandsbediening open en dicht. In zijn kast zat een zelfgebouwd kluisje waar je alleen met een bepaalde code in kon komen. Hij frutselde de ene na de andere leuke toepassing in elkaar en ik vond het prachtig. Een simpele keuze dus, ik koos voor de Lagere Technische School.

Meestal is het fijn als iemand je introduceert, dat breekt het ijs. Tijdens mijn eerste dag op de Technische School in Schiebroek was het Alex die de moeite nam om me voor te stellen. Na zes jaar hel op de basisschool kende hij al mijn zwakke plekken. Toen ik erachter kwam dat hij zichzelf ook bij de lts had ingeschreven, wilde ik spontaan alsnog tuinman worden, maar ik bleef toch bij mijn eerste keus.

‘Wisten jullie al dat Dennis een Jehovah is?’ Hij was op de stoel gaan staan en trok de aandacht van iedereen in de klas. ‘Op zondag loopt ’ie langs de deuren te leuren met zijn boekies en steekt ’ie zijn poot tussen je deur. Hij vreet wel jouw traktatie op, maar mag van zijn ouders geen verjaardagen vieren. Kijk hem nou treurig kijken met zijn babyface. Straks gaat ’ie nog janken. Nu maar hopen dat hij niet van de trap af klettert met zijn jankbek, want als hij een ongeluk krijgt, dan gaat ’ie dood. Jehovah’s mogen geen bloed. Een lelijke kankerjood is het. Een schijnheil. Als hij dan met zijn postbode-papa voor je deur staat, krijg je een preek over dat je geen vuurwerk mag afsteken, maar een paar uur later loopt ’ie zelf van alles af te knallen. Ik heb zo’n godsgruwelijke hekel aan die eikels.’

Als mijn schouders anatomisch niet verbonden waren met de bovenkant van mijn romp, dan hadden ze op dat moment ergens onderaan mijn voeten gebungeld. Ik was de clown, de gek, de loner, de idioot, de stommerd en de faalhaas.

Iedereen lachte mee en door mij omver te knallen, steeg zijn aanzien. Dat wist hij en daar maakte hij ook vaak gretig gebruik van. Op de momenten dat zijn soevereiniteit in de klas onder druk kwam te staan, reageerde hij dat op mij af. En alsof dat nog niet erg genoeg was, waren er andere Alex-achtigen in de klas, die zijn trucje kopieerden.

Aan het eind van elke schooldag wist ik niet hoe snel ik moest vluchten. Soms lukte dat, dan reed ik op mijn fiets al het schoolplein af voordat mijn klasgenoten door de deur naar buiten liepen. Soms lukte het niet, omdat dan de ventieltjes van mijn fietsbanden op magische wijze waren verdwenen. Soms hielp oppompen en soms ontbrak niet alleen het ventieltje, maar was ook mijn band lekgestoken.

Ik verdenk er nog steeds de passer van die met regelmaat in mijn rug prikte tijdens de les. Als ik met een lekke band en met mijn fiets in mijn hand door de regen naar huis liep, wist ik vrijwel zeker wiens passer het geweest was. Hij was van degene die door die plas fietste waardoor ik niet slechts nat, maar ook onder de modder thuiskwam. Of het was de jongen die mij voor kankermongool uitmaakte en daarna hard lachte.

Gelukkig stond mijn vader thuis altijd voor me klaar. Hij vroeg mij herhaaldelijk hoe het kwam dat ik zo vaak een lekke band had en ik loog elke keer. Enkele kinderen uit mijn klas die dezelfde kant op woonden, hadden er ook last van. Er schenen mensen met punaises te strooien. Die had ik er onderweg al uitgetrokken om verdere schade te voorkomen. De ontbrekende ventieltjes, daar had bijna iedereen op school last van. Een of andere grapjas. De school had een onderzoek ingesteld.

Thuis had mijn vader een voorraad fietsbanden, ventieltjes en bandplaksetjes aangelegd. Van mijn zakgeld had ik ook een paar ventieltjes gekocht, die ik standaard in mijn tas had zitten, samen met een handpomp. Zo kon ik de schade beperken en hoefde ik wat minder te liegen.

Pesten hoorde er een beetje bij en ik was ook zeker niet de enige die gepest werd. Er was een jongen in mijn klas met veel overgewicht. Weer iemand anders stotterde en net als op mijn basisschool, hadden we ook hier een jongen met vuurrood haar. Sommige kinderen van twaalf jaar zijn nog klein en mager en anderen zijn groter, beginnen spiermassa te ontwikkelen en krijgen wat baardgroei. Ik behoorde tot de groep kleine, magere jongetjes, had inderdaad een babyface én was een Jehovah’s Getuige.

Het grootste probleem was dat alles op deze school nieuw was. Iedereen op de basisschool kende mijn achtergrond al zes jaar. Ze zagen hoe ik ermee worstelde om een Jehovah’s Getuige te zijn en ze worstelden soms een beetje met me mee. Niet iedereen in de klas was aardig, maar ik had een vaste achterban die voor mij opkwam als er iets aan de hand was.

Vanaf dag één van de Technische School was dat weg. Nieuwe leraren, nieuwe klasgenoten en dankzij Alex meteen een valse start. Als ik die periode zou moeten beschrijven, dan is overleven het eerste wat bij me opkomt. Ik was niet populair op school, had er amper vrienden en moest ze dus met name daarbuiten zoeken of, liever gezegd, binnen onze religie, want vrienden worden met mensen buiten de organisatie werd afgeraden.

Gelukkig was er thuis en binnen de organisatie op dat moment genoeg te beleven. Mijn broers hadden inmiddels vriendinnetjes en zelfs trouwplannen. Ons huis was altijd vol, met name in de weekenden. Dan zaten we aan de uitgeklapte tafel en kletsten we veel en luid.

Op zondagavond gingen we met z’n allen naar de ijsbaan op het Weena. Zelfs mijn moeder ging mee, initieel om een oogje in het zeil te houden, maar na een paar keer had ze de smaak te pakken. Lachen, gieren, brullen. Zondagavond was daar JG-avond. Getuigen uit half Nederland kwamen samen. We voetbalden met een puck of speelden tikkertje op de binnenbaan, raceten op de buitenbaan of waren aan het flirten met andere vrijgezelle Getuigen. En als je even een break wilde, dan ging je naar de interne snackbar voor een grote friet, een slushpuppie of een spelletje Pengo op de arcadekast.

Na afloop gingen mijn moeder en ik naar huis en bleven mijn broers en hun vriendinnen nog even in de stad om een drankje te doen. Meestal kwamen ze na twaalven thuis en bijna elke week hadden ze daarover ruzie. Na middernacht was er volgens mijn ouders op straat alleen plaats voor hoeren en pooiers. Mijn broers waren toen al in de twintig, maar moesten toch voor twaalf uur thuis zijn. Een paar minuten te laat was voor mijn ouders, en met name mijn moeder, voldoende reden voor een schuimbekkende donderpreek.

Wat ook erg leuk was in die periode, waren de vakanties. Toen ik nog jonger was propten we ons met z’n vijven in een auto, maar nu Fred zelf een auto had, reden we met twee auto’s naar de vakantiebestemming. We huurden grote appartementen en er was van alles te beleven. Vaak gingen ook een vriendin van mijn moeder en haar dochter mee, die later ook haar vriendje meenam. Soms zaten we met tien of twaalf personen in een huisje, speelden spelletjes en werd er wat meer gedronken. Ik heb wat vreemde dingen gezien: familieleden die met hun kleding aan de zee in renden of gek dansten op een lokaal festival. Ik heb ze zelfs in hun broek zien piesen van het lachen.

Ja, de vakantie, dat was iets waar we als gezin het hele jaar naar uitkeken. Geen superluxe vakanties in dure hotels, maar altijd appartementen met een bescheiden keuken waar we de meeste dagen ons eigen eten bereidden. We struinden lokale markten af, bezochten bezienswaardigheden en bakten dagen op het strand in de zon. Mijn vader had een grote opblaaskano gekocht waarin ik elke dag door de golven peddelde. We maakten zandkastelen, verzamelden schelpen en genoten van de omgeving en elkaar. Ik kijk nog steeds met een grote glimlach terug op die vakanties.

Drie weken Spanje betekende niet dat we drie weken vrij waren van het geloof. We lazen dagelijks de dagtekst voor, gingen voor het eten in gebed en namen we de Wachttoren en de Ontwaakt mee om daar te bestuderen. Voorafgaande aan de vakantie zochten mijn ouders het adres en de vergadertijden op van de lokale koninkrijkszaal. Ik heb lezingen gehoord in het Duits, Frans, Joegoslavisch, Spaans en Italiaans. Nu spreek ik geen van die talen, maar de lectuur van Jehovah’s Getuigen werd toen in ruim tweehonderd talen uitgebracht. Terwijl ik dit stuk schrijf zie ik op JW.ORG dat ze inmiddels de duizend talen hebben gehaald. Bizar. Het mooie van dezelfde lectuur in iedere taal is dat je dus naast een broeder of zuster kon zitten die exact dezelfde Wachttoren beethad.

De vragen die tijdens de studie werden gesteld, waren hetzelfde. Soms gaven we zelfs antwoord in onze eigen taal of in het Engels of gebrekkig Duits. De liederen zongen we in onze moedertaal. Het gaf een gevoel van saamhorigheid. Na de studie gaf iedereen elkaar een hand en vaak werden we uitgenodigd voor een kopje koffie of zelfs een maaltijd. Tijdens die vakanties raakte het mij niet of nauwelijks dat ik op school niet echt vrienden had. Ik had vrienden over de hele wereld. Nee, ik had familie over de hele wereld. We waren altijd overal welkom en voelden ons altijd en overal thuis.

Helaas hield al die drukte bij ons thuis snel weer op. Ronald trouwde op jonge leeftijd en Fred ging op zichzelf wonen in het oude huis van mijn oma en opa, om vervolgens op iets latere leeftijd ook te trouwen. Jong trouwen was gebruikelijk in onze religie. Seks voor het huwelijk was verboden en zelfs met zijn tweeën alleen in een huis of een gesloten kamer zitten was uit den boze.

De ene ouder was daar strenger in dan de andere, maar ik heb voorbeelden gezien en gehoord van jonge stelletjes die een chaperonne hadden als ze naar de film gingen. Voor hetzelfde geld ga je niet naar de film, maar huurde je een hotelkamer. Die derde persoon moest je behoeden voor een misstap of, wat vaker voorkwam, hij of zij klikte, waardoor je later voor de ouderlingen moest verschijnen.

Maar elke tiener krijgt vroeg of laat behoefte aan intimiteit. Je wilt aan elkaar kunnen frunniken en verliefd doen zonder dat er iemand anders continu in je nek hijgt. Wat je daardoor vaak ziet, is dat de broeders net de twintig voorbij waren en de zusters vaak achttien of negentien jaar waren wanneer ze trouwden.

Mijn beide broers hebben een groot trouwfeest gegeven. Naast de ijsbaan zijn bruiloften belangrijke uitjes voor Getuigen. Wij mochten bijvoorbeeld nooit naar een disco, dat was te werelds, maar op bruiloften kon je drinken, dansen en flirten met andere jongeren uit ‘de waarheid’, zoals wij dat noemden. Het was legaal feestvieren en daar deden we graag aan mee. Dit soort feesten werden dan ook zelden in kleine kring gevierd, meestal kwamen er honderden Getuigen op af, soms zelfs Getuigen die je nog nooit had ontmoet.

Ik was nog erg jong. Toen Ronald trouwde was ik twaalf en bij Fred was ik dertien. Het is te lang geleden om me de details te kunnen herinneren, maar in mijn herinnering waren het leuke feesten. Versierde auto’s. Een mooi trouwboeket. Wij als familie met een mooie corsage. Schitterend. Naast de plechtigheid in het stadhuis was het gebruikelijk dat er een lezing werd gegeven in onze zaal. Voor een ambtenaar van de burgerlijke stand trouwen is leuk, maar pas als je voor God trouwt voelt het echt. Samen in het huwelijksbootje. Twee gelukkige Getuigen die met God aan hun zijde het eeuwige leven zullen hebben. Dat was de droom.

7

De doop

Bijna al mijn vrienden lieten zich dopen toen ze veertien, vijftien of zestien jaar waren. Ze symboliseerden daarmee dat ze zichzelf hadden opgedragen aan Jehovah en dat was een van de beste dingen die je kon doen als een Getuige van Jehovah. Je spreekt daarmee openlijk uit dat je bereid bent om voor altijd een trouwe aanbidder te zijn, dat je jezelf losgekoppeld houdt van de wereld en dat je er alles aan zal doen om zijn naam zo goed mogelijk te verkondigen.

Vrijwel al mijn vrienden werden gedoopt tijdens een kringvergadering, maar er waren er ook een paar bij die zich op een congres hadden laten dopen. Daarna kregen ze veel nieuwe verantwoordelijkheden binnen de gemeente. Ze mochten een gebed uitspreken vanaf het podium, andere soorten en langere lezingen geven, met de microfoon door de zaal lopen en het geluid daarvan bedienen. De doop was de eerste stap en daarna kon je doorgroeien naar dienaar in de bediening of zelfs ouderling, de hoogste rang die je kan behalen binnen een gemeente. Verantwoordelijkheden die voor de buitenwereld misschien nietszeggend overkomen, maar ik zag het als een vorm van erkenning. Een status.

Pas als je gedoopt was, hoorde je er echt bij. Dan was je ineens een broeder en geen broertje meer. Je wordt gezien als een volwassen aanbidder van Jehovah en niet meer als het jongetje dat vrijwillig of onvrijwillig meegaat naar vergaderingen. Vanaf het moment dat je gedoopt wordt, ben je zichtbaar en word je serieus genomen. Je laat daarmee zien dat je de waarheid hebt aanvaard en dat je in de voetstappen van Jezus wilt treden. Je doet wat Jehovah van je vraagt.

Gedoopt zijn hielp ook bij het vinden van een vriendin, want er was geen enkele ouder die het risico wilde nemen dat jij er met hun kind vandoor zou gaan zonder gedoopt te zijn. Voor mij was het daarom al op jonge leeftijd duidelijk dat ik me wilde laten dopen. Ik wilde het allemaal. Alle nieuwe verantwoordelijkheden, erbij horen en ook een vriendin. Daarnaast wist ik honderd procent zeker dat mijn ouders stonden te trappelen. We hadden het thuis vaak over de doop en al hadden ze er nog geen enkele directe vraag over gesteld, het was hun ultieme droom om ook mij gedoopt te zien worden.

De vergadering was afgelopen en ik stond met Anthony bij de lectuurbalie. Hij was na het zingen per ongeluk op zijn bril gaan zitten en terwijl hij probeerde het glas weer in het montuur te drukken, telde ik de tijdschriften en vinkte ieders naam af. Na tien minuten kwamen mijn ouders me halen om naar huis te gaan en we spraken af om de volgende dag bij hem op het pleintje te voetballen. Daarna stapten we in de auto en zwaaiden gedag.

‘De ouderlingen hadden het vanavond weer over de doop.’ We waren net een paar minuten onderweg. Pa achter het stuur, mijn moeder naast hem en ik op de achterbank. ‘Ik denk erover om me ook te laten dopen.’

Mijn vader zette meteen de muziek uit en keek trots in de achteruitkijkspiegel.

Met een abrupte draai keek mijn moeder mij recht aan. ‘Echt waar, schatje? Wil jij jezelf laten dopen?’ Het was alsof ik haar zojuist het mooiste cadeau van de hele wereld had gegeven.

‘Ja, ik denk er al een tijdje aan. Hoe werkt dat precies? Bij wie moet ik dat aangeven?’

‘Je kan het best bij de eerstvolgende vergadering even naar een van de ouderlingen gaan,’ antwoordde mijn vader. ‘Dat hebben Fred en Ronald ook gedaan.’

‘En hoe gaat het dan vanaf dat moment verder?’

‘Dan maken ze een afspraak met je en komen er twee ouderlingen op bezoek om vragen te stellen. Volgens mij moet je ook nog doopvragen invullen, toch Wil?’

Mijn moeder knikte bevestigend.

Ik liet alles bezinken en thuis gingen we er dieper op in. Het geluk van mijn ouders kon niet stuk.

Bij de eerstvolgende vergadering stapte ik met trillende benen naar een van onze ouderlingen. Het werd ineens echt. Net als bij een huwelijk ga je een levenslange verbintenis aan. Er werd een notitie van mijn wens gemaakt en anderhalve week later stapten er twee ouderlingen bij ons binnen. Na een kopje koffie en veel koetjes en kalfjes, namen ze me apart in de kamer die van Fred was geweest.

De paar seconden stilte en de op elkaar geklemde lippen zeiden genoeg.

‘We vinden je te jong om jezelf te laten dopen,’ zei broeder Ramirez.

‘Misschien is het beter om een jaartje te wachten,’ voegde broeder Vanderbroek eraan toe.

Te jong? Er zijn genoeg voorbeelden van jongeren die veel jonger waren. We hoorden weleens over jongeren die nog geen tien jaar waren. Of bedoelden ze met te jong niet volwassen genoeg? Ik was net zo actief in de zaal als de zoon van een ouderling. Die was twee jaar ouder, maar we gaven soortgelijke antwoorden, lachten om dezelfde grappen en haalden vaak samen kattenkwaad uit. Hij was tijdens de laatste kringvergadering gedoopt. Kenden deze ouderlingen mij wel echt? We hadden in ieder geval nooit eerder een inhoudelijk gesprek gevoerd.

‘Ik denk dat ik er klaar voor ben.’

‘Wij bepalen of je er klaar voor bent.’ Broeder Ramirez reageerde zoals altijd met veel temperament.

Broeder Vanderbroek knikte volgzaam.

Geen inhoudelijke discussie. Geen vragen over mijn motivatie. Geen concrete redenen waarom ik me nog niet mocht laten dopen. Wel een compliment: ‘Heel fijn dat je er nu al mee bezig bent, Dennis.’ Over nutteloze veren in je reet gesproken.

Er was zoveel wat ik op dat moment wilde zeggen, maar de afwijzing was te groot en de emotie te heftig. Volgens mijn ouders waren ouderlingen direct door Jehovah zelf gekozen. Als zij zich door de Almachtige Vader laten leiden, wie ben ik dan om daar tegenin te gaan? Beide ouderlingen stonden zo snel op dat het leek alsof het niet de moeite waard was geweest om te gaan zitten. De voordeur viel in het slot en mijn ouders kwamen met stomheid geslagen naar me toe.

‘Te jong. Ik ben te jong.’

‘Alsof er een leeftijdsvereiste is,’ reageerde mijn moeder met verheven stem.

‘Nou Wil, niet meteen zo raar reageren.’

Mijn moeders ogen schoten naar felheidstandje zes. Niet enorm heftig, maar wel flink geïrriteerd. ‘Hoe bedoel je raar reageren? Wat is er nou raar aan? Je ziet Dennis zijn gezicht toch wel? Mijn mannetje is verdrietig.’

‘Ja, maar je hoeft toch niet meteen te gaan schreeuwen?’ Hij slaakte er een diepe zucht achteraan.

‘Noem je dit schreeuwen? Je kan ook een meter naar achteren gaan staan als je last van je oren hebt.’

Dit was een gangbaar gesprek thuis. Het leek alsof mijn vader met een afwijking was geboren. Als bij iemand zijn volumeknopje een millimeter omhoogging, dan kromp hij ineen en deed hij alsof hij geteleporteerd werd naar de binnenkant van een concertluidspreker. Iedereen thuis wist dat mijn vader allergisch was voor elke vorm van onenigheid, maar omdat hij altijd het geluid de schuld gaf in plaats van de verhitte woordenwisseling, nam niemand zijn commentaar serieus. Diep vanbinnen was het een gemoedelijke man en daarom tartten wij hem nooit te lang, maar net lang genoeg om ons punt te maken. Misschien had mijn moeder dat van ons geleerd of misschien was dit het resultaat van vijfentwintig jaar huwelijk. Ze had vandaag in ieder geval geen zin om mee te doen aan zijn poppenkast.

Ik bedankte mijn moeder met mijn ogen en ze knipoogde. We zaten op dezelfde lijn. Er zat ook een sussende uitstraling in haar blik. Laat je niet kisten. Ja, het is oneerlijk. Morgen weer een dag. Het komt wel goed. Tijdens ons blikkenspel stond mijn vader nog steeds machteloos voor zich uit te kijken. Hij heeft nooit iets van onze non-verbale communicatie begrepen.

Ik liep weg, mijn moeder liep weg en na een halve minuut hoorde ik een ‘nou ja’ uit de gang. Dat was het moment waarop ook mijn vader weer verder ging met leven.

Een jaar later volgde poging twee. Deze keer was het wel raak. Ik had in totaal drie gesprekken met ouderlingen en moest tachtig doopvragen beantwoorden. Die doopvragen vormden bij elkaar een examen. Als je voldoende vragen goed had, dan mocht je gedoopt worden.

Het waren vragen waarop je jezelf goed en gemakkelijk kon voorbereiden. Wie is de almachtige God? Jehovah. Wie is de zoon van God? Jezus. Wat betekent het om jezelf te laten dopen? Dat je de regels van de religie zal volgen. Wat gaat er gebeuren met mensen die blijven geloven in God en die zijn geboden na blijven leven? Die worden gered en komen op de paradijsaarde. Wat gaat er gebeuren met mensen die zijn geboden niet naleven? Die worden vernietigd tijdens Armageddon. En ga zo maar door.

Als je een beetje wakker bent tijdens de vergaderingen, kan je deze vragen met twee vingers in je neus beantwoorden. Dat lukte dus. Ik mocht gedoopt worden. Vijftien jaar oud. In de boze buitenwereld heb je dan nog geen stemrecht. Je mag nog niet in militaire dienst. Jezus zelf werd pas gedoopt toen hij drieëndertig was en ik ging als tiener een verbintenis aan voor het leven. Een verbintenis die als belangrijker wordt gezien dan het huwelijk.

Er werd tijdens de dinsdagavondvergadering altijd een paar minuten gereserveerd voor mededelingen. Je hoorde dan wie er ziek was of wie hulp nodig had. Soms vertelde de broeder op het podium dat er een nieuwe familie bij ons in de buurt was komen wonen en dat zij vanaf nu onderdeel uitmaakten van onze gemeente. We werden herinnerd aan de kringvergadering of het congres dat binnenkort plaatsvond of we hoorden dat er onderhoudswerkzaamheden gepland waren aan onze zaal.

Nu was er het nieuws dat ik mijzelf zou laten dopen. Toen werd aangekondigd dat mijn oma en opa zich lieten uitsluiten waren er troostende handen op mijn schouders. Dit keer werden die handen vergezeld door een grote glimlach en complimenten. ‘Wat fijn. Jehovah zal blij zijn. Je ouders zijn vast trots.’ Op de een of andere manier voelde ik de trotse schouderklopjes veel meer dan de troostende kneepjes in mijn schouder.

Na iets meer dan twee weken was het zover, de jaarlijkse kringvergadering in Bennekom. De avond ervoor kon ik amper in slaap komen. Op de ochtend zelf was ik als eerste wakker. Enorm veel baardhaar had ik toen nog niet, maar ik sprong onder de douche en schoor daarna wat verdwaalde haren van mijn gezicht. Ik pakte een gestreken overhemd uit mijn kast en trok mijn mooiste pak aan. Ik fatsoeneerde mijn haar met wat gel en deed de pot in mijn tas voor na de doop.

Mijn ouders sliepen nog of deden alsof. Ik liep de keuken in, smeerde een boterham, zette een kop thee en ging in een persoonlijk gebed: ‘Vandaag draag ik mijzelf aan u op, Jehovah. Over een paar uur zal ik worden ondergedompeld. Net als uw zoon Jezus. Morgen zal niet meer hetzelfde zijn als gisteren. Een nieuw hoofdstuk in mijn leven. Geen broertje meer, maar een jonge broeder in de gemeente. Een nieuw pad dat voor me ligt.’ Het voelde mooi en bevrijdend. Ik voelde me dichter bij hem dan ooit.

Ineens sprong Davy, onze kat, van de keukenstoel. Meteen daarna ging de slaapkamerdeur van mijn ouders open. Het schijnheilige beest mocht van mijn vader niet op de stoelen zitten vanwege de haren die hij achterliet. Dat wist hij. Nu liep de komediant gehuld in onschuld en lief miauwend naar de deur.

Mijn vader keek me verbaasd aan. Normaal was hij als eerste op en kwam hij me om de paar minuten herinneren aan het feit dat we over een uur weg moesten. Als het nodig was kon ik in een kwartier klaar zijn, dus meestal negeerde ik zijn eerste drie herinneringen.

‘Zo, jij bent vroeg op.’ Hij wreef de slaap uit zijn ogen.

‘Ja, de kringvergadering. Dopen.’ Mijn wenkbrauwen vlogen nog een paar keer trots omhoog.

Hij antwoordde met zijn grootste glimlach, liep naar me toe en gaf een kus op m’n voorhoofd.

Na nog wat ongeduldig wachten en een autorit van bijna een uur, kwamen we bij de kringhal aan. Vanaf dat we uit de auto stapten, groetten we de ene na de andere bekende. Daar waar ik op school altijd onzichtbaar door de gangen kon lopen, kon ik hier geen stap zetten zonder kennissen tegen te komen. Verschillende jongerengroepjes, iedereen in mooie kleding, vrienden en familieleden. Je kon met iedereen praten.

Vandaag was het erg spannend. Ik vroeg me af wie er kwamen kijken en wie me zouden feliciteren. Nadat ik mijn tas op de voorste rij bij de andere dopelingen had achtergelaten, liep ik verscheidene rondjes. Tot de muziek begon te spelen, het teken dat de vergadering elk moment kon beginnen.

De twee uur daarna vlogen voorbij. Ik kan me niets inhoudelijks meer herinneren, alleen dat verschillende broeders elkaar aflosten op het podium en ik op automatische piloot elke keer mijn bijbel opensloeg als ze weer een schriftuurplaats noemden. Het was gebruikelijk om die teksten mee te lezen en onderling leek het soms op een wedstrijd wie zijn bijbel als eerste op de juiste plek open had.

Vlak voor de pauze gaf een broeder ons een teken. Tijd om ons te verkleden. Iedereen in onze rij stond op en we liepen als gehypnotiseerd achter elkaar aan. Terwijl we in de kleedkamer stonden, hoorden we dat het lied werd ingezet. Daarna zou er nog een gebed worden uitgesproken en was het tijd voor de middagpauze. De meesten zouden zich dan storten op de belegde broodjes, huzarensalade of iets te drinken. Achter elke balie zouden Jehovah’s Getuigen klaar staan die zichzelf hadden opgegeven als vrijwilliger. Een kleine selectie van de mensen zou naar het doopbassin komen. Voornamelijk familie en vrienden van de mensen die daar kopje onder gingen.

Van de zeventien mensen die gedoopt zouden worden, was ik de vierde. Ik liep in mijn zwembroek het water in. Een broeder stond op me te wachten. Daar volgde ik zijn aanwijzingen, met één hand hield ik mijn neus dicht en met mijn andere hand hield ik mijn pols beet. Een kort moment was ik onder water. Achterover getild, onderwater gedompeld en weer naar boven. Het duurde maar een paar seconden en naderhand bedankten wij elkaar door elkaar de hand te schudden. Dat was het dan. Ik was broeder Dennis Biesma, een officiële Getuige van Jehovah. Eindelijk, ik hoorde erbij.

Van alle mensen die naar ons stonden te kijken, had ik niemand herkend. In de kleedkamer feliciteerden we elkaar en toen ik naar buiten liep, stonden mijn ouders en een aantal familieleden op me te wachten. Warme omhelzingen en dikke knuffels. In het uur daarna voelde het alsof ik als een olympisch atleet een ereronde maakte. Overal felicitaties, knipogende broeders en zusters en vrienden die enthousiast reageerden.

Het was initieel met name de gevoelswaarde die de verandering teweegbracht. Als gedoopte jonge getuige duurt het even voordat je taken krijgt in de gemeente. Dus ik zette voornamelijk in op het prediken, dat begon ik serieuzer te doen. Daarnaast vond ik het erg leuk om lezingen voor te bereiden. Een onderdeel van onze vergadering op dinsdagavond had als naam ‘De theocratische bedieningsschool’. Ik kreeg een studiekaart met verschillende onderwerpen erop. Bij elke lezing moest je jezelf voorbereiden op zo’n onderwerp.

Een van die onderwerpen was ‘herhalen voor nadruk’. Het herhalen van een bepaalde uitspraak of emotie zorgt ervoor dat het bericht dat je wilt overbrengen beter wordt onthouden. Je dringt ook dieper door. Het is een trucje dat ons op jonge leeftijd al werd geleerd, maar wat je tegenwoordig ook veel tegenkomt bijvoorbeeld bij tv-commercials. Eerst zie je een filmpje van twintig seconden over de Dolle Dwaze Dagen bij de Bijenkorf. Vervolgens iets over shampoo, inlegkruisjes, waar je je nieuwe gehoorapparaat of bril kan halen en als afsluiter een fragment van de Bijenkorf. Het is een bewezen techniek.

Een andere techniek was het ‘gebruik van gebaren’. Ons werd geleerd om niet met trillende handen en je hoofd naar beneden een briefje voor te lezen. Dat komt niet over. Leg het briefje voor je neer, kijk de mensen in de zaal zo recht mogelijk aan en accentueer datgene wat je zegt met gebaren. Bij die grote ark beeld je met je handen een enorm formaat uit. Had je het over Jezus die de broden brak, dan brak je in de lucht een brood.

Het waren leerzame lessen. Op school leerde je rekenen, taal en dingen over de natuur. Hier leerde je voor een groep van al snel honderd personen te staan en open te communiceren.

Terwijl ik steeds dieper in de organisatie terecht kwam, begon mijn broer er meer en meer afstand van te nemen. Behalve Ronald zelf, was er niemand in onze familie erg enthousiast over zijn vrouw. Mijn moeder noemde haar de rode heks. Best een toepasselijke naam voor iemand die ooit haar huis in brand heeft gestoken omdat ze dacht dat er demonen zaten. Bij een ander voorval had ze de woonkamervloer versierd met rode wijn en lege strippen antidepressiva, om vervolgens bij haar zoontje, tussen de glasscherven en met bloederige polsen, in de box te gaan liggen. Ze had een gave voor dit soort macabere kunstwerken.

Toen mijn moeder haar confronteerde met haar schizofrene gedrag heeft ze haar met een mes achternagezeten. Daarbij stapte ze dwars door een glazen deur en liet niet toe dat mijn ouders probeerden hun kleinkind veilig te stellen. Mijn broer deed ook steeds gekkere dingen en wij zagen haar als de aanstichter van al dat kwaad. Het duurde dan ook niet lang voordat de rode heks en mijn broer werden uitgesloten.

De maanden voor hun huwelijk leek het alsof wij achter een geluiddichte wand stonden te roepen. Soms keek hij ons aan, maar we drongen nooit tot hem door. Stop ermee. Trouw niet met haar. Doe niet zo gek, maar mijn broer was blind van verliefdheid of zelf ook knettergek. Wat meegespeeld kan hebben, is een ongeluk. Een paar jaar eerder kreeg Ronald een ijshockeypuck tegen zijn hoofd met als gevolg een dubbele hersenbloeding. De artsen vonden het een wonder dat hij zonder restverschijnselen herstelde.

Vaak ben je na een hersenbloeding deels verlamd of heb je moeite met praten. Mijn ouders zagen dat ongeluk als de enige verklaring voor zijn gedrag en misschien hadden ze wel gelijk. Ik denk dat er nog een andere mogelijkheid is, namelijk dat mijn broer als een veer was die veel te lang onder spanning had gestaan. Als je niet kan zijn wie je wilt zijn, knapt er een keer iets. Het breekt op en de veer springt weg.

‘Heb je er weleens over nagedacht, Gjalt?’ vroeg broeder Van Geelen, ‘dat Jehovah’s Geest misschien niet meer rust op jullie huis?’

Een paar zomers geleden waren wij met de familie Van Geelen op vakantie geweest. Hun zoon Robbert was een van mijn vrienden binnen de organisatie. Nu zat zijn vader tegenover de mijne en bekritiseerde de negatieve dingen waarmee mijn ouders de afgelopen tijd te maken hadden gekregen.

Mijn vader had niet lang daarvoor ook een ongeluk gehad. Tijdens het ophangen van een gordijn bij iemand uit de gemeente, verloor hij zijn evenwicht. De ladder waar hij op dat moment op stond, klapte onder hem vandaan en hij landde met zijn arm op een van de scherpe aluminium treden. Hoe hij het voor elkaar kreeg, snap ik nog steeds niet, maar hij sneed daarmee een zenuw in zijn arm door. Daarna was het voor hem gedaan. Hij werkte bijna vijfentwintig jaar als postbode. Kwam bij iedereen aan de deur, kende de mensen in de wijk en was gelukkig met zijn vrijheid, maar die doorgesneden zenuw verlamde zijn arm. Hij kon net een kopje koffie vasthouden en zelfs dat ging niet altijd goed.

Ik zag de worsteling van mijn vader. ‘Hoe bedoel je, Peter?’

‘Nou, het lijkt me overduidelijk dat er iets aan de hand is. Als ik jou was, zou ik de situatie maar eens in gebed voorleggen en om vergeving vragen.’

Deze opmerkingen zorgden thuis voor de nodige discussie. Mijn vader nam de pijn en voelde zich zwaarmoedig. Mijn moeder noemde Peter een bemoeizuchtige klootzak, wat ervoor zorgde dat mijn ouders ruzie kregen. De standaard reactie, de apathische vader en de opvliegende moeder.

Er waren Getuigen geweest die ons herinnerden aan de instructies: we moesten Ronald op straat voorbijlopen en we mochten hem zelfs niet groeten. Ik wist hoe mijn ouders met mijn oma en opa van vaders kant omgingen. Voorbijlopen op straat konden we niet. Negeren konden we ook niet. We verzonnen smoezen en vonden het niet erg om glashard te liegen. Waren we daardoor voorbereid op deze onzin? Nee, absoluut niet. Mijn ouders bespraken of ze strikter moesten zijn, misschien had broeder Van Geelen gelijk. Moesten we Ronald volledig loslaten net als andere Getuigen dat deden bij hun kinderen?

Ik vond mijn vaders reactie bewonderingswaardig en tegelijkertijd iets om van te kotsen. Hij wilde zo graag goed doen, maar hij bevond zich, net als wij, in een patstelling.

Mijn vader was al een tijdje bezig om een dienaar in de bediening te worden. Vergeleken bij veel anderen uit de gemeente vond ik mijn vader een integere man. Hij was nooit vrolijk en hij had geen enorme ambitie, maar hij studeerde alsof zijn leven ervan afhing. Hij predikte oprecht en deed er thuis alles aan om ons een goed leven te bezorgen. Door wat er was gebeurd, zat het er voor hem niet in en nog steeds vind ik dat hem iets is ontnomen, want toen Ronald deze keuze maakte, was het voorlopig voor mijn vader niet mogelijk om een dienaar in de bediening te worden, wat zijn eerstvolgende rang was binnen onze gemeente. Hij kon geen voorbeeldfunctie meer innemen omdat zowel zijn ouders als zijn zoon de waarheid hadden verlaten. Dat werd hem aangerekend alsof hij persoonlijk verantwoordelijk was voor hun gedrag.

Naar Ronald was de houding vanuit ons gezin ook flink bekoeld. Omdat mijn ouders van mening waren dat hij er door het ongeluk misschien zelf niet echt iets aan kon doen, hielden ze nog een klein beetje contact. Voor mij persoonlijk voelde elk contact dat we hadden verkeerd. Ik was zo geïndoctrineerd dat ik bereid was om mijn broer op te geven.

Ik vind het verschrikkelijk dat ik dat gedaan heb en nu ik het opschrijf, springen de tranen in mijn ogen. In plaats van dat ik er voor hem was, vertoonde ik compensatiegedrag. Mijn ouders waren erg verdrietig en ik was het enige kind dat nog thuis woonde. Daarom deed ik nog meer mijn best binnen het geloof. Ik wilde niet meemaken wat hem was overkomen en bij elke stap die hij verder wegging van de religie, zette ik een stap dichterbij. Zijn gedrag was fout en verwerpelijk. Mijn broer koos voor Satan de Duivel.

We hebben het er thuis nooit uitgebreid over gehad. Waarschijnlijk was het voor mijn ouders wel onderwerp van gesprek, net als het toen was bij mijn opa en oma, maar voor mij, met wat er jarenlang was ingepompt, was het geen open vraag. Ik moest een bepaalde afstand van hem bewaren. Zelf behield hij die afstand ook, hij wist van de risico’s op uitsluiting en het leek alsof hij zich erbij had neergelegd. Ook ik vond het toen niet nodig om het met hem te bespreken. Hij koos voor zijn eigen pad en ik koos voor Jehovah.

8

Frictie

‘Wat is dat nou weer voor kutregel?’ Terwijl ik het zei had ik al spijt. Mijn moeder was een schatje, echt waar. Ze zat ook vol met temperament, dat was een feit. Ze kon ontploffen als geen ander, Hiroshima was er niets bij. De woorden waren mijn mond nog niet uit of ik zag het langzaam opborrelen. Haar rug trok samen, haar vingers balden zich tot een vuist en ze draaide zich om met een blik waarbij zelfs het vuur uit de hemel van Sodom en Gomorra verbleekte. Tot een paar maanden geleden had ik, bij het uitspreken van zo’n opmerking, een klap in mijn gezicht gekregen, maar sinds ze daar bloeduitstortingen van op haar handen kreeg, gebruikte ze haar pantoffel.

‘Zo praat je niet hier in huis.’ Met een snelheid waar Lucky Luke jaloers op zou zijn, trok ze de pantoffel van haar voet alsof het een pistool uit een holster was. Ik probeerde weg te duiken en slipte door de gang, maar ze raakte me met een militaire precisie op de achterkant van mijn hoofd.

We hadden weer eens een woordenwisseling gehad. Mijn moeder was van de oude stempel. Soms waarschuwde ze eerst, maar vaak was ze dat station al gepasseerd. Die klap, of die nu van een hand of een pantoffel kwam, raakte me fysiek nog wel, maar ik voelde het steeds minder. Of dat met mijn leeftijd te maken had, gewenning was of kwam doordat de adrenaline door mijn lichaam gierde van boosheid weet ik niet.

‘Waarom sla je mij? Ik sla jou toch ook niet?’ Ik keek haar recht in haar ogen en probeerde niet te knipperen.

Nog een mep, nu met haar vlakke hand in mijn gezicht. ‘Dat moet je eens durven.’ Het schuim stond bijna op haar mond.

Haar machtspositie vrat me vanbinnen op. Het liefst had ik terug gemept of haar pantoffels in de fik gestoken, maar in plaats daarvan stonden we secondenlang naar de stoom uit elkaars neusgaten te kijken.

‘Sla me nog maar een keer,’ zei ik uitdagend. ‘Laat maar zien wat een goede ouder je bent. Te zwak om met woorden een normale dialoog aan te gaan en meteen meppen als iets je niet bevalt.’

Ik keerde haar suggestief mijn andere wang toe. Ze herkende de uitspraak van Jezus uit de Bijbel en ik zag dat het haar tergde. ‘Sla me dan,’ herhaalde ik. ‘Als dat je een goed gevoel geeft, moet je het vooral doen, maar denk niet dat ik je daardoor meer ga respecteren. Integendeel.’

Het leek alsof ik een voor een de adertjes in haar ogen zag springen. Haar bloed kookte. Ze wilde meppen, maar niet op mijn commando, daar was ze te goed voor. Het bleef nog een paar seconden stil, maar toen kwam de uitspraak, de enige uitspraak, waarmee ze mij nog kon raken: ‘Je bent nu net als Ronald.’

Alsof er een gekarteld mes dwars tussen mijn ribben werd gestoken dat vervolgens nog even heen en weer werd bewogen. Een beetje naar boven, een beetje naar beneden. En dan die zelfvoldane blik. Zie je wel dat ik je kan raken?

Ik draaide me om. Allereerst vanuit woede, meteen daarna omdat ze mijn tranen niet mocht zien, maar voornamelijk omdat ik niet met dezelfde verbale dolk wilde terugsteken.

Met een krampachtig geheven hoofd liep ik de gang door en sloeg af naar mijn kamer. Toen ik uit het zicht was, haalde ik snel en diep adem. Jezus, wat deed dat pijn. Ronald was altijd mijn lievelingsbroer geweest. We waren samen opgegroeid. Fred was natuurlijk ook mijn broer, maar ons leeftijdsverschil was te groot om een hechte band op te bouwen. Met Ronald had ik in dezelfde kamer geslapen. Ik lag altijd te wachten tot hij naar bed kwam. Dan vertelde hij stoere verhalen over wat hij op school had gedaan en luisterde hij naar wat ik te vertellen had.

Soms haalde hij gekke streken uit zoals een koptelefoon die mij een schok gaf of een bonbon die gevuld was met cayennepeper. In ruil daarvoor zette ik een boek op de rand van de deur en liet het balanceren tegen de deurpost. De voorpret was fantastisch en als hij de kamer binnenliep en dat boek op zijn hoofd viel, rolde ik over de grond van het lachen. Later probeerde ik het met een stapel boeken en ook een keer met honderd Suske en Wiskes. Ik riep Ronald wel tien keer en uiteindelijk kwam mijn vader binnenlopen.

Ronald zag het gebeuren. Hij wist allang dat er weer iets lag. Ik had te laat door dat mijn vader op mijn geroep reageerde. De arme man. Na een lange preek over een mogelijke hartaanval en dat het echt niet om te lachen was, hij had wel dood kunnen zijn – mijn vader was een ster in overdrijven – lagen Ronald en ik tussen de stripboeken te gieren en te brullen.

Ronald kon ook goed overweg met zijn computer. Zo had hij een keer een programma gemaakt dat mij zou kunnen natekenen. Nietsvermoedend keek ik minutenlang naar bewegende pixels op het scherm totdat er ineens een tekst verscheen: ‘Ik kan geen mongooltjes tekenen.’

Hij was gek en maakte soms sadistische grapjes, maar hij was ook leuk en lief. Zijn afwezigheid zorgde voor een vacuüm in huis. Ik miste al zijn gekke grappen. Ik miste onze gesprekken. Iemand om mee te lachen en waarmee ik over pa en ma kon roddelen. Door zijn keuze om de religie te verlaten, raakte hij zijn familie, vrienden, zijn kans op het eeuwige leven en zijn vriendschap met Jehovah kwijt. Ik raakte mijn broer kwijt. Onze band. Alle herinneringen zouden een wrange bijsmaak hebben.

Tijdens het bidden sprak ik vaak zijn naam uit, maar wist dan niet zo goed wat ik moest vragen. Laat hem alsjeblieft terugkomen? Zo werkt dat niet, de mens heeft een vrije wil en als Ronald geen Getuige meer wil zijn, dan staat zelfs Jehovah machteloos toe te kijken. Geef hem inzicht, help hem om in te zien wat hij op het spel zet? Zou Jehovah dat überhaupt doen voor iemand die hem heeft verlaten? Verzacht mijn pijn? Hoe zou dat dan in zijn werk gaan? Zou ik er ineens vrede mee hebben dat mijn broer voor Satan had gekozen? Zou ik spontaan vergeten dat hij ooit had bestaan? Of kreeg ik het geestelijke equivalent van mijn moeders Seresta toegediend om vanaf dat moment als een hersenloze zombie rond te lopen? Hoelang ik ook nadacht, ik bleef vastlopen. Ik kon de juiste vraag niet formuleren en zag geen enkele oplossing waar ik aan kon bijdragen.

Toen mijn moeder mij met Ronald vergeleek, knapte er iets. Sadistisch kreng. Misselijkmakend gedrag. Emotieloos monster. Hoe haalde ze het in haar botte kop om me met hem te vergelijken en zeker in deze context? Moest ik me in mijn gezicht laten meppen omdat zij een incapabel en een opvoedkundige ramp was? En waarom?

Terwijl ik met dikke ogen van het janken op bed lag, probeerde ik me te herinneren wat precies de reden was voor mijn ‘kutregel’ uitspraak. Ik had een glas cola ingeschonken zonder het te vragen. Als Fred vroeger thuiskwam van zijn werk, zette hij een literpak melk aan zijn mond en klokte het leeg. Ronald zag ik in de laatste jaren dat hij thuis woonde ook gewoon iets uit de koelkast pakken, maar op de een of andere manier zag mijn moeder mij nog steeds als een kind dat toestemming moest vragen voor een glaasje fris. Het was overigens niet zo dat ik flessen per dag wegdronk, dat glas was zelfs het eerste van die dag. Wat een reden om ruzie over te maken.

Als ze me normaal had benaderd, was er niets aan de hand geweest. Een vriendelijk ‘Zou je het voortaan even willen vragen, voordat je iets pakt?’ had ik waarschijnlijk wel getrokken, al was het een belachelijk verzoek.

Mijn moeder ontplofte. ‘Mankeer je wat aan je mond of zo? Vragen, Dennis, vragen. Je vraagt of je wat mag drinken. Je pakt het niet zomaar.’

Die toon, die woorden, ik hield het niet meer. Ik mocht dan maar vijftien jaar oud zijn, ik ben geen achterlijke hond.

Zonder Fred, zonder Ronald en zonder ouders met wie ik een normaal gesproken gelijkwaardig gesprek kon hebben, was het best eenzaam thuis. Ik trok mezelf steeds vaker terug in mijn kamer, daar had ik een Commodore 64 en later een Commodore Amiga staan. Hele dagen spelletjes spelen. En als de spelletjes saai werden, ging ik naar iets toe wat ze toen kopieerparty’s noemden. Kamers vol zweterige tieners die onderling spelletjes uitwisselden. Zodra ik thuis was, speelde ik elk spel om het op waarde te schatten.

Met de leuke en uitdagende spelletjes pronkte ik binnen de gemeente. De andere Getuigen hadden ook zo hun bronnen voor de illegale uitwisseling van spellen. Bij de een was het een buurjongen, bij iemand anders een klasgenoot en weer iemand anders deed niet aan kopiëren, die jatte de spellen uit een winkel. Zover ben ik nooit gegaan, maar ik zei er ook niets van.

We braken wel in, maar ik deed dat alleen in sloopwoningen. Van andere jongeren uit de zaal wist ik dat ze weleens misbruik hadden gemaakt van een openstaand raam bij een restaurant. Dat verklaarde de enorme hoeveelheid flessen drank die zij op hun kamer hadden. Iemand anders had in een korte tijd een flinke stapel spijkerbroeken erbij in zijn kast. Hij verdedigde zichzelf door te zeggen dat hij niets had gestolen, het enige wat hij had gedaan, was op de uitkijk staan en fluiten als er politie aankwam. Op het kopiëren en uitwisselen van illegale spellen na, zullen de meeste ouders in onze gemeente blind geweest zijn voor wat wij in onze vrije tijd deden.

Zelf waren we vooral moreel blind, want in de zaal deden we nog altijd netjes mee met de vergaderingen. Ik kan het me niet meer exact herinneren, maar ik denk dat ik zelfs de associatie niet legde als ik in de zaal een antwoord gaf. ‘Dieven, leugenaars, moordenaars… zij zullen het paradijs niet beërven.’ Goed zo, broeder Biesma.

Ronald had zichzelf laten uitsluiten en ik hoorde van mijn ouders dat hij ook niet meer geloofde. Ik bezocht loyaal de vergaderingen, predikte en ging netjes in gebed voor het eten en voordat ik ging slapen. Ik geloofde wel, maar ik nam, net als andere gedoopte jongeren uit mijn gemeente, bepaalde regels met een korrel zout. Het was iets dat we van onze ouders hadden geleerd. Je mocht niet gokken, maar waarom zou je een gegeven oudejaarslot in de bek kijken? We vierden het nieuwe jaar niet, maar mijn vader liep wel door zijn folderwijk om iedereen een gelukkig nieuwjaarbriefje te geven en vervolgens zijn hand op te houden. Dat leverde hem ruim duizend gulden op, toch een leuk extraatje zo aan het eind van het jaar. Het enige wat hij daarvoor hoefde te doen was het woord feest weglaten in ‘Ik wil u namens … heel fijne dagen wensen.’ Het is niet verboden om iemand fijne dagen te wensen, lachte mijn vader dan. Dat was niet zo gek, hij had een manier gevonden om het financiële voordeel recht te lullen. Het kostte hem maar weinig eigenwaarde en die ruggengraat zou Jehovah wel repareren als het paradijs zou komen.

Zoals ik niet uniek was in mijn gedrag, was mijn vader dat ook niet. Het percentage zelfstandig ondernemers binnen de Jehovah’s Getuigen was groter dan bij welke andere religieuze groepering ook. Vooral schoonmakers en glazenwassers kwam je in elke gemeente ruimschoots tegen.

Tijdens vergaderingen hoorden we dat we geen belasting mochten ontduiken, dat is namelijk diefstal. Toch waren de meesten erg creatief in het boekhouden en waren het altijd de zelfstandigen in onze gemeente die met liefde de rekening in een restaurant voorschoten. Daarmee kregen zij het bonnetje waarmee ze het diner als zakelijke kosten konden opvoeren. Dat je op deze manier op een rekening van driehonderd gulden tussen de honderd en honderdvijftig gulden van de belastingdienst had gestolen, daar dachten ze liever niet over na wanneer ze aan het eind van de vergadering een gebed uitspraken.

Ondanks de woede en frustratie die ik voelde wanneer mijn moeder mij tijdens een woordenwisseling met Ronald vergeleek, bekroop me ook een ander gevoel. Medelijden. Ik zag voornamelijk het vuur in haar ogen als ze boos was, maar ik zag zelden haar pijn. Dat kon ze goed verborgen houden. Terwijl mijn vader hardop jammerend en zuchtend op de bank zat, stopte mijn moeder antidepressiva in haar mond en een zetpil in haar kont.

Ze was een snelkookpan van frustraties, de emoties konden geen kant op. Mijn vader was het tegenovergestelde. Als hij zijn arm stootte, dan wreef hij er drie dagen overheen en moest iedereen horen hoeveel pijn het deed. Vroeger speelde hij vaak een potje schaak met een schaakcomputer en deed dat in de woonkamer. De laatste tijd trok hij zichzelf vaker terug in zijn kantoor, Freds oude kamer. Even een spelletje spelen. Als hij even later met rode ogen naar buiten kwam, was dat niet omdat hij verloren had.

Mijn vader kon huilen, mijn moeder niet. Dat had met hun opvoeding te maken. Als jonge boerenzoon had mijn vader op het platteland altijd te eten tijdens de oorlog. Mijn moeder groeide op met een vunzige vader die uiteindelijk, zoals zij het altijd mooi verwoordde, de kuierlatten had genomen. Een pakje sigaretten halen om nooit meer terug te komen. Achteraf fijn dat hij wegging want daardoor hoefde ze als jong meisje zijn piemel niet meer beet te houden als hij dronken thuiskwam.

Jaren later zat er nog een enorme hardheid in haar woorden en haar blik als ze over hem sprak. Ik was benieuwd naar mijn opa, maar ze heeft er nooit doekjes om gewonden. Het was een narcistische en asociale klootzak die slechts om zichzelf gaf. Ik denk dat er te veel in mijn moeders verleden was gebeurd en dat ze daardoor het vermogen om te huilen was kwijtgeraakt.

Terwijl ik op mijn bed lag en vanuit mijn initieel diepgewortelde frustratie lag na te denken over represaillemaatregelen, omdat ik het te stom voor woorden vond dat ik toestemming moest vragen voor een glas cola, besloot ik mijn ego aan de kant te schuiven en mijn leven te beteren. Geen idee hoelang ik het vol zou houden, maar misschien kon ik wat vaker dingen doen zonder dat ze erom hoefden te vragen. Uit mijzelf de tafel afruimen. Soms een kopje thee voor ze zetten. Een keer een bosje bloemen neerzetten, zomaar omdat het kon. Nog iets vaker in de velddienst gaan en nog betere antwoorden geven tijdens onze vergaderingen. Hoe meer ik erover nadacht, hoe vanzelfsprekender het werd. Allemaal acties die weinig moeite kostten, maar die behoorlijk veel impact zouden hebben.

Het maakte niet uit als er wat uiterlijke schijn bij zat, een beetje toneelspel hadden ze toch niet door. Als je twee oudere broers hebt, weet je hoe je moet liegen en hoe je je ouders voor de gek moet houden. Het hoefde niet allemaal theater te zijn, zo erg is het niet om wat terug te doen. Ik kreeg altijd te eten en wat ik in de wasmand gooide, verscheen een dag later gestreken in mijn kast. Zelfs mijn sokken.

Het voorbereiden op de vergaderingen was simpel, geestdodend, maar essentieel werk. Er waren altijd wel van die studienazi’s die je stiekem in de gaten hielden. Als ik een keer vergeten was om mijn bestudeerde Wachttoren mee te nemen en daarom met een blanco exemplaar in mijn handen zat, kwamen er na de vergadering verschillende personen naar me toe om er iets van te zeggen. Gods ogen waren overal. Een intergalactische roddelketen.

Dus ik streepte extra dik en gebruikte een rode in plaats van een zwarte pen. Dat viel nog meer op. Daarna arceerde ik met een markeerstift de belangrijkste woorden. Die gemarkeerde woorden kon ik gebruiken bij mijn antwoorden. Net als bij lezingen wilde ik de zin niet voorlezen, maar het antwoord in mijn eigen woorden samenvatten. Wat ik had onderstreept, was willekeurig, daar keek ik niet eens naar. Geen waakhond die gaat controleren of je het juiste antwoord hebt aangestreept.

Als voorbeeld van de diepgang van zo’n vergadering vermeld ik een fictieve tekst, maar wel eentje die zomaar zou kunnen voorkomen wanneer je een wachttorenstudie van de Jehovah’s Getuigen bezoekt. Daarna stel ik er twee vragen over, dus lees het aandachtig:

Het leven van Noach lijkt erg op dat van ons. Hij leefde in een periode waarin de aarde doordrenkt was van slechte mensen. Jehovah gaf hem de opdracht om een ark te bouwen en te prediken dat het einde zou komen. In totaal duurde het vijftig jaar om die ark te bouwen. Naast het prediken verzamelde Noach allerlei dierensoorten, van de reine dieren twee stuks en van de onreine dieren zes exemplaren.

Toen Noach klaar was met het bouwen van de ark, sloot hij de deuren en begon het te regenen. Het regende zo hard dat de aarde overspoelde met water. De aarde werd gereinigd van alle goddeloze mensen. Noach liet een duif los, maar de duif keerde na verloop van tijd terug. Er was nog te veel water. Na enkele dagen probeerde Noach het opnieuw. Toen kwam de duif terug met een tak in zijn snavel. Er was land gevonden.

Over dit soort teksten worden vragen gesteld. Vragen waarop je jezelf thuis hebt kunnen voorbereiden. Je hebt de tekst al gelezen, maar in de zaal wordt hij nog een keer voorgelezen door een broeder op het podium. In het gangpad staan broeders klaar met een microfoon.

Vraag 1: Op wat voor manier lijkt het leven van Noach op ons leven?

Vraag 2: Waaruit blijkt dat Noach een trouwe dienstknecht was van Jehovah?

De antwoorden hierop zijn te simpel. Die eerste kan je voorlezen en dan heb je het goed. Op de tweede zou iets als ‘Hij deed wat Jehovah van hem vroeg’ een goed antwoord zijn. En wil je extra scoren, dan zou je op die tweede een antwoord geven als: Wat je heel erg goed bij Noach ziet, is dat hij naar Jehovah luisterde zonder vragen te stellen. In totaal bouwde hij vijftig jaar aan de ark. Hij predikte en verzamelde de dieren. Wat een enorme hoeveelheid vertrouwen had Noach in zijn geestelijk vader. Als wij iemand uit de Bijbel als voorbeeld moeten nemen, is het wel Noach.

Wat een prachtig toonbeeld van wat oprecht geloven betekent. Daar kunnen wij wat van leren. Hoe vaak zijn wij niet druk met alledaagse dingen? Zeg nou eerlijk, we hebben het soms druk, toch? Maar Noach laat zien wat de beloning is voor hard werken en precies daarom zouden wij goed moeten nadenken over wat we dit weekend gaan doen. Het is lekker weer buiten, maar gaan we meteen naar het strand of prediken we eerst?

Dit is de natte droom van iedereen die moet bepalen wie de toekomstige ouderlingen van de gemeente worden. Je geeft hiermee niet alleen antwoord op de vraag, maar je draagt bij aan waar vergaderingen voor staan. Creëer een zuigende kracht, maak de voorbeelden persoonlijk. Probeer een verhaal uit de Bijbel om te zetten naar iets dat meer vergaderbezoek of meer prediken kan bewerkstelligen.

Na deze paragraaf en de antwoorden die hierop worden gegeven, leest een broeder op het podium de volgende paragraaf voor. Wereldwijd wordt dezelfde paragraaf voorgelezen en wereldwijd worden dezelfde vragen gesteld. Dit gaat door tot het volledige wachttorenartikel van die week is behandeld.

De diepgang is ver te zoeken, maar dat is wat we deden. Dat is wat ik deed en het maakte mijn ouders blij. Iedereen kende het verhaal van Noach allang. We hadden het al tientallen keren besproken en je zou elke vraag hierover ook zonder studeren kunnen beantwoorden, maar het studeren had een functie. Het liet zien dat je actief was, dat je het serieus nam. Veel strepen in je Wachttoren en vaak je vinger opsteken bij een vraag. Dat maakte mij een goede broeder en dat is wat mijn ouders graag wilden. Ronald had de balans naar beneden getrokken, ik moest het rechtbreien en dus deed ik mijn best om zo goed mogelijk mee te doen.

Vanbinnen voelde het als een poppenkast en ja, ik weet dat dit een woord is dat ik vaker gebruik, maar zo voelde het echt. Zelfs voor het prediken begon ik strategische aanvliegroutes te verzinnen die nog effectiever waren dan hoe ik daarvoor de passende lectuur had aangeboden. Wat zou ik moeten zeggen om onze Wachttoren en Ontwaakt te kunnen verspreiden? Of kon ik misschien op een andere manier de illusie hooghouden?

Uiteindelijk ging het om uiterlijk vertoon, dat realiseerde ik me toen al. Soms ging ik de stad in om te shoppen en sloeg ik die tas om mijn nek. Onderweg sprak ik drie keer iemand aan. Ik was op zoek naar een nieuwe spijkerbroek en wat leuke T-shirts, maar ik had toch weer twee uur gepredikt. Mijn urenbriefje schoot omhoog.

Door de jaren heen heb ik veel mensen gesproken en heb ik flink wat lectuur verspreid. Het is me alleen nooit gelukt om iemand in ‘de waarheid’ te brengen. Er waren positieve momenten en verschrikkelijke dagen. Soms luisterde iemand oprecht en hadden we een leuk gesprek. Een inhoudelijk gesprek. Dat vond ik de leukste, want ook al zit er veel uiterlijke schijn bij, je weet toch bovengemiddeld veel van de Bijbel en door de opleiding die ik had genoten binnen het geloof, kon ik discussiëren als de beste. Ik citeerde de Bijbel waar je bij stond, onderbouwde wat ik zei met schriftuurplaatsen en had overal een weerwoord op.

De Bijbel kon ik dromen. Soms ging de deur open en kreeg je de volle laag. Schelden. Dingen gooien. Ik heb het allemaal meegemaakt. Dat kwam met name voor in de rijkere buurten. Mensen die geen God nodig hadden om gelukkig te zijn. Zelfs de zwervers op straat hadden respect voor je, maar zodra je in oud Kralingen kwam, was er altijd wel een studentikoze pik in een polo die je belachelijk wilde maken. Het meest aandoenlijke waren de mensen die medelijden hadden. Oprecht medelijden.

De deur ging open. ‘Goedemorgen mevrouw. U kent me niet, maar ik ben in deze buurt aan het prediken als een Getuige van Jehovah en ik heb hier twee mooie tijdschriften die ik graag onder uw aandacht wil brengen. Dit tijdschrift, de Ontwaakt, gaat deze keer over de opstandingshoop. Het komt natuurlijk in elke familie voor dat er ineens iemand sterft. Zelf heb ik dat recent ook meegemaakt met mijn opa van mijn moeders kant. De dood is iets verschrikkelijks, maar wist u dat er een mogelijkheid is om deze personen ooit weer te zien?’

De mevrouw, die de deur voorzichtig op een kier hield, knikte. Ja, ik zag herkenning. ‘Sorry, ik heb geen interesse.’

Die kwam onverwacht. ‘U heeft geen interesse in de tijdschriften of geen interesse om de mensen die wij verloren zijn opnieuw te zien?’ Ik probeerde er een draai aan te geven terwijl ik de tijdschriften in mijn tas stopte om de druk wat weg te nemen.

‘Ik geloof niet in een God, maar ik heb waardering voor je werk. En gecondoleerd met je opa.’ Ze sprak het uit en wierp er een lieve glimlach achteraan. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. De deur ging niet meteen dicht.

‘Dank u wel. Dat waardeer ik heel erg.’ Ik meende het, maar voelde weinig emotie. Het was een gebruikelijke tactiek die ik toepaste en ik was er niet op voorbereid dat ze daarop inging.

‘Ik wil ze wel aannemen, hoor, die tijdschriften, als dat helpt. Maar ik kan niet beloven dat ik ze ga lezen. Een collega van mij is ook een Jehovah en we praten weleens. Ik begrijp hoe jullie denken en ik heb waardering voor wat jullie doen, maar ik geloof er niet in.’

Ze raakte me op een manier zoals nog weinig anderen dat hadden gedaan. Ze klonk oprecht, zonder te oordelen. ‘Hoe bedoelt u?’

‘Er is veel druk vanuit de religie om te prediken. Jullie geloven dat God binnenkort ingrijpt, maar voor mij klinkt het als een sprookje. Als die God zou bestaan, dan zou hij al dat onrecht op aarde toch niet toelaten? Als hij echt almachtig is, waarom zijn er dan oorlogen? Waarom sterven er dan elke seconde mensen? Ik geloof graag in de goedheid van de mens en zou dat weerspiegeld willen zien in een God, als die zou bestaan. Maar ik zie het niet. Er is te veel ellende op aarde om daarin te geloven. Voor mij werkt het niet.’

Ze legde de vinger op de zere plek. Ik geloofde nog steeds in Jehovah, maar precies deze vragen stelde ik mijzelf ook regelmatig en vanuit de organisatie kwam daar geen bevredigend antwoord op. Ze raakte elke gevoelige snaar en haar ogen zeiden wat ik voelde. Medelijden. Zij had medelijden met mij en op een bepaalde manier voelde ik ineens medelijden met mijzelf. Ze had echter respect. Ze lachte me niet uit. Ze maakte me niet belachelijk. Ik bedankte haar na een paar minuten voor het fijne gesprek en ging met dezelfde hoeveelheid drukwerk, maar met een aantal extra gedachten in mijn hoofd naar huis. Heel soms kwam je een huisbewoner tegen die de regie pakte in het gesprek en die mij iets leerde in plaats van andersom.

Aan het eind van de maand vulde ik mijn velddienstbriefje in, iets wat elke Getuige over de hele wereld moest doen. Zo werd bijgehouden hoeveel er gepredikt werd en hoeveel tijdschriften er verspreid werden. Als je bij iemand iets had mogen achterlaten, dan kwam je een of twee weken later terug om te vragen hoe ze het gevonden hadden. Dat schreven wij op als een nabezoek. Bij sommige mensen gaven wij persoonlijke Bijbelstudie. Ook deze hoeveelheid uren moesten wij opschrijven.

Als ik een snelle optelsom maak, heb ik in mijn leven al zo’n vijfenveertighonderd uur gepredikt. In al die tijd heb ik niemand in ‘de waarheid’ kunnen brengen, het is mij dus nooit gelukt om iemand te bekeren. Heel vreemd was dat niet, want in 2020 hadden de Getuigen wereldwijd 1.669.901.531 uur gepredikt en ging het totale ledenaantal alleen maar naar beneden.

Ik deed het echter graag en de activiteit die ik als jonge Getuige binnen onze gemeenschap liet zien, ging niet onopgemerkt voorbij. Toen ik vijftien was, kwamen er herhaaldelijk personen uit de gemeente naar me toe. Ze vonden het knap wat ik deed. Als ik een lezing had gegeven, hoorde ik naderhand hoe mooi ze het hadden gevonden.

Soms, heel soms, werd de naam van Ronald gebruikt tijdens zo’n compliment. ‘Wat fijn, Dennis, hoe jij jezelf opstelt binnen de organisatie. Ik weet dat jij en Ronald hecht waren en het moet verschrikkelijk voor jou zijn om te zien dat hij voor de duivel heeft gekozen. Wat goed dat jij zo je best doet. Jehovah ziet dat, dat weet je toch wel? Echt, ik vind het zo knap wat je doet. Je ouders zijn vast blij dat jij niet zo’n domme keuze maakt.’ Het was een dolk met een strikje eromheen, maar ik koos hier bewust voor. Ik moest compenseren.

9

Pionieren

Broeder Randy de Helder stond op het podium en de uurlezing van zaterdagavond was net begonnen. Bij veel andere broeders gingen die lezingen tergend langzaam. Een herhaling van wat we al tienduizend keer hadden gehoord. Er waren broeders die heel monotoon spraken en die zelfs het mooiste onderwerp dodelijk saai konden maken, maar bij Randy had ik daar nooit last van. Het was een verademing als hij het podium opliep.

Hij sprak vandaag over Jezus en vertelde dat hij ons grote voorbeeld was. Ons rolmodel. Wederom een onderwerp dat we al kenden, het stokpaardje van de Jehovah’s Getuigen. Wees zoals Jezus, dan doe je het goed. Randy kon het vertellen op een manier zoals je het nog nooit gehoord had en dat was best knap. Het zat vaak in zijn taalgebruik, zijn intonatie, zijn gebaren en het feit dat hij het spreken voor publiek geperfectioneerd had. Je zag hem amper naar een notitie kijken en het was alsof hij een spannend verhaal rondom een kampvuur vertelde.

‘Jezus predikte. Net als wij. Jezus liet zich dopen en wij droegen onszelf graag aan hem op. Mensen zagen hem als de verwachte Messias en de toekomstige koning van de Joden en Israël, maar ondanks dat hij een fanclub om zich heen had verzameld, werd hij opgepakt, ondervraagd, belachelijk gemaakt, veroordeeld en uiteindelijk gedood. Opgehangen aan een paal.’

Hij pauzeerde en ik bleef in gedachte even hangen bij die fanclub, dat waren zijn twaalf discipelen en zijn trouwe volgers. Geen enkele broeder had de term fanclub gebruikt, maar dat moderne taalgebruik paste wel bij Randy. Het haalde het serieuze tintje eraf terwijl het geen afbreuk deed aan de diepere boodschap. Je kon heel goed merken dat hij de jongeren uit de gemeente wilde bereiken en dat lukte hem op deze manier beslist.

‘Ook wij krijgen te maken met tegenslagen. Naast dat Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog de Joden wilde uitroeien, waren ook Jehovah’s Getuigen het doelwit van het Naziregime. De Joden waren te herkennen aan de gele ster, wij droegen een paarse driehoek. Er zijn toen veel van onze broeders en zusters in concentratiekampen terechtgekomen en de meesten hebben dat niet overleefd. In andere landen, waar het prediken nog steeds verboden is, belandden onze broeders en zusters regelmatig in de gevangenis. Daarnaast heeft iedereen zijn persoonlijke beproevingen. Gaan we voor die grote auto? Dat vakantiehuisje ergens in het buitenland? Een nieuwe televisie? Werken we harder voor die promotie op het werk? Dromen we over de buurvrouw terwijl wij naast onze vrouw en kinderen op de bank zitten te studeren? Grijpen we de kans aan om te frauderen? Stelen we stiekem als niemand het ziet?’

Wow… de zaal was muisstil. Iedereen hing aan zijn lippen en leek zich af te vragen wat ze momenteel verkeerd deden in hun leven.

‘Of zijn we net als Jezus die geen waarde hechtte aan materiele zaken? Blijven wij tot onze dood getrouw en negeren we al die onnodige afleidingen in het leven? We moeten niet vergeten dat Jezus na drie dagen uit de dood opstond. Jehovah liet daarmee zien dat de opstandingshoop geen fabel is. Hij kan ons redden, nee, hij zal ons redden, als wij volharden. Jehovah is de enige die ons kan redden van deze verdorven aarde en het enige wat wij daarvoor moeten volhouden is prediken en hem aanbidden. We moeten ons verdiepen in wie hij is en wat hij voor ons kan betekenen. Dat leren we hier, gezamenlijk. Dat doen jullie thuis. Alleen of in gezinsverband.’

De passie spatte ervan af. Ik voelde me als een batterij die net uren in een oplader had gezeten. De energie gierde door mijn lichaam.

Na de vergadering liep ik naar hem en zijn vrouw, José de Helder. Ik bedankte hem oprecht voor de mooie lezing en andere broeders en zusters deden hetzelfde. Jezus was het rolmodel voor alle Jehovah’s Getuigen. Voor mij was Randy ook een rolmodel. Hij haalde zoveel plezier en kracht uit wat hij deed voor de gemeente, dat wilde ik ook. Binnen onze gemeente was hij een speciale pionier. Dat betekende dat hij honderdveertig uur per maand langs de deuren ging. Bijna een fulltime job.

Gewone pioniers predikten negentig uur per maand en de hulppioniers zestig. Ten opzichte van het gemiddelde in de gemeente, dat rond de tien uur lag, was dat een enorme opgave. Veel broeders werkten fulltime en gingen alleen in het weekend een uurtje. Enkele zusters compenseerden dat, maar velen waren huisvrouw en meervoudig moeder en vonden dat ze daar een dagtaak aan hadden, dus die krikten het gemiddelde ook niet enorm omhoog. Dan waren er nog enkele werklozen en personen die in de ziektewet zaten omdat ze niet zoveel konden lopen, behalve tijdens het prediken.

‘Randy, heb jij volgende week zondagochtend al een afspraak voor de velddienst?’ Ik trok mijn agenda uit mijn tas en zag hem ook iets uit de binnenzak van zijn colbertje pakken.

‘Wat leuk, Dennis, even kijken.’ Hij bladerde snel en schudde met zijn hoofd. ‘Zondag gaat niet lukken, maar zaterdag wel. Kan je dan ook?’

Bij mij was alles nog leeg, ik plande bijna nooit dingen in. Met een glimlach zette ik zijn naam in mijn agenda.

‘Misschien kan José wel op zondag.’ Hij gaf zijn vrouw een vriendelijke por in haar zij. ‘Dennis wil zondag met je in de velddienst, als jou dat ook uitkomt.’

José had dezelfde huidskleur als Randy en glom als een zwarte Granny Smith met parelwitte tanden. Ze droeg meestal opvallende kleding. Soms een geel mantelpakje en dan weer een lange jurk met een bloemenmotief. Het was altijd zomer als je naar haar keek. Ze was lief, zorgzaam, bezocht met grote regelmaat de ouderen uit de gemeente en kwam over als de ideale JG-vrouw. Ze stond achter Randy en steunde hem in alles. Ja, José was ook een rolmodel, net als Randy en Jezus.

In die periode moest ik nadenken over wat ik na mijn middelbare school zou gaan doen. Aan het einde van de basisschool speelde het idee dat Armageddon snel zou komen. Nu waren we al vier jaar verder, maar leefden nog steeds met het idee dat Jehovah elk moment kon ingrijpen.

Tijdens onze velddienstafspraak legde Randy me iets uit wat ik nog niet wist. Hij vertelde me over Jehovah’s Getuigen en militaire dienst. In Nederland was iedereen toen dienstplichtig. Dat betekende dat je op je achttiende een oproep kreeg om twee jaar in dienst te gaan. Vanuit onze geloofsovertuiging konden we daar vrijstelling van krijgen. Je hoefde niet te leren hoe je iemand vermoordde als je dat vanuit je religie niet mocht doen. Je kon bezwaar maken en dan kreeg je twee jaar cadeau van Jehovah.

‘En wat ga jij dan doen met die twee jaar, Dennis?’

We liepen in oud Kralingen. Mooie grote huizen met een tuin en hun eigen hek eromheen. Een paar seconden daarvoor had ik op een bel gedrukt en ik was klaar om mijn zegje te doen. ‘Hoe bedoel je, Randy?

De deur ging niet open, dus we bleven even staan. ‘Nou, als je niet in militaire dienst hoeft omdat je een Getuige van Jehovah bent, krijg je in principe twee jaar van hem. Die tijd kan je besteden aan werk of andere dingen, maar je zou ook kunnen gaan pionieren zoals José en ik. Daarmee help je niet alleen Jehovah, maar uiteindelijk ook jezelf. Probeer je eens voor te stellen hoe trots Hij op je zou zijn als je dat doet. Eigenlijk zouden alle Getuigen van Jehovah een paar jaar moeten pionieren.’

Ik had veel respect voor deze man. Ik keek tegen hem op en de stelling die hij zojuist had opgeworpen, leek waterdicht. Kies je ervoor om die twee gratis jaren voor jezelf in te vullen of geef je ze aan Jehovah? Zo had ik het nog nooit bekeken, maar doordat hij het op deze manier verwoordde leek het antwoord op die vraag verschrikkelijk simpel. Natuurlijk geef ik die graag terug aan Jehovah. Ik ben altijd een beetje binair geweest in mijn beslissingen en dit was een optelsom waar maar een goed antwoord op mogelijk was. Ik moet gaan pionieren, dat ben ik Hem verschuldigd.

Ik beantwoorde zijn glimmende lach. ‘Ik ga er over nadenken.’ Diep vanbinnen wist ik het antwoord al. Het moest alleen nog vorm krijgen. Even de binnenkant van mijn ogen bekijken.

De volgende ochtend liep ik met José naar ons gebied toe. Onderweg vertelde ze superenthousiast over een leuk gesprek dat ze gisteren aan de deur had gehad. Ze had nietsvermoedend bij een inactieve Jehovah’s Getuige aangebeld. Deze vrouw was opgevoed in het geloof, maar er was zoveel gebeurd in haar leven, dat ze de kracht om te geloven was kwijtgeraakt. Beide ouders waren overleden bij een auto-ongeluk. Ze had een gehandicapte zoon en haar man was recent gestorven aan kanker.

Toen José begon over de opstandingshoop, begon de vrouw te huilen. José vertelde me dat ze zelf ook emotioneel was geraakt door het verhaal en dat ze het niet drooghield. Uiteindelijk hadden ze uren over de waarheid gesproken en de vrouw had het zo ontzettend mooi gevonden. Nog voordat wij op de eerste bel hadden gedrukt, had José me de overtuigende zet gegeven. Gisteren aarzelde ik nog een beetje, maar vandaag wist ik het zeker: ik wilde ook gaan pionieren. Haar enthousiasme was minstens zo aanstekelijk als dat van Randy en ze kon het met zoveel passie vertellen dat ik me spontaan wilde inschrijven. In een impuls vertelde ik haar dat.

‘Ik heb gisteren met Randy gesproken over pionieren en ik wil het ook gaan doen. Ik wil doen wat jullie doen. De doop was een eerste zet en ik ben klaar voor de volgende.’

‘Oh Dennis, dat is fantastisch. Wat goed.’ Er rolde een traan van geluk uit haar ooghoek en ze gaf me een dikke knuffel. In de twee uur die ik daarna met haar van deur tot deur ging, hebben we over niets anders gesproken. Negentig uur per maand prediken, ik zou me opgeven als pionier. Ik zou teruggeven wat ik van Jehovah had gekregen, in ieder geval voor een periode van twee jaar. Ik zou een parttimebaan zoeken en zag het al voor me.

Toen ik thuiskwam vertelde ik het meteen aan mijn ouders. Je had hun gezichten moeten zien. Ook zij moesten huilen van blijdschap en ook zij knuffelden me bijna dood. Ronald was het verloren schaap in de familie en hij had de balans omlaag getrokken. Ik trok deze weer recht. We spraken dat niet uit, maar ik weet dat zij dat zo voelden. Ik voelde het zo. Het pionieren leefde zo enorm dat ik zelfs de moeite niet nam om naar mijn diploma-uitreiking te gaan. Dat was niet belangrijk meer.

Binnen mijn omgeving werd ik de jongste pionier en er werd veel over mij gesproken. Dennis doet het zo goed. Dennis zet Jehovah op de eerste plek in zijn leven. Dennis die weer een prachtig antwoord geeft op de vragen tijdens de vergaderingen. Vandaag was Dennis weer op de actie (de ontmoeting voorafgaand aan het prediken) en hij werkte samen met broeder of zuster die en die.

Het voelde alsof ik met levensreddende werkzaamheden bezig was en mijn handelingen werden gewaardeerd. Ik deed wat God van ons vroeg en daarnaast gaf het mij aanzien. Daar genoot ik wel van. Op school was ik de nietsnut geweest met een babyface. Hier was ik de jongste pionier uit de omgeving.

Jezus was een rolmodel. Randy en José waren rolmodellen en doordat ik met mijn leeftijd het voorbeeld gaf aan andere jongeren uit de gemeente, was ik ook een rolmodel.

Ik predikte met iedereen uit de gemeente samen en bezocht elke dag waarop ik niet hoefde te werken de velddienstacties. Soms werkte ik samen met een broeder in een rolstoel, soms met een wat oudere Surinaamse zuster die me na de velddienst graag trakteerde op een roti of een bara. Soms predikte ik met andere jongeren uit de gemeente samen zoals een jonger hindoestaans zusje op wie ik stiekem een beetje verliefd was.

Gemiddeld werkte ik twintig uur per week bij een lederfabriek, daar sneed ik het leer uit waar tassen en portemonnees van werden gemaakt. Samen met een andere pionier vervulden wij een fulltime werkweek. Bij het bedrijf werkten bijna alleen Jehovah’s Getuigen. Er waren veel bedrijven die gerund werden door Jehovah’s Getuigen, dat had als voordeel dat je niet zoveel hoefde uit te leggen. Op je verjaardag hoefde je niet te verantwoorden waarom je niet trakteerde en tijdens de lunch werd er veel over de religie gesproken.

Na een jaar pionieren kwam ik in aanmerking voor de pioniersschool. Dat is een speciale opleiding die je mag doen als je minimaal een jaar pionier bent. Ik woonde toen in Rotterdam en kreeg de uitnodiging om naar de gemeente Amsterdam de Bijlmer te gaan. Daar verbleef ik twee weken bij een broeder en zuster die twee zoons hadden. Een van de zoons had zijn slaapkamer aan me afgestaan, hij sliep op een logeerbed in de kamer van zijn broer.

Die twee weken waren gevuld met hele dagen onderwijs. Om negen uur ontbeten we gezamenlijk. We bestudeerden hoofdstukken uit een speciaal boek waarvoor we onszelf de vorige avond hadden voorbereid. Daarna kwam de lunch en nog een middag van gezamenlijke studie. In de avonden gingen we naar de plaatselijke vergaderingen waar we met veel poeha werden onthaald. Onze namen werden voorgelezen en iedereen in de gemeente klapte. De mensen die ik daar ontmoette waren net als ik vol enthousiasme en dat was precies de gedachte achter deze opleiding.

Na een jaar pionieren dacht je misschien dat het wel genoeg was. Of misschien voelde je dat al een beetje in de aanloop naar het einde van dat eerste jaar. Dit was het toetje, dit was waar je naar uitkeek. Een beloning. Door al dat enthousiasme laadde je op om het nog even vol te houden. Je wilt niet de loser zijn die terugkomt van de pioniersschool en het na een paar maanden opgeeft.

Ik had daar oprecht weleens over nagedacht, maar dan dacht ik terug aan de woorden van Randy de Helder. Jehovah heeft jou twee jaar cadeau gegeven. Wat ga jij doen om dat terug te geven? Dus beet ik nog een jaar door.

Aan het einde van het tweede jaar werd het steeds zwaarder. Het prediken was leuk en ik had goed contact met iedereen bij me uit de gemeente, maar ik zag dat de wereld om me heen verder ging. Daarnaast begon ik de nutteloosheid van alles in te zien. De meeste deuren gingen al dicht voordat we de eerste zin hadden uitgesproken, als ze al opengingen. Als we een keer iets langer konden praten, was dat meer uit medelijden dan uit interesse. Of onze tijdschriften gelezen werden? Nee, volgens mij gingen de meesten direct bij het oud papier.

Ik had altijd al de twee jaar in gedachten. Dat was van het begin af aan het idee geweest. Toch was de doorslaggevende reden om te stoppen niet de einddatum op mijn kalender, het kwam door een gesprek aan de deur.

Toen ik mijn passie begon te verliezen, sprak ik steeds minder enthousiast met andere gelovigen af. Het resultaat was dat ik vaker alleen predikte.

Met negentig uur per maand zit je op gemiddeld drie uur per dag. Omdat ik soms twee en soms drie dagen per week moest werken, moest ik op de andere doordeweekse dagen zes uur per dag prediken om aan mijn uren te komen. Ik ging nog wel naar de ochtendacties en daar lukte het bijna altijd wel om iemand te verleiden om niet één maar twee uur met me te prediken. Daarnaast had ik er nog vier nodig.

Dat was het moment dat het prediken als een last begon te voelen, maar ik wilde ook niet opgeven. Opgeven is een teken van zwakte. Opgeven is wat mijn vader deed als wij een spelletje schaak of Risk speelden en hij na tien minuten stopte. Opgeven is voor mietjes. Ik wilde mijn ego en mijn schaamte niet onder de douche wegspoelen aan het eind van een dag, dus ik ging door, alleen, maar wel minder gemotiveerd.

Het was koud die dag. Af en toe kwamen er een paar druppels naar beneden. Ik predikte in een enorm saai gebied met portiekwoningen. De meeste bewoners zag ik niet, ik belde aan en als er iemand reageerde, moest ik door een luidspreker mijn zegje doen. Ik had die ochtend twee uur met iemand samengewerkt en was net begonnen aan mijn tweede uur alleen. Nog drie uur te gaan.

Bij de eerstvolgende woning deed er een jongeman open. Jong als in midden twintig. Tegen al mijn verwachtingen in begonnen we een inhoudelijk gesprek. Hij luisterde eerst netjes naar wat ik te vertellen had en kwam daarna met vragen.

‘Meestal komen er wat oudere Jehovah’s Getuigen aan de deur en komen ze in setjes van twee. Ik ben wel benieuwd, hoe komt het dat jij zo jong bent en waarom doe je dit alleen?’

Zijn vraag was pijnlijk en ik wilde niet negatief overkomen, dus ik probeerde zijn vraag zo eerlijk mogelijk te beantwoorden. ‘Als er iemand anders beschikbaar is, prediken we met z’n tweeën, maar soms zijn er oneven aantallen en moet iemand zichzelf opofferen en alleen langs de deuren gaan. Het is niet zo gezellig, maar het is voor mij ook geen reden om naar huis te gaan.’ Daarmee negeerde ik de vraag over mijn leeftijd, maar gaf ik een antwoord dat volgens mij best plausibel klonk.

‘Respect, hoor. Echt respect. Knap hoe jij er op jouw leeftijd inzit. Op jouw leeftijd ging ik met vrienden bier drinken of was ik stoned. Maar wat ik me afvraag, vind je het ook leuk om te doen? Of doe je dit omdat het moet?’

Ik keek hem aan en de grond onder mijn voeten veranderde in drijfzand. Mijn initiële reactie was om poppenkast te spelen, dat was ik gewend. Zeggen dat ik de tijd van mijn leven had en dat ik het naar mijn zin had zo in mijn eentje. Er brak iets in mij. Het was geen vraag om me voor gek te zetten, daar had ik me met liefde tegen verdedigd. Het was een goedbedoelde vraag. Dat zag ik aan zijn houding, aan zijn gezichtsuitdrukking.

Hij was oprecht geïnteresseerd en ik liet zijn vraag even op me inwerken. Daarna kwam het enige eerlijke antwoord eruit. ‘Nee, ik heb het niet naar mijn zin. En ja, ik doe dit omdat ik het moet doen, maar ik moet het doen van mezelf, er is niemand die me dwingt. Zo werkt het niet bij de Jehovah’s Getuigen. Ik mag dan jong zijn, ik ben achttien, maar het is niet zo dat mijn ouders me met een stok de deur uit jagen om te prediken. Het is ook niet zo dat de ouderlingen, dat zijn de geestelijk leiders bij ons in de gemeente, dat van me verwachten. Ik doe dit omdat ik het zelf wil.’

Mijn eerlijke antwoord leek hem te intrigeren. Hij nam, net als ik zojuist, een pauze om mijn reactie op zich in te laten werken. We keken elkaar slechts aan. Hij knikte uiteindelijk en leek wat verdrietig. Zag ik daar medelijden?

‘Dus je doet dit omdat je het van jezelf moet doen, maar je kan er niet echt voldoening uit halen? Begrijp ik dat goed? Met alle respect, hoor, ik begrijp dat het lastige vragen zijn en ik waardeer je eerlijke antwoord. Dat had ik niet verwacht. Ik stel deze vraag wel vaker en krijg meestal een lulantwoord. Een politiek correcte benadering van wat er rondspookt in jullie brein.’

Dat was een heleboel informatie. Het ontplofte in mijn hoofd. Waarom stond ik hier als ik dit inderdaad voor mijzelf deed, maar er geen voldoening uithaalde? Soms voelde ik me zo’n incapabel mens. Waarom was zo’n simpele vraag voor mij zo moeilijk te bevatten? Wederom bleef het even stil, maar het voelde niet ongemakkelijk. Ik liet zijn vraag even op me inwerken en concludeerde toen: ‘Ik weet het niet. Ik weet niet waarom ik dit doe.’

Zijn blik straalde begrip uit. Geen veroordeling. Geen houding dat hij mij belachelijk maakte.

Ik ging verder. Alles kwam eruit. ‘Ik denk dat ik dit doe omdat het me geleerd is. Dit is wat mijn ouders deden. Dit is wat Jezus deed. Prediken hoort erbij, zo staat dat in de Bijbel.’

‘Hoe lang doe je dit nu al, als ik vragen mag?’

‘Vanaf dat ik me kan herinneren, maar pas serieus sinds mijn zestiende. Ik doe het nu bijna twee jaar gedurende negentig uur per maand.’

‘En heb je al veel mensen kunnen bekeren? Of hoe noemen jullie dat?’

‘Wij noemen dat dopen of mensen in de waarheid brengen.’ Terwijl ik het antwoord uitsprak dacht ik na over het andere deel van zijn vraag. Hoe succesvol ben ik tot nu toe geweest? Ik heb duizenden tijdschriften verspreid en ik heb duizenden uren gepredikt. Maar… de grote maar… ik heb nog nooit iemand in ‘de waarheid’ gebracht.

Er is van alles gebeurd tijdens het prediken. Ik heb gelachen, ik heb gehuild. Ik heb mensen de mooiste verhalen uit de Bijbel kunnen vertellen op een manier alsof ik er zelf bij was. Dat had ik van Randy geleerd. Ik had het in me om de Randy van de volgende generatie te worden, lezingen te geven in meerdere gemeentes en misschien zelfs naar Bethel te gaan, het hoofdkantoor van de Jehovah’s Getuigen in Nederland.

Hoe succesvol was ik tot nu toe echter geweest? Niet. Gewoon niet. Niks. Bijna twee jaar pionieren, negentig uur per maand, ongeveer duizend uur per jaar en ik had geen enkel resultaat behaald. Ik staarde in zijn ogen en voelde tranen opkomen.

‘Niemand.’

‘Dan heb ik nog meer waardering voor je.’

Ik had verwacht dat hij me zou uitlachen of belachelijk zou maken, maar nog steeds was er niets in zijn blik waarmee hij foute intenties uitstraalde.

‘Zou je niet liever naar huis gaan?’

Het lukte me niet meer de tranen binnen te houden. Geen grote huilbui, maar toch zeker iets wat voor hem zichtbaar was. Ik knikte, was bang dat mijn stem zou overslaan als ik zou antwoorden. Dat ik jankend aan het praten was. Het enige wat ik kon uitbrengen was een dankjewel.

We keken elkaar nog even aan nadat ik de tijdschriften terug in mijn tas had gestopt.

Het is een moment dat me altijd is bijgebleven en ik weet zeker dat dit ook voor hem geldt. Een onbekend persoon – geen idee hoe hij heette, wat hij in het dagelijks leven deed of wat hem had bewogen dit gesprek met mij aan te gaan – raakte mij met vragen waar ik onbewust al weken of misschien zelfs maanden mee worstelde. Ik ontweek die vragen altijd en negeerde wat ik voelde en waarom. Tot die dag. Tot exact die dag.

Onderweg naar huis wist ik het al, ik zou thuiskomen om me voor te bereiden op het gesprek. Ik wil stoppen met pionieren. Had ik daar een reden voor nodig? Zouden mijn ouders teleurgesteld zijn? Hoe zouden de ouderlingen reageren? Stond ik niet enorm voor lul om ineens als een ‘normale Getuige’ de zaal in te lopen? Zouden mijn antwoorden nog wel oprecht overkomen? Zou ik in aanzien dalen? Had ik daar überhaupt moeite mee? Zou er over me gesproken worden? Wat zouden Randy en José van me denken? Kon ik nog wel in gebed gaan zonder mijzelf te schamen? Had ik gefaald? Had ik moeten volharden? Had ik ergens per ongeluk een knop omgezet en moest ik eigenlijk op zoek naar een manier om hem weer aan te zetten? Was ik hierdoor ineens niet meer in staat om een evenwicht te bieden voor de chaos die Ronald thuis had aangericht?

Hoe langer ik erover nadacht, hoe logischer het werd. Prediken was niets voor mij. Belachelijk dat ik daar pas na bijna twee jaar achter kwam.

Het kostte veel moed, ik moest het thuis vertellen en daarna in de zaal. Gelukkig werd dit, in tegenstelling tot een uitsluiting, niet publiekelijk omgeroepen, althans, dat leek fijn. Achteraf denk ik dat het wel goed is geweest, want nu moest ik tegen ieder individueel persoon hetzelfde verhaal ophangen. Hetzelfde leugenachtige sausje dat de werkelijkheid iets minder hard liet overkomen. Dit was altijd mijn idee geweest. Twee jaar en niet meer. Precies zoals Randy me had uitgedaagd.

Naar de buitenwereld was het een plausibel argument en inderdaad niet anders dan wat ik in het verleden had geroepen. Dat was mijn redding.

Ik stopte echter niet omdat de tijd erop zat. Ik stopte omdat ik het zat was. Ik stopte omdat het geen zin had. Ik stopte omdat het verspilde tijd was en ik zin had om wat anders te doen. Ik was er klaar mee en er was geen vezel in mijn lichaam die dat kon verbergen. Vanaf dat moment werkte ik alleen de verplichte uren in de velddienst. Af en toe een uurtje hier en daar om niet op te vallen, maar het was niet meer iets wat ik voor Jehovah deed. Ik deed het om niet te negatief over te komen, diep in mijn hart was al het gevoel weg. Ineens. Spontaan.

10

Hormonen

‘Weet jij al waar je op gaat stemmen?’ Sofia was een pittige kleine Portugese met wie ik samenwerkte bij La Place in de Hoogstraat in Rotterdam. Ik denk dat ze ergens eind twintig was. Ze had betoverend mooie, mysterieuze ogen en een schaterlach om verliefd op te worden. Daarnaast was ze ook nog eens stoer. Zonder te klagen tilde ze zware dozen op, hield ze onze werkplek brandschoon en pakte ze de versgebakken broodjes met haar blote handen uit de oven. Zelfs met dikke ovenwanten aan moest ik uitkijken geen brandblaren te krijgen.

‘Ik mag niet stemmen van mijn religie.’ Iedereen op het werk wist al dat ik een Jehovah’s Getuige was, dus ik hoefde er niet omheen te draaien.

‘Je gaat niet stemmen?’ Ze zette grote ogen op en keek me vol twijfel aan. ‘Nee, dat kan niet, Dennis. Iedereen moet stemmen. Je kan het land toch niet aan zijn lot over laten?’ Het kwam er vol temperament en een beetje hees uit. Waarom was alles aan haar aantrekkelijk?

Ik keek haar schuldig aan en wist niet zo goed wat ik moest zeggen. Nog een keer herhalen dat het niet mocht van mijn religie had niet zoveel zin, maar inhoudelijk wist ik ook niet waar ik het over had. Waar zou ik überhaupt op moeten stemmen? Een persoon? Een groep mensen? Ik wist het oprecht niet. Thuis was politiek nooit onderwerp van gesprek geweest. Als het op televisie of op de radio kwam, werd er een andere zender opgezet.

In onze gemeente werd het onderwerp behandeld als een besmettelijke ziekte. Als je jezelf erin gaat verdiepen, word je misschien in de verleiding gebracht om jouw hoop, jouw toekomsthoop, daarop te vestigen in plaats van op Jehovah. Een valse toekomst. Nietszeggende beloftes. Nee, blijf zo ver mogelijk van politiek vandaan. Het zijn spelletjes van de duivel met als enige doel jouw vertrouwen in God weg te nemen.

Dat kon ik niet tegen Sofia zeggen, ze zou me ongetwijfeld uitlachen. Al was ze zeker tien jaar ouder, ik droomde er stiekem van dat we een keer de kleding van elkaars lijf zouden scheuren. Hoewel de kans erg klein was dat zoiets zou gebeuren, wilde ik toch nog enige hoop houden. God, wat was ze mooi.

‘Vind jij dat zelf dan niet?’ Het onderwerp liet haar niet los.

Ze draaide zich om en bukte om iets uit een kastje te pakken. Mijn ogen plakten zich vast aan haar strakke spijkerbroek.

Ze kwam omhoog en lachte. ‘Zit je naar mijn kontje te kijken?’ Ze sloeg hard met de vlakke hand op haar linkerbil. ‘Als je niet gaat stemmen, mag je hier ook niet aan zitten.’

‘Weet jij of hier ergens een stembiljet ligt? Dan vul ik het meteen in.’

‘Haha, jij naughty boy.’ Ze spoelde haar handen af onder de kraan en greep een handdoek van het haakje. ‘Ik ben ook gelovig, weet je?’ Ze pakte het gouden kruis dat tussen haar borsten hing en gaf er een kus op. ‘God is er nu even niet. Hij komt wel weer een keer, maar nu is hij druk met andere dingen. Ik bak de broodjes en maak de taarten. Jij maakt kruidenkaas, smeert de broodjes en helpt de klanten. De mensen in de Eerste en Tweede Kamer moeten elke dag beslissingen nemen. Wij moeten de juiste personen kiezen anders…’

Ze mompelde er iets in het Portugees achteraan dat ik niet kon verstaan. Opnieuw klonk haar accent opwindend, maar de boodschap was in ieder geval duidelijk. Men verwacht dus dat je gaat stemmen en wij als Jehovah’s Getuigen doen dat niet. Weer iets gevonden waarin wij afwijken.

Al wilde ik stemmen, voor wie moest ik kiezen? Mijn ouders hadden nog nooit gestemd. Mijn broers hadden nog nooit gestemd en voor zover ik wist stemde ook niemand bij ons uit de gemeente.

In de periode na Sofia’s kritische kijk op dit onderwerp probeerde ik chocola te maken van wat ik hoorde op de televisie. Als het ging om politiek dan was ik een onbeschreven blad.

Omdat ik gestopt was met pionieren kon ik meer gaan werken. Bij V&D hadden ze een regel dat je maximaal tweeëndertig uur per week mocht werken, dus ik krikte mijn twintig uur op naar vier dagen per week en besloot om van vestiging en afdeling te wijzigen. Er was een nieuw pand gebouwd bij de Oosterhof en daar zochten ze personeel. In mijn sollicitatie had ik aangegeven dat ik voorkeur had voor de muziekafdeling. Uiteindelijk kwam ik op de herenmodeafdeling terecht, met de afspraak dat ik na een half jaar kon overstappen, als ik dat dan nog wilde.

Het grote verschil tussen de Oosterhof en La Place is dat je veel meer contact had met het andere personeel. Bij La Place voelde je jezelf toch een beetje afgescheiden. Daar had je op een gemiddelde dag zo’n tien collega’s om mee samen te werken, bij de Oosterhof ging al het winkelpersoneel veel hechter met elkaar om en had je elke dag wel dertig collega’s.

Een van die collega’s was Sylvana. Ze deed mij een beetje denken aan Sofia, dat zat voornamelijk in haar flirterige persoonlijkheid. Qua uiterlijk hadden die twee echt niets van elkaar weg. Sylvana was iets molliger, had blond haar en was veel minder mysterieus. Ze had iets dat me fascineerde, iets leuks en iets aantrekkelijks. Onze ogen raakten elkaar altijd als ik langsliep. Ze kon heel langzaam knipperen. Ja, dat was wat haar zo leuk maakte. Ieder mens knippert uit automatisme, maar Sylvana leek altijd bewust te knipperen. Verleidelijk en sexy.

Ze werkte op de lingerieafdeling. Dat maakte de fantasie alleen maar groter. Na het spelen met elkaars ogen, gaf ik haar een keer op afstand een zoen. Ze zag het en smakte terug. In het rek dat ze bijvulde, hingen allerlei kanten bodystockings met drukknoopjes aan de onderkant. Uitdagend hield ze er eentje voor zich en zocht mijn goedkeuring. Ik knikte en zag haar de body in gedachten al dragen.

‘Ga je dat voor me aantrekken?’ vroeg ik toen ik dichterbij kwam.

Zonder enige terughoudendheid zocht ze haar maat uit. ‘Kom over twee minuten naar het magazijn.’ Vlak voordat de deur achter haar dichtviel keek ze achterom en gaf een knipoog.

Jezus, flirten is één ding, maar dit? Hiervoor keek ik naar vrouwen in lingerie als ik de plakkerige pagina’s van de Wehkamp of de Neckermann opensloeg. Of als ik de videobanden van mijn vader doorspoelde tot een half uur voor het einde van de band. Daar kon ik altijd wel foute erotiek vinden van RTL+ of de Playboy Late Night Show. Hij dacht dat ik daar niets van afwist en ik heb hem altijd in die waan gelaten.

Nu stond Sylvana in het magazijn. Er waren bijna twee minuten voorbij. Ik liep twijfelend naar de deur, tikte de code in en duwde hem open.

Geen collega’s die me volgden.

Achter me klikte de deur dicht en ik maakte hetzelfde zoengeluid als eerder.

De echo kwam van links en ik volgde het geluid, sloeg rechtsaf en achteraan nogmaals naar rechts.

Daar stond ze dan. Op een slecht verlichte plek, maar duidelijk zichtbaar door haar glimlach en haar glinsterende ogen.

‘Hoi.’ Ze had haar jasje niet meer aan, dat lag op een stapel dozen. Alleen haar blouse, een strakke rok, pumps en als het goed was een verstopt cadeautje dat klaar was om uitgepakt te worden.

‘Dit is spannend.’ Ik nam haar van top tot teen in me op. Ze leunde een beetje achterover en deed het bovenste knoopje van haar blouse los terwijl ze me speels aankeek.

‘Wat vind je precies spannend?’

‘Heb je het aangetrokken?’

‘Wat?’

‘De body.’

‘Er is maar één manier om daarachter te komen.’

Ik lachte ondeugend, liep naar haar toe en opende een voor een de andere knoopjes van haar blouse. Halverwege kreeg ik zin om de blouse van haar lijf te scheuren.

Ze had hem aan.

Onze lippen raakten elkaar en haar lipgloss plakte.

Ze liet haar handen over mijn lichaam vliegen en ik deed hetzelfde bij haar.

Heel zacht hoorde ik een stemmetje in mijn hoofd zeggen: niet te ver gaan, Dennis, niet te ver.’ Ik zou niet te ver gaan, ik had mijn grenzen alleen een paar meter verlegd.

Ze ademde zwaar en onze tongen worstelden. Diepe ademhaling. Versnelde hartslag. Haar rokje bleef dicht, maar haar blouse had ik over haar schouders heen naar achteren getrokken. Mooie ronde borsten in een fantastisch vormgegeven body. Ik durfde haar tepels niet aan te raken, maar voelde ze priemen toen ik tegen haar aankroop. Zij moet ook gevoeld hebben hoe opgewonden ik was. Zo krioelden we voor een paar minuten rondom elkaar.

We schrokken toen de deur in het slot klikte.

Een collega, shit.

Ze duwde me weg en knoopte snel haar blouse dicht. Met een rood hoofd liep ik snel de bocht om en wees naar een paar kratten die ik eerder die dag in het magazijn had gezet. ‘Vergeten jullie deze voorraad straks niet bij te vullen? Ik heb er net een krat bijgezet, die stond nog in een hoek bij de goederenontvangst.’

Peggy, de wat oudere collega van de afdeling lingerie reageerde nonchalant. ‘Ja, dat doen we straks wel, als we tijd hebben. Bedankt.’

Een paar minuten later hield ik van een afstand de deur van het magazijn in de gaten. Sylvana kwam eruit gelopen met een mooie rode kleur op haar wangen. In haar hand hield ze het hangertje met de body. Ze glipte tussen de schappen door, hing het op bij de rest van de collectie en glimlachte ondeugend naar mij.

In de weken daarna kwamen wij elkaar regelmatig achter in het magazijn tegen en steeds minder vaak had ik ’s avonds spierpijn in mijn tong. Oefening baart kunst.

Op de dagen dat Sylvana niet werkte, flirtte ik met Annemiek. Zij werkte op de sport- en reisafdeling. Haar werkgebied was verdeeld over de begane grond en de eerste verdieping. Met Annemiek ben ik nooit zover gegaan als met Sylvana, maar ze vond het leuk om tijdens de lunch haar schoen uit te trekken om daarna met haar voet rondjes te draaien in mijn kruis.

De eerste keer schrok ik me rot. Ik had het niet aan zien komen. Ja, we lachten regelmatig naar elkaar en ik had misschien ergens wel een dubbelzinnige opmerking gemaakt, maar niets had me voorbereid op deze spontane escapade.

In een dwaze bui besloot ik het terug te doen. Geen idee of het sexy was, maar ik trok mijn schoen uit en wreef met mijn zweetsok een paar rondjes onder haar rok terwijl collega’s zaten te praten over een camping, suffe hondenverhalen en iets over een kamerplant die te weinig licht had gehad.

Toen de pauze was afgelopen stond iedereen op. Ik ook, maar schijnbaar was het bloed uit mijn hersenen ergens anders heen gestroomd. Er werd naar beneden gekeken, verschillende personen moesten lachen, ik pakte snel mijn schoen weer op en mompelde iets over een blaar. Annemiek reageerde met een hoge pieplach.

Een paar weken later werkte zowel Sylvana als Annemiek. Vlak voor de pauze liet Sylvana me een lingeriesetje zien waarna ik instemmend knikte. Aan de lunchtafel knoopte ze het bovenste knoopje van haar blouse open en liet me stiekem gluren. Opeens voelde ik weer die voet in mijn kruis. Het kostte me een paar seconden en toen realiseerde ik me dat het niet Sylvana was. Jezus.

Tussendoor begon het flirten met geloofsgenoten ook op gang te komen. Ik had mijn motorrijbewijs gehaald en een motor gekocht. Een Honda Magna VF500. Dat gaf me de gelegenheid om wat meer van de wereld te zien.

Zo kwam ik een geloofsgenootje tegen uit Alblasserdam. Ze heette Deborah en een vriendin van haar kende weer een goede vriend van mij. Ze deed me denken aan Alanis Morissette. Ze had net zo’n smal gezicht en was enorm fotogeniek. We wisselden adressen uit en vulden elkaars schoenendoos met brieven en foto’s. Ik ben nooit verliefd op haar geweest, maar ze fascineerde me. Ze had iets aparts, iets leuks en iets grappigs. Maar niets om echt verliefd op te worden, voor mij dan.

Een paar weken later was het erg mooi weer en het zonnetje trok me tijdens de lunchpauze naar buiten. Op een bankje voor de deur zat Deborah eenzaam te wachten. Haar hoofd en schouders hingen naar beneden en er lag een roos naast haar. Pas toen ik voor haar stond keek ze op.

Ze schrok, herstelde zichzelf en sprong enthousiast omhoog. ‘Hey Dennis.’

‘Deborah? Wat doe jij hier?’ vroeg ik naïef.

Ze keek op en begon schaapachtig te glimlachen. ‘Ik was toevallig in de buurt.’

‘En toen dacht je, ik ga hier op het plein zitten met een roos?’

Haar wangen kleurden lichtrood en ze ontweek mijn blik. Ze had een spijkerbroek aan met gaten bij de knieën en daaronder pronkten stoere Doctor Martens met paarse veters. Ze pulkte nerveus aan wat draadjes spijkerstof en keek me voorzichtig weer aan. ‘Die is voor jou, als je hem wilt hebben.’

Mijn gedachten over Deborah zijn nooit veranderd. Ze was mooi op een excentrieke manier en kon als geen andere poseren voor een foto, maar hoelang ik ook naar haar of haar foto’s keek, ik miste die vonk. Bij haar zijn voelde heel goed, maar het was vriendschappelijk.

De wrange werkelijkheid was dat haar ogen vroegen om meer. Zoen mij. Omarm mij. Kus mij. Doe iets… maar doe niet niks zoals nu.

Ik heb er vaak over nagedacht haar mee te nemen naar het strand. Tegen elkaar aan te liggen in de brandende zon, een te worden in de zee om daarna te genieten van het zout op elkaars lippen. Ze was te lief om misbruik van te maken en niet knap genoeg om daar schijt aan te hebben.

Toen we een rondje op de Oosterhof liepen sloeg ik toch mijn arm om haar heen. ‘Ik moet je wat vertellen.’

‘Wat dan?’ Haar ogen werden iets groter en ze sloeg meteen ook haar arm om mij heen. Shit.

‘Ik ben verliefd… op iemand anders.’ Het voelde kut om het te zeggen en het moet voor haar nog kutter zijn geweest om het te horen. Haar arm zakte naar beneden en haar lichaam leek te verkrampen. Ze keek de andere kant op en liet een pluk haar voor haar gezicht vallen.

‘Oh.’

‘Het spijt me.’ Dat meende ik. ‘Ik vind je echt superleuk, je bent knap, je bent grappig, we kunnen met elkaar lachen.’

‘Maar?’ onderbrak ze me.

‘Je bent geen Madelon.’

Ik zag de vraagtekens in haar ogen, de twijfel in haar gezicht en de moedeloosheid die ze met haar lichaam uitstraalde. ‘Madelon?’

Ze kende Madelon niet. Ik kende haar zelf nog maar amper, maar ze had flink indruk op me gemaakt. Donker, lang haar en een wat spits gezicht, maar ondeugende ogen en een speelse persoonlijkheid. Madelon hield van het kat-en-muisspel terwijl Deborah overkwam als iemand die meteen ja zou zeggen. Ik miste de uitdaging, terwijl Madelon op een bepaalde manier onbereikbaar leek en dat was fucking sexy. ‘Ik heb haar een paar maanden geleden ontmoet. Ze komt uit Overschie.’

‘En je bent verliefd op haar?’

‘Enorm.’

‘En zij ook op jou?’

Ons gesprek werd nog ongemakkelijker dan het al was. Daarnaast wist Madelon niet dat ik al weken van haar droomde en de tamtam binnen de religie ging altijd snel. Als ik niet uitkeek, wist Madelon al van mijn verliefdheid voordat ik thuis was.

‘Zullen we teruglopen? Ik heb maar een half uur pauze.’

Op de terugweg spraken we amper. Na ons afscheid die dag hebben we niet veel contact meer gehad. Ik heb haar een brief geschreven waarin ik heb gezegd dat het me spijt. Tegelijkertijd zorgde ik ervoor dat ze niet alsnog enige hoop zou krijgen, maar hoe beschrijf je dat zonder dat het kwetsend overkomt? Vrijwel onmogelijk.

Drie maanden later parkeerde ik mijn motor bij de kringvergadering. Het was veel gemakkelijker geweest om met mijn ouders mee te rijden, maar op je motor aankomen is natuurlijk veel stoerder. Toen ik mijn helm afdeed, zag ik Madelon samen met haar zus langs de motoren lopen. Ik ritste mijn leren jack open, zette mijn rugzak tegen het wiel en daar was de herkenning. Een glimlach. Een hand die voorzichtig omhoogging.

‘Zo, dat is een beauty. Daar kan je vast heerlijk op rijden.’

Ik dacht precies hetzelfde en haar onderzoekende pretoogjes verklapten dat ze niet alleen supersexy was, maar ook gedachten kon lezen.

‘Hey Madelon.’ Ik probeerde neutraal, maar ook opgewekt over te komen. ‘Leuk je weer te zien en ja, hij rijdt heerlijk. Ik heb hem alweer een half jaartje.’

‘Stoer ding, hoor. Is het een viercilinder?’

Huh? Heeft ze serieus verstand van motoren? Dat maakte haar extra aantrekkelijk. ‘Dat klopt. Dat zie je goed.’

Ze lachte trots. ‘Mijn vader heeft een motor en later wil ik er zelf ook een. Ik ben gek op motoren.’

Net toen ik wilde aanbieden om een keer een ritje te maken, trok haar zus aan haar arm en mompelde dat de vergadering bijna begon. Ze riep doei en ik volgde haar met mijn ogen toen ze langzaam wegliep. Een paar meter verder keek ze achterom. Yes.

Met mijn hoofd in de wolken trok ik het slot door mijn wiel en stopte mijn motorbroek in mijn rugtas. Gedurende de ochtendvergadering overheerste ze mijn gedachten en snel na het afsluitende lied ging ik naar haar op zoek. Een paar keer zag ik haar in een groepje staan en ik genoot van wat ik zag. Madelons betoverende lach. Hoe ze bewoog. De mimiek in haar gezicht. Ze was zo enorm expressief.

Ineens, tussen tientallen broeders en zusters door, keek ze me recht aan. Ik kon niet anders dan haar richting oplopen en gelukkig kwam ze mij tegemoet.

‘Ik wilde je nog wat vragen,’ zei ik voordat zij iets kon zeggen.

Pretoogjes. ‘Wat dan?’

‘Je zei dat je gek was op motoren en ik dacht, misschien is het leuk om een keer samen naar het strand te rijden. Of ergens anders heen. Of gewoon maar een stukje rijden.’ Jezus, ik raaskalde en mijn hart zat in mijn keel.

‘Ik zou dat aan mijn ouders moeten vragen, maar het lijkt me heel leuk.’

‘Ja? Oh, wat leuk. Ja, leuk. Hoe zullen we dat doen? Vraag je het straks of van de week een keer?’

‘Ik denk dat het beter is als ik het niet nu vraag, dan is het antwoord waarschijnlijk nee.’

‘Dat klinkt als een goed plan. Zal ik je van de week bellen?’

‘Ja, doe maar,’ reageerde ze speels. Daarna draaide ze zich om en liep weg.

‘Maar… je telefoonnummer? Hoe kan ik je bereiken?’ Ze was al verdwenen.

Ik wilde haar achternalopen, maar schijnbaar moest ik zelf een manier vinden om aan haar nummer te komen.

Toen ik op mijn plek terugkwam, stak er een briefje uit mijn bijbel met daarop een telefoonnummer en een grote M. Ze wist dus waar ik zat.

Twee weken later haalde ik haar op. Aan de telefoon had ze gezegd dat ik geen extra helm mee hoefde te nemen, ze had zelf een helm.

Met Madelon achter op de motor reed ik naar Scheveningen. We deelden een handdoek en smeerden elkaars rug in met zonnebrand. We liepen samen over de boulevard, aten een ijsje en lachten. Soms hadden we een diepgaand gesprek en soms kletsten we over niets. Ze ging naar het vwo terwijl vrijwel alle Jehovah’s Getuigen al genoegen namen met de mavo. Mooi en slim, ze werd steeds leuker.

Op de terugweg hield ze me extra stevig vast, kroelde tegen mijn rug en liet verschillende keren haar handen over mijn benen glijden. Tijdens het afscheid kwam er geen zoen, maar zo was het spel van Madelon. Langzaam opbouwen. Spannend houden. Wel een lieve glimlach, die maakte alles goed. En toch nog een korte omhelzing.

Yes. Ik was verliefd. Oh mijn God, wat was ik verliefd.

Vlak voordat ze wegliep voelde ik vertwijfeling. Ik zou het hierbij kunnen laten, maar heel erg was het toch niet om te zeggen? Het borrelde al maanden en in gedachten had ik het al zo vaak uitgesproken. Een onschuldig zinnetje, speels. Achteraf zou ze zeggen dat het best lief was of misschien zelfs schattig. Dus ja, ik verzamelde al mijn moed.

Het kwam uit mijn tenen. ‘Madelon…?’

Ze keek me neutraal aan. Alsof ze haar enthousiasme of hoop niet wilde laten zien.

‘Ik vind je best wel leuk.’

Er gingen seconden voorbij. Ik wachtte op een twinkeling in haar ogen, een onzekere glimlach of een kleine stap in mijn richting.

Nog een paar seconden. Het zweet brak me uit. Shit. Had ik het maar niet gedaan.

Haar reactie bleef uit. Ze draaide zich om en liep naar haar voordeur. Net alsof ze het niet verstaan had.

Vlak voordat de deur dichtging, zwaaide ze. Met een glimlach erbij, maar er zat iets anders in of misschien ontbrak er wel iets. De magie was er niet meer.

Was ze geschrokken? Zou dit voor haar puur vriendschappelijk zijn geweest en was ik te ver gegaan? Had ik die laatste zin voor me moeten houden?

De onzekerheid maakte me gek en onderweg naar huis kon ik mezelf wel voor mijn kop slaan. Toen ik thuiskwam plofte ik meteen op bed. Ik baalde zo enorm van mijzelf. Beelden van die dag vlogen door mijn hoofd. Ik speelde alles opnieuw af. En nog een keer. En nog een keer.

Er gingen weken voorbij zonder dat ik iets hoorde. Ik durfde zelf ook niet te bellen. Op mijn werk negeerde ik Sylvana, ze floot soms naar me of maakte een zoengeluid als ik langsliep, maar het trok me niet echt meer. Waar ik ook was, ik bleef aan Madelon denken. Ik zag en hoorde haar overal. Overdags soms in een reflectie van een winkelruit, tijdens het slapen in mijn droom. En bij elke gedachte maakte mijn hart een sprongetje en knalde de illusie weer keihard onderuit.

Uiteindelijk begon het toch te knagen, misschien wachtte ze tot ik weer een stap zette. Misschien kon ik iets organiseren waardoor de druk niet te groot was. Iets doen. Iets, het maakt niet uit wat, maar het moest er niet te dik bovenop liggen. Ik besloot haar een kaart te sturen waarmee ik haar uitnodigde om samen met mij en een groep vrienden te gaan poolen, wat te eten bij Streetlife en mochten we nog zin en tijd hebben, daarna samen naar de bioscoop te gaan. In totaal had ik twaalf personen, drie pooltafels en hopelijk een heleboel gezelligheid geregeld.

Na een paar dagen lag er een reactie in mijn bus. Een kaart met twee omhelzende beren. Madelon gaf aan dat ze erbij zou zijn.

Die dag was een groot feest. Madelon had een doorschijnende blouse aan en het leek alsof onze ogen niet van elkaar af konden blijven. We dwarrelden om elkaar heen en op een bepaald moment kwam ze zelfs mijn keu even krijten. Dat was erg belangrijk zei ze met een speelse glimlach.

Bij het eten zaten we schuin tegenover elkaar en kletsten en lachten met iedereen mee. In de rij bij de bioscoop gooiden we popcorn in elkaars mond en maakten een afspraak om de week daarna nog een keer samen de stad in te gaan.

Het leek goed te gaan, ook de week daarna. We struinden de stad af, arm in arm. We liepen de ene winkel na de andere in, aten appeltaart bij Dudok op de Meent en bladerden door mooie posters op de korte Hoogstraat. Op een gegeven moment dook ik een winkel in en kocht een grote teddybeer. Zij had mij recent een berenkaart gestuurd, nu kreeg ze een beer van me terug.

Ze lachte lief, maar ik zag weer die aarzeling van twee maanden geleden. Ik had ergens op een verkeerde knop gedrukt. Snel daarna reden we naar haar huis. Onderweg zat ze heel losjes tegen me aan en ook bij haar voordeur was ze snel verdwenen. Weer diezelfde onzekerheid.

Ik kwam te dichtbij en Madelon stapte achteruit. Shitzooi.

Het werd een trend. Elke keer wachtte ik een paar weken, dan verzamelde ik al mijn moed en durfde weer een stap te zetten. Daarna was alles koek en ei, totdat ik weer iets te dichtbij kwam. Bleh.

Ze was mijn kryptoniet. Zonder haar was ik niets, maar als ik bij haar was, overheerste de onzekerheid. Het frustreerde me steeds meer en ik beloofde mezelf te stoppen. Geen Madelon meer voor mij. Kappen, Dennis.

Een paar weken daarna ontmoette ik Emma. Een blonde en rebelse Jehovah’s Getuigen meid. Die combinatie kwam ik niet vaak tegen. Haar ouders probeerden haar al jarenlang te temmen, maar Emma deed waar ze zin in had.

Tussen Emma en mij ging alles soepel. We konden met elkaar lachen, hadden een leuke aantrekkingskracht en we tongzoenden alsof er geen morgen was. Mijn ouders waren gek op haar. Het grootste nadeel was dat Emma’s ouders mij ook zagen zitten. Haar moeder zag in mij de ideale schoonzoon. Volgens mij vond Emma dat maar niets, want liever wilde ze tegendraads zijn. Het leverde een aparte spanning op, want je kunt jezelf niet afzetten tegen iemand die dezelfde kant opstuurt.

Mijn grootste blunder was toen we samen in de stad liepen om naar de film te gaan. Uit het niets stond Madelon voor ons. De wereld stopte even met draaien en er schoot van alles door mijn hoofd. Ik had kunnen doorlopen en haar negeren op een manier zoals zij vaker bij mij deed. Of een steek onder water geven en zeggen dat ik heerlijk aan het genieten was met iemand die wel in staat was om wederzijds contact te onderhouden. Je hebt altijd die beer nog om tegen aan te liggen, toch?

Maar die ogen. Hoeveel muren ik ook omhoogtrok, ze drongen overal doorheen. Zonder enige moeite. Tegelijkertijd stond Emma naast mij. Een eerlijke en leuke vriendin. We lieten elkaar nooit in de steek en genoten van elkaar. Als ik nu voor Madelon zou kiezen, ruilde ik Emma misschien in voor een wispelturige huppelkut die me alleen verdriet zou doen. Maar kryptoniet is geen kryptoniet als je er tegen bestand bent en dus kwam het meest onmogelijke voorstel uit mijn mond: ‘Heb je zin om mee te gaan naar de film?’

Ze zei ja. Madelon zei ja.

Anderhalf uur later stonden we voor de bioscoop. Emma, Madelon en ik. Tijdens de film mocht ik in het midden zitten, Madelon links en Emma rechts.

Ik heb nog nooit zoveel spijt gehad van een keuze. Beiden leken volledig op de hoogte te zijn van elkaars bedreiging en beiden besloten om de ander geen voorsprong te geven. Emma wreef met haar vingers over mijn been, Madelons hand zat onder mijn shirt. De een na de ander maakte een grap of een leuke opmerking. Ik heb werkelijk niets van de film gezien. Genoten heb ik ook niet, ik was als de dood dat hun handen elkaar ergens op mijn lichaam zouden tegenkomen. Het leek de ultieme droom, maar het was uiteindelijk een van de meest frustrerende momenten uit mijn liefdesleven.

Uiteindelijk deed Madelon weer waar ze goed in was, ze verdween. Tussen mij en Emma bekoelde het en ene Mirjam nam haar plaats in. Verder zijn er nog een aantal meiden de revue gepasseerd, soms binnen de waarheid en soms daarbuiten. Ik vond iedereen leuk en was op iedereen verliefd, maar nooit zo verliefd als op Madelon.

Het was een enorm turbulente periode. Door mijn motor was ik in staat om het land te verkennen en daarmee ook de zusjes in onze gemeenschap. Met vrienden bezocht ik een kermis in Breda, een ijsbaan in Eindhoven, ging ik een dagje naar Maastricht of een weekend naar Vianden, een klein dorp op de rand van Duitsland.

We bezochten niet alleen onze eigen congressen en kringvergaderingen, maar ook die in de andere delen van het land. Niet omdat we zo drastisch op zoek waren naar additionele geestelijke voeding, maar omdat we daar vrijgezelle meisjes konden tegenkomen. Daarnaast organiseerden wij met enige regelmaat velddienstdagen. Dat waren verkapte ontmoetingsplekken waar jongeren uit diverse windstreken naartoe gingen. We kwamen soms wel met dertig jongeren bij elkaar, gingen in stelletjes een uurtje prediken en daarna leuke dingen doen.

We zaten allemaal in hetzelfde schuitje, we mochten geen seks voor het huwelijk, mochten van onze ouders eigenlijk alleen met anderen Getuigen omgaan en trokken daardoor naar elkaar toe. Als ik terugkijk op die jaren, was het echt heel leuk. Natuurlijk waren we beperkt in wat we mochten en konden doen, maar we maakten er het beste van. We sloten vriendschappen in heel het land en hadden de grootste lol.

11

Regels en uiterlijke schijn

De situatie met Madelon, Emma, Sylvana en de andere meiden met wie ik omging begon te knagen in mijn hoofd. Ik wilde dolgraag een leuk meisje vinden binnen de religie, dat zou namelijk een heleboel problemen voorkomen, maar als het erop aankwam, dan ging ik meisjes buiten de organisatie ook niet echt uit de weg. Met hen zou ik alleen nooit een echte relatie kunnen opbouwen, maar daar was ik ook helemaal niet mee bezig. Als je binnen het geloof met een meisje gezien werd, dan verwachtte iedereen dat je meteen serieus over een eeuwig leven samen nadacht. Zo snel mogelijk verkering, verloven, trouwen en als het even kan, dan poep je er binnen twee of drie jaar ook nog een stel kinderen uit. Zelfs als het niet direct werd aangemoedigd, voelde je de drang om te trouwen. Het was niet toegestaan om samen met iemand van het andere geslacht alleen in een afgesloten ruimte te zijn. Met zijn tweetjes een gezellige avond op de bank met een filmpje erbij zat er dus al niet in. Hetzelfde gold voor samen op vakantie gaan. Eigenlijk mocht je elkaar dus alleen op openbare plekken ontmoeten of er moest een chaperonne bij zijn. Zelf heb ik nog wel eens problemen gehad toen ik met mijn motor naar een andere stad was gereden. In de avond trok de hele lucht dicht en de regen kwam met bakken naar beneden. Het was niet veilig om naar huis te rijden en ik heb bij een vriendin op de bank geslapen. Het was een gewone vriendin, niet iemand die ik leuk vond, maar omdat er niemand was die kon bewijzen dat wij die nacht geen seks hadden gehad, moest ik meerdere zware preken ondergaan. Uiteindelijk ben ik gezwicht, heb ik sorry gezegd en toonde daarmee openlijk berouw. Zonder die knieval had ik er misschien wel voor kunnen worden uitgesloten. Buiten het geloof was het allemaal niet zo moeilijk. Daar kon je zonder problemen een leuke tijd hebben zonder dat je continu bezig hoefde te zijn met al die belachelijke controlemaatregelen. Binnen de religie waren we altijd bezig met angst. Iedereen daarbuiten zou jou willen verleiden. Satan hijgde continu in je nek. Niemand had goede intenties en overal zit wat achter. In de praktijk merkte ik daar helemaal niets van. Ik ontmoette doorgaans lieve mensen met wie ik de meest mooie en diepgaande gesprekken had. Veel dieper dan ik binnen de organisatie met wie dan ook had.

Dat was een aparte, maar tegelijkertijd ook een hele aangename bewustwording. Daardoor voelde het voor mijzelf ook niet aan alsof ik iets fout deed, ook al wist ik dat de broeders en zusters uit mijn gemeente daar heel anders over dachten. Ik voelde wel een vorm van schaamte, maar dat was met name naar buiten en niet naar binnen. Zij zagen in mij nog steeds Dennis de pionier, ook al was ik daar al een tijdje mee gestopt. Dat beeld zorgde ervoor dat ik minder onder een vergrootglas lag dan sommige andere jongeren binnen de gemeente. Een situatie waar ik dan ook gretig gebruik van maakte en die ik met alle liefde in stand hield door tijdens de vergaderingen de perfecte antwoorden te geven en het gebed met extra veel passie uit te spreken.

Toch knarste het in mijn hoofd nog steeds door. Door de manier hoe ik met dit onderwerp omging, had ik een laag van de regelgeving afgepeld zonder afbreuk te doen aan het doel waarvoor de onderliggende reden was bedacht. Ik zocht nog steeds naar een relatie binnen de gemeenschap en ook al had ik met Sylvana waarschijnlijk verder kunnen gaan, dat deed ik niet. Puur vanuit mijn eigen principes. Het hele feit dat er een God daarboven in de hemel zou zitten die door alle muren heen kon kijken had me eerder ook niet weerhouden om andere grenzen te doorbreken. Met haar was ik bij mij thuis geweest. Alleen. Geen ouderlingen, geen ouders en toch zwichtte ik niet. Hoeveel meer van dat soort regels waren er en zou ik ook daar een eigen route in kunnen ontdekken?

Binnen de religie waren er veel meer gelaagde regels, bijvoorbeeld het Bijbelse gebod je lichaam rein te houden en de extra JG-laag die zei dat je niet mocht roken. Juist die laag vernis eroverheen zorgde ervoor dat vrijwel niemand meer naar de oorspronkelijke regel keek. Iedereen verontreinigde zijn lichaam op tientallen manieren, maar ze rookten niet en dus waren ze naar hun eigen maatstaven goed bezig. Zelfs in de bijbel veroordeelde Jezus de Farizeeën voor hun wetticisme, hij was totaal geen fan van strakke voorschriften en tradities. Er bestonden voor hem maar twee regels: zet God altijd op de eerste plek en heb je naaste lief als jezelf. Het begon me steeds meer op te vallen dat ons hele leven bestond uit een enorme berg aan regels. Je mag dit niet omdat. Je mag dat niet omdat. We mochten bijna niets en al die regels begonnen er ineens betuttelend uit te zien.

Mijn worsteling met regels en uiterlijke schijn werd alleen maar sterker nadat ik met geloofsgenoten op vakantie was gegaan. Bij V&D had ik tijdens een personeelswedstrijd een lang weekend naar Gran Dorado gewonnen. De uitdaging was om zoveel mogelijk klantenkaarten te verkopen in een periode van twee weken. Of ik nu met een Wachttoren of een Ontwaakt langs de deuren liep, of klanten aan het overreden was om de klantenkaart van Vroom en Dreesmann te verkopen, voor mij was het allemaal hetzelfde. Een techniek die ik jarenlang had weten te perfectioneren. Stop er wat extra gebaren bij, spreek met intonatie en overredingskracht, kijk de klant aan als je tegen hem praat en gooi er passie in. Veel passie. Met een grote voorsprong op andere collega’s sleepte ik de eerste prijs binnen en snel daarna boekte ik het weekend. De eerste vakantie zonder mijn ouders. Een mini-vakantie waar ik een aantal geloofsgenoten voor uitnodigde.

Wat me met name is bijgebleven van die vakantie was het wellnesscentrum. Daar zag ik voor het eerst een grote groep naakte mensen. Onderling maakten we er allemaal grappen over en we vergeleken de dooie marmot bij de ene vrouw met het kaalgeschoren tuintje van de ander. We lachten daarna om de enorme leuter ten opzichte van de ingekrompen garnaal die bij iemand anders tussen zijn benen hing. Maar op de terugweg werd er al snel besproken het daar thuis niet te uitvoerig over te hebben, want wat zouden de anderen daar wel niet van vinden? Voordat je het weet verdraait iemand de hele situatie en waren wij op seks beluste tieners, die alleen om die reden naar een sauna waren gegaan. Niemand had zin in dat geneuzel. Mondje dicht dus. Datzelfde gedrag zag ik ook na onze vakanties in Spanje. We bezochten daar elke avond een disco en genoten rijkelijk van de sangria en andere alcoholische drankjes, maar zodra we weer terugkwamen in ons kikkerlandje, waren die herinneringen taboe geworden. En waarom precies? Omdat wij tijdens onze vergaderingen leerden dat disco’s niet toegestaan waren en dat een overdaad aan alcohol je in problemen zou brengen.

Toen we allemaal weer terug waren in Nederland wilde niemand meer naar een disco. Dat vonden ze echt niet kunnen. Samen met Lucas stond ik zelfs een keer voor een café waar een collega die avond muziek zou draaien. Het café had nog geen twintig barkrukken en er waren nog geen dertig personen, maar Lucas wilde niet naar binnen. Er hing een minuscuul bordje naast de deur met het woord disco erop. Stel je voor wat het met zijn imago zou doen als iemand hem zou betrappen. Mijn maag draaide om van zijn uitspraak en ik confronteerde hem met Salou en Calella, maar hij keerde om en liet me staan. Zijn behoefte aan uiterlijke schijn was dus groter dan onze vriendschap, zo voelde dat voor mij. Op dat moment maakte ik ook een keuze, ik nam afscheid van Lucas als vriend en liep het café in. Het was een hypocriete keuze, want ik hield zelf ook een imago in stand naar de religie, maar dit voelde toch anders. Ik had mijn eigen zelfbeeld en mijn eigen regels. Daarnaast was er het imago dat ik in stand hield. Ik had verwacht dat ik bij Lucas mijzelf kon zijn. Ik had verwacht dat als je eenmaal dat soort grenzen overgaat in het buitenland, je op een lijn zit. Schijnbaar was er nog een extra laag nodig, een derde gezicht dat je opzet naar je vrienden. Dat leverde weer een nieuw inzicht op. Geen inzicht waardoor ik de behoefte kreeg om mijn gedrag aan te passen, maar wel over met wie ik omging. Ik vond het lastig dat wij allemaal onze eigen grenzen trokken en elkaar veroordeelden en aanspraken vanuit ons eigen morele kompas. Het gaf een constante druk waarin je nooit echt jezelf kon zijn, tenzij je bereid was om continu na te denken over wie wat wel goed vond en dan ook nog onder welke condities.

Andere vrienden binnen de gemeente leken daar minder last van te hebben. De ene had geen moeite met het rijden door rood licht, maar veroordeelde iemand voor het kijken naar een film met een bovennatuurlijk tintje. Weer iemand anders keek in de bioscoop naar ‘The Blair Witch Project’, maar vond het nodig om een opmerking te maken over het kijken naar meisjes die niet in de waarheid waren. Weer een ander persoon stond elk weekend halfdronken in een disco te springen en sprak je aan als je ondermaats presteerde met de hoeveelheid uren die je predikte. Mijn hele omgeving begon te voelen als een wespennest, waarin iedereen klaar stond om elkaar te veroordelen terwijl ze zelf dagelijks meerdere regels overtraden. Mijn maag draaide werkelijk om als ik hierover nadacht. Gadverdamme, wat een huichelarij.

Terwijl ik een krant aan het uitpluizen was, viel mijn oog ineens op een advertentie. Het Van der Valk restaurant zocht nog extra personeel. Ik dacht ineens terug aan de vakanties, het uitgaan en de verschillende restaurantjes die we daar hadden bezocht. Omdat ik voor mijzelf had besloten het contact met JG-jongeren te beperken tot uitsluitend noodzakelijk contact, trok me dit ineens enorm aan. Het zou in ieder geval een hele nieuwe ervaring zijn om in de horeca actief te zijn en bij de V&D kon ik toch maar maximaal tweeëndertig uur per week werken. Ik belde op en werd uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek. Bij V&D regelde ik dat ik alleen nog maar van maandag tot donderdag zou komen. Daardoor kwamen de vrijdag- en zaterdag vrij voor Van der Valk. Een nieuwe baan en een nieuwe mogelijkheid om indrukken van buiten op te doen. Het voelde als een nieuw begin van iets, ook al wist ik niet wat dat iets was.

12

Horeca en uitgaan

Als er iets is dat ik elke tiener kan aanraden, is het wel om een periode de horeca in te gaan. Het was hard werken bij Van der Valk, maar ik haalde er zoveel voldoening uit. De tijd bij V&D ging tergend langzaam. Soms leek het alsof ik al een halve dag aan het werk was, terwijl mijn horloge aangaf dat het pas elf uur was. Urenlang kassa draaien, de berg uit elkaar getrokken pullovers weer netjes opvouwen of het magazijn in om de nieuwe collectie uit te zoeken en deze vervolgens op een strategisch gekozen locatie in het pand te etaleren. Tussendoor heb je zeikerds die drie uur lang spullen passen, honderden vragen stellen en vervolgens met lege handen het pand uitlopen.

Ja, V&D was leuk, maar echt spannend was het niet terwijl er bij Van der Valk altijd wel wat gebeurde. De collega’s in de horeca waren grover in hun uitspraken, we maakten meer grapjes tijdens het werk, we dekten de tafels voor de brunch of liepen met grote dienbladen vol drank rond tijdens een jubileum van een bedrijf of een bruiloftsreceptie. Tussendoor poleerden wij de glazen of gooiden uit baldadigheid de overgebleven bitterballen naar elkaar in de keuken. Na afloop plunderden we de koelkast, flambeerden de duurste biefstuk en serveerden elkaar dienbladen vol bier.

Hard werken en hard genieten. De uren vlogen voorbij. Echte pauzes hadden we niet, het verdiende geen ruk, maar we hadden lol en ik ontwikkelde een liefde voor de horeca. Toen ik in de krant een advertentie voor een nieuw Amerikaans restaurant zag staan, voelde het als een natuurlijke vervolgstap. Ik schreef een sollicitatiebrief, blufte over mijn horecaervaring, leerde verschillende cocktailkaarten uit mijn hoofd en keek meerdere keren de film Cocktail met Tom Cruise. Ik was er klaar voor om fulltime barman te worden.

Het Lone Star Restaurant was ingericht volgens het cowboythema. Zelfs het personeel liep in stijl rond en als er tijdens de avond een harde toeter afging, sprongen we allemaal in het gangpad voor een linedance.

Achter de bar werkte ik regelmatig met een holster en neppistolen op mijn heup en een cowboyhoed op mijn hoofd. In de hoek van het restaurant stond een mechanische stier waar gasten het zo lang mogelijk op moesten volhouden. Op elke tafel stond een ijzeren emmer vol pelpinda’s en een menukaart met cocktails, spareribs, chicken wings, gepofte aardappelen en nog veel meer traditionele gerechten die je in een Amerikaans steakhouse kon bestellen.

Samen met de andere barman gooide ik met glazen en flessen drank. We schonken de ene cocktail na de andere uit en entertainden de klanten. We zagen het als een uitdaging om zoveel mogelijk namen van klanten uit ons hoofd te leren en zodra we een patroon in hun bestelling zagen, probeerden we hun drankjes al klaar te hebben voordat ze gingen zitten. Als ik jaren later een stelletje in de stad zag lopen, herkende ik hen als een Malibu met ijs voor de dame en een AppleJack (Jack Daniels met appelsap) voor meneer. Een verschrikkelijke bestelling, maar daardoor bleef hij makkelijk hangen.

Na de eerste paar weken merkte ik dat mijn ouders altijd sliepen als ik thuiskwam. Zeker op vrijdag- en zaterdagavond. De laatste gasten werden rond één uur naar buiten gewerkt, daarna moesten we zeker nog een half uur opruimen en zodra alles schoon was, schonken we voor iedereen een drankje in en snel daarna nog eentje. Al fietste ik daarna als een gek naar huis, ik was er op zijn vroegst om twee uur. Toen een collega vroeg of ik nog even meeging naar een disco, zag ik de mogelijkheden van deze nieuwe vrijheid. Mijn ouders merkten het waarschijnlijk niet als ik een uurtje later thuiskwam. Ik kon er natuurlijk een leugentje om bestwil tegenaan gooien: het was onverwacht wat drukker of we moesten nog iets voorbereiden voor een feest de volgende dag. Niets daarvan konden ze controleren.

Samen met Kevin liep ik naar de Baja Beachclub. Dit zou mijn eerste disco worden in Nederland. Onderweg keek ik angstvallig om me heen of ik geen getuigen zag, wat overigens een wonder zou zijn op dit tijdstip. Toen we bij de ingang aankwamen, stak Kevin zijn hand op naar de uitsmijter en riep Break Away, de naam van een Amerikaanse cocktailbar waar hij in het verleden had gewerkt. De uitsmijter wenkte ons en liet ons de lange rij passeren.

Binnen liepen we naar de bar, daarachter zag ik twee bekende gezichten, een man en een vrouw die eerder die dag bij mij aan de bar spareribs hadden gegeten. Op instructie van Kevin had ik hun meerdere gratis biertjes gegeven. ‘They are friends’, had hij geroepen. Nu duwden ze een biertje in onze handen en schonken ze ook nog twee shotjes in. Na een harde proost, wat altijd leuk uit Kevins mond kwam door zijn Amerikaanse accent, nam ik gefascineerd de omgeving in me op.

Het was een grote disco. Op verschillende plekken stond het personeel in zwemkleding, grote, gespierde gasten en sexy dames in opvallende bikini’s. Het was één groot Barbie en Ken-spektakel. Kevin trok me mee naar een hoek in de zaal en stelde me aan enkele van zijn vrienden voor. Terwijl ik handen schudde bekroop me ineens een vreemd gevoel. Bij hoeveel van deze mensen zou ik in de afgelopen jaren aan de deur hebben gestaan met mijn Wachttoren en Ontwaakt? Hoeveel van hen zouden me door de stad hebben zien lopen met die tas om mijn nek? Zou ik er openlijk voor uitkomen dat ik een Jehovah’s Getuige was als mij dat gevraagd werd? Ik zou kunnen zeggen dat ik slechts in de religie was opgevoed, maar ook al had ik mijn betrokkenheid wat prediken betreft flink naar beneden geschroefd, er waren nog steeds vier à vijf uren per maand dat ik weldegelijk met mijn jasje, dasje en een tas vol tijdschriften langs de deuren liep. In theorie zou ik ze morgenochtend wakker kunnen bellen.

Ineens werd er zacht op mijn schouder getikt. Het was Ellen, de manager van het bedienend personeel bij Lone Star. Ze had eerder op de avond al aangegeven met haar vriendin te gaan stappen. Naast haar stond Marloes, een stoere meid van rond de vijfentwintig. Marloes werkte als juf op een basisschool, hoorde ik haar tegen iemand zeggen. Ze vergezelde haar antwoord van een grote glimlach. Ze haalde voldoening uit haar werk en vertelde vol passie over de kleintjes bij haar in de klas.

De positieve energie spatte ervan af, iets wat ik enorm aantrekkelijk vind. Het maakt niet zoveel uit wat iemand zegt of waarover gesproken wordt, zodra het er vol overgave uitkomt en helemaal als er ogen gaan twinkelen, smelt ik een beetje vanbinnen.

Aan de manier waarop Ellen en Marloes naast elkaar stonden en soms moeite hadden om elkaar niet aan te raken, bleek overduidelijk dat ze een stelletje vormden. Snel daarna groeide de groep met nog wat andere kleurrijke personen, grotendeels horecapersoneel van andere restaurants en cafés uit de stad. De een na de ander gaf een rondje en maakte zich er totaal niet druk over of ze iets terugkregen.

Weer twee nieuwe indrukken erbij. Doordat Jehovah’s Getuigen zich zo afgescheiden houden van omgang met wereldse personen, zag ik zelden iemand een drankje geven aan iemand die niet bij het JG-groepje hoorde. Dat staat zo’n beetje gelijk aan je muur laten zakken of jezelf openstellen voor een gesprek, terwijl de meesten daar geen behoefte aan hebben. Sterker nog, ik denk dat veel Getuigen het als een potentieel gevaar zien.

Stel dat je een werelds persoon een drankje geeft en je betrekt hem of haar in de groep. Voor je het weet begint diegene ook met anderen uit de groep te praten en misschien komen daar wel romantische gevoelens uit voort. Of je komt erachter dat die persoon aan de drugs is. Ze hebben tenslotte heel andere normen en waarden. Nee, liever hielden we dat zoveel mogelijk buiten. Rommel die je niet veroorzaakt, hoef je ook niet op te ruimen.

In deze disco zag ik heel ander gedrag. Hier werd de groepssamenstelling gevormd door een glimlach. Je hoefde iemand niet persoonlijk te kennen om hem of haar een drankje te geven. Het feit dat je bij een bekend gezicht stond, was genoeg. Daarnaast was de manier waarop Ellen en Marloes met elkaar omgingen en meer nog hoe iedereen dat zonder enig commentaar accepteerde, voor mij compleet nieuw. Natuurlijk waren zij niet het eerste lesbische stel dat ik had gezien, maar dit was de eerste keer dat er niet met afkeur over werd gesproken door de mensen om me heen.

Bij de Jehovah’s Getuigen zijn homo’s en lesbiennes ten strengste verboden. Homoseksualiteit wordt gezien als een ziekte, een kwaal die je moest bestrijden door nog meer in de Bijbel te lezen en nog meer te bidden. Vaak werd het ook in verband gebracht met verkeerde vrienden, het kijken naar verkeerde films of het luisteren van verkeerde muziek. En mocht je echt een uitzondering zijn op het grootste deel van de mensen voor wie het een persoonlijke keuze zou zijn op hetzelfde geslacht te vallen, dan zou je die drang heel je leven moeten onderdrukken. Jehovah zou dat in het paradijs wel rechtzetten.

Ik vroeg me af hoe liefdevol dat vooruitzicht moest overkomen. Wat vervelend voor je dat jij als vrouw al je hele leven op vrouwen valt. Laat me even die schakelaar voor je omzetten. Klik. Zo, nu val je op mannen. Al je herinneringen voelen ineens vies aan. Heel je verleden is een grote leugen geworden en je bent niet meer dezelfde persoon. Brr, wat een doodeng idee.

‘Waar zit je zo gefascineerd naar te kijken?’ Het was de hese stem van Marloes die me terug in de werkelijkheid trok.

‘Oh, ik zat diep in gedachten. Niets speciaals, hoor.’

‘Ik dacht dat je misschien iets leuks voorbij zag huppelen.’

Marloes had een grijs T-shirt van Yves Saint Laurent aan waar net boven haar navel een knoop in was gemaakt. Vlak boven haar spijkerrokje glom een navelpiercing op een strak buikje.

‘Ik zie de hele avond al leuke dingen,’ reageerde ik ondeugend. Snel daarna keek ik of ik Ellen ergens zag.

‘Ze is even naar het toilet en wat drankjes halen.’

‘Jullie zijn een leuk stel samen.’ Dat meende ik.

‘Dank je. Het voelt ook goed dat we elkaar een beetje vrijlaten.’

Stond ze me nou uit te dagen? Het voelde als een opening of misschien zelfs een uitnodiging. De dj leidde een nieuw nummer in en ik sloeg in een reflex mijn arm om haar heen. We dansten een paar minuten tegen elkaar aan en aan het eind gaf ze me een zoen die ik gretig beantwoordde. In de verte zag ik Ellen aankomen met een groot dienblad en geschrokken deed ik een stap naar achteren.

Marloes lachte om mijn reactie. ‘Als jij niets zegt, doe ik het ook niet.’

Met grote ogen keek ik haar aan. ‘Ik dacht dat je…’

‘Ik zit je maar te plagen, ze weet hoe ik ben. No worries.’

Met een rood hoofd keek ik snel om me heen of iemand het gezien had. De enige reactie kreeg ik van Kevin, hij hief een flesje bier in de lucht en lachte. Geen uitlachen, meer een ‘goed gedaan, gast’ lachje.

Dat was mijn derde bizarre indruk die avond. Ik was voor een paar seconden bang dat ik echt een megafout had begaan, maar zelfs hier werd luchtig mee omgegaan. Nadat Ellen de drankjes had uitgedeeld, kroop ze weer bij Marloes en zoende haar lang op haar mond.

Terwijl ik even later door de miezerregen naar huis fietste, dacht ik aan de laatste opmerking van Kevin: If you’re thinking about a threesome, Ellen isn’t really up for that. She’s not into guys. Her friend is cute though. You could give it a try.

Wat een bizarre wereld was ik binnengestapt. Wat een heerlijke wereld. Ik was blij dat ik het bij Marloes had gehouden bij een simpele zoen, want ik schaamde me kapot. Tegelijkertijd leek ik de enige die hier een probleem van maakte. Er was zoveel acceptatie en vrijheid waar ik ineens mee moest leren omgaan. En evenzoveel risico’s waarvoor ik moest oppassen. Wat zouden de broeders en zusters uit mijn gemeente ervan denken als ze dit hadden gezien? Hoe zouden mijn vrienden erop reageren? Hoe zou Madelon reageren als ze dit wist?

Shit, Madelon, ineens zat ze weer in mijn hoofd. Door het harde werken en mijn nieuwe baan had ik al een paar weken amper aan haar gedacht, maar binnenkort zag ik haar weer. Over een maand was er een kringvergadering. Mijn gedachten zakten steeds dieper weg en het fietsen ging volledig op de automatische piloot. Soms spatte het water omhoog als ik door een plas reed. De meeste stoplichten knipperden oranje en er was bijna niemand op straat toen ik Kralingen binnenreed.

Het was alsof de omgeving de situatie tussen mij en Madelon weerspiegelde. Knipperend oranje, niet droog, maar ook niet kleddernat. Stil, verlaten en troosteloos.

Toen ik thuiskwam parkeerde ik mijn fiets in de kelderbox en sloop zachtjes over de portiektrappen naar boven. Bij de voordeur hield ik mijn sleutels dicht tegen elkaar aan om te voorkomen dat het geluid van een rinkelende sleutelbos mijn ouders wakker maakte. Onze voordeur piepte als je hem opendeed, behalve als je de deurknop naar beneden duwde, een trucje dat ik recent had uitgevonden. Daarna zachtjes uitkleden, tandenpoetsen en een bezoek aan het toilet.

Zonder dat iemand me had gehoord, kroop ik in bed. Met een glimlach dacht ik terug aan de avond, mijn eerste discobezoek in eigen land en de situatie met Marloes. Ook dacht ik aan Madelon en het leven dat ik binnen de religie had. Twee totaal gescheiden werelden en ik bewandelde ze tegelijk. Hoelang gaat dat goed en hoelang duurt het voordat ik door de mand val?

In de daaropvolgende weken werd het een gewoonte, elke vrijdag- en zaterdagavond stappen. Thuis kreeg ik één keer een opmerking over het laat thuiskomen en ik hoefde niet eens te liegen. Ik zei dat het erg druk was die avond en dat we na het werk nog gezellig hadden zitten kletsen. Natuurlijk verzweeg ik dat we die avond naar Nighttown waren geweest. Toen ik uitlegde dat ik door dit werk minder avonden vrij had om met geloofsgenoten te poolen of ergens wat te eten, kreeg ik van mijn vader alleen te horen dat hij het niet leuk vond dat ik zo laat thuiskwam. Zonder de confrontatie aan te gaan om mijn nieuw toegeëigende vrijheid te verdedigen, knikte ik. We lieten het erbij.

Om de illusie thuis en binnen de gemeente hoog te houden, ging ik nog steeds in de velddienst en bezocht ik netjes de vergaderingen. Door net iets langer mijn tanden te poetsen en flink te scrubben onder de douche, hoopte ik dat er in de ochtenden geen alcohollucht om me heen hing.

Ik geloofde oprecht nog in God, maar ik voelde de urgentie niet meer om mijn leven te laten bepalen door de regels van de religie. Mijn eigen pad uitstippelen en tegelijkertijd een imago in stand houden. Net doen alsof.

Als ik antwoord gaf in de zaal, probeerde ik antwoord te geven zoals de vroegere pionier dat had gedaan: ‘Zoals broeder Verbeek net al zei, is het de opstandingshoop waar velen van ons naar uitkijken. Ik merk tijdens het prediken ook dat er heel fijn gereageerd wordt als ik Openbaring 21:4,5 aanhaal. De belofte van Jehovah dat er geen rouw, geen gehuil en geen pijn meer zal zijn en dat hij zelfs de dood zal verwijderen, dat maakt toch echt wel wat los bij mensen.’

Met zo’n strategisch gekozen antwoord liet ik niet alleen zien dat ik goed zat op te letten en wist wat andere broeders en zusters als antwoord gaven, maar ik citeerde ook een Bijbeltekst en vertelde dat ik deze tijdens het prediken vaak gebruikte. En eerlijk gezegd, ook hier was niets aan gelogen. De intentie erachter was echter iets minder zuiver, ik vond het belangrijk dat het zandkasteel intact bleef. Niemand daar hoefde te weten wat ik in het weekend deed. Waar rook is, is vaak vuur. Ik moest er alleen voor zorgen dat niemand mijn rook zag.

13

De laatste druppel

Daar stond ze weer. Jezus, om gek van te worden. Ze droeg hetzelfde topje als toen we een tijd geleden uit eten waren. Nu had ze er een zwart shirt onder, droeg ze een lange bloemetjesrok en zaten haar haren in een paardenstaart.

Er waren maanden voorbijgegaan sinds ik Madelon met die teddybeer achterliet bij haar voordeur. Maandenlang had ik tevergeefs geprobeerd een muur op te trekken en haar weg te drukken uit mijn gedachten als ze daarin naar boven kwam, maar nu ze daar stond, wist ik meteen dat ik haar vergaf en weer hopeloos verliefd zou worden. Het meest wrange was dat ik wist dat zij dat ook wist.

Voor het ochtendprogramma begon, had ik al een paar rondjes gelopen en daarbij kwam ik een boel bekenden tegen, maar ik zag Madelon niet.

Ik hielp bij de koffie en frisdrank, vlak naast de broodjes en salades. Het was precies in het midden van de cafetaria en vanaf hier kon ik nagenoeg de hele ruimte in de gaten houden.

Het voordeel van het vrijwilligerswerk op kringvergaderingen als deze, waar meerdere gemeentes samenkwamen, was dat ik minder lang hoefde te doen alsof ik het leuk en fijn vond om naar de lezingen op het podium te luisteren. Voorafgaand aan de pauze moesten we de frisdrank uit een koelruimte halen en verdelen over een aantal tafels. Na de pauze moesten we rondom die tafels schoonmaken en lege flesjes in kratten stoppen en deze in een grote kar naar een magazijn rijden.

Een tweede voordeel was dat je automatisch met anderen in contact kwam, zeker als je midden in de ruimte stond. Veel tijd om te praten was er niet, maar als een leuk zusje uit een andere gemeente wat te drinken kwam halen, kon je jezelf voorstellen en dan had je in ieder geval een opening om later op terug te komen.

Er waren ook andere soorten vrijwilligerswerk zoals het ophalen van de vuilnisbakken, het schoonmaken van de toiletten of het helpen bij het stroomlijnen van al het verkeer buiten, maar daaraan heb ik nooit meegeholpen.

‘Je gaat het niet doen, hè?’ Mijn moeder dook op. Ze wist dat ik met gemengde gevoelens had uitgekeken naar deze kringvergadering. Elke keer als ik als een hoopje mens op mijn kamer zat te sniffen, was mijn moeder er om me te troosten. Ze vond Madelon daarom maar niets. Nee, erger, ze kon haar niet uitstaan. ‘Ik heb net met de moeder van Emma staan praten, wat een leuk mens is dat. Ze had het nog over jou.’

‘Ik weet het niet, ma. Emma is echt leuk en heel lief, maar…’ Ik hoefde de zin niet af te maken, we hadden dit gesprek al zo vaak gevoerd.

‘Nou, ik weet het wel. Laat dat domme wicht lekker stikken, er loopt genoeg leuks rond hier.’

Ik opende weer een paar flesjes en stopte de bonnetjes in het daarvoor bestemde bakje. ‘Wat heb ik eraan dat er zoveel leuks rondloopt als er maar eentje is die ik wil hebben?’ Het was niet dat ik overdreven dramatisch wilde overkomen, maar zo klonk het wel. Zowel voor mijn moeder als voor mijzelf.

‘Als zij zich te goed voor je voelt, doe je jezelf alleen maar pijn.’

‘Ze voelt zich niet te goed voor mij.’ Meteen nadat ik het uitsprak, realiseerde ik me dat het meer een wens was dan een feit. Misschien voelde ze zich wel te goed. Shitzooi, ik wist het zelf ook niet meer.

‘Als je maar weet dat ik van je hou.’ Ze sloeg haar arm om me heen en trok me tegen zich aan.

Ik onderdrukte een traan en wurmde me uit haar greep. ‘Ik ook van jou.’

Daarna gaf mijn moeder het type knipoog waar ik altijd om moest lachen. Het leek alsof haar halve gezicht misvormd was. Ze deed dat al sinds ik klein was en het zag er echt niet uit. Toch toverde ze er ook nu weer een lach mee op mijn gezicht.

Het werd wat drukker, ik knipoogde haar gedag en ging op volle snelheid verder met de drankjes, het bijvullen van de rietjes en het wegzetten van kratten met lege flesjes. De laatste drie kwartier van de pauze vlogen voorbij.

Ik was Madelon al snel kwijtgeraakt en had door de constante stroom van broeders en zusters geen tijd gehad om haar elders te spotten. De muziek begon te spelen, het teken dat de vergadering over vijf minuten verderging.

Mijn maag rammelde, ik had nog niets gegeten. Onder de tafel lag het plastic zakje met de lunch die de vrijwilligers hadden gekregen. Ik graaide er een broodje uit en toen ik weer bovenkwam, keek ik recht in het gezicht van mijn kryptoniet.

‘Ik heb nog niets gedronken.’ Haar mond lachte, maar haar ogen keken verontschuldigend.

Jemig, wat moest ik hier nou weer mee? Maandenlang probeerde ik mijzelf voor te bereiden op dit moment.

‘Ik heb nog van alles.’ Met beide handen schoof ik een paar flesjes naar voren.

‘Ben je nog boos op mij?’

En ja, hoor, ik smolt weer. ‘Een beetje.’

Ze pakte een flesje cola en stak het me toe. Ik haalde de dop eraf en stopte er een roze rietje in. Madelon pakte er een blauw rietje bij en legde haar hand op m’n schouder.

Nu komt het, dacht ik. Een sorry. Het spijt mij. Ik heb je als een hond behandeld. Natuurlijk zie ik nu in dat ik met je gevoelens heb gespeeld. Dat is nooit de bedoeling geweest. Ik zie je als een vriend, een gewone vriend en niets meer. Zou ze dat allemaal gezegd hebben, dan had ik er vrede mee gehad. Dan had ik dit klote hoofdstuk af kunnen sluiten. Dan had ik mijzelf de rest van de middag ergens verstopt om te janken, maar dan was het klaar. Maar het kwam niet.

Ze keek me slechts aan. Ze knikte en beet op haar lip terwijl ze met haar andere hand een pluk haar achter haar oor duwde. ‘Ik zit rechtsvoor in de zaal. Kan je na het middagprogramma langslopen? Of sta je dan ook hier?’

‘Nee, ik doe dit alleen tussen de middag.’

‘Loop dan straks even langs. Mijn vader wil je iets vragen, ik denk dat je het wel leuk zal vinden.’

Wat? Wat moet hij me in hemelsnaam vragen? Ik knikte vol ongeloof en twijfel, maar snapte er niets van. ‘Is goed, ik loop straks langs.’

‘Leuk, dank je.’ Ze wierp mij haar bekende glimlach toe. De glimlach waar ik altijd naar keek als ik droomde. ‘Ik heb je gemist.’

Zonder na te denken. Zonder enige muur – die was al weg – en zonder enige vorm van zelfbescherming, reageerde ik vanuit mijn hart. ‘Ik jou ook.’

Gedurende het middagprogramma keek ik apathisch voor me uit. Ik klapte mee als anderen klapten en ik neuriede als anderen aan het zingen waren, maar ik had geen idee wat er gezegd of gezongen werd.

De situatie met Madelon begon alweer te escaleren in mijn gedachten. Ik wilde mezelf geen illusies maken, maar ze had ook níet naar mij toe kunnen komen. Ze had me kunnen ontwijken en de pijnlijke afstand kunnen bewaren die ze een tijd geleden had genomen. Ik had niet op zo’n prominente plek kunnen staan. Het was misschien zelfs beter geweest als ik thuis was gebleven. We gingen met vrienden al vaak genoeg naar andere congressen en kringvergaderingen, met die uitleg hadden mijn ouders waarschijnlijk niet eens zo heel moeilijk gedaan. Ik koos er echter voor om daar te staan.

Eerdere jaren deed ik dit voornamelijk om andere jongeren en vrijgezelle zusjes tegen te komen. Vandaag stond ik er omdat ik haar wilde zien. En zij was naar mij toegekomen. Precies volgens plan, maar toch voelde ik me kut. Wanhopig, omdat ik er echt geen touw aan vast kon knopen.

De hele tijd spookten haar uitspraken door mijn hoofd. Haar vader wilde iets aan mij vragen en ze had me gemist. Ze kon niet zo gemeen zijn om dit te zeggen als er niets achter zat. Ik zag aan haar blik dat ze wist dat ze me pijn had gedaan. De uren gingen tergend langzaam voorbij en het leek soms net alsof de tijd terugliep.

Na een eindeloze pijniging was het zover, het laatste lied, het slotgebed en daarna mijn diepste zucht van de dag.

Toen ik bij haar plek kwam aanlopen, kwamen Lucas, mijn oude vriend – met wie ik amper meer omging door het disco-drama – en Martin aanlopen. Martin was zo’n tien jaar ouder en reed ook motor. Ik had hem al vaker om Madelon heen zien draaien, volgens mij vond hij haar leuk. De pedo. Haar vader riep ons samen en Madelon keek vanaf een veilige afstand toe.

‘Fijn dat jullie er zijn. Ik wilde inderdaad iets aan jullie vragen. Vanaf begin augustus gaan we met zijn vieren op vakantie naar Tsjechië.’ Hij wees naar zijn vrouw, Madelon en haar oudere zus. ‘Nu worden de meiden wat ouder en mijn vrouw en ik vinden het zielig als ze de hele vakantie met hun ouders opgescheept zitten. Mochten jullie nog geen vakantieplannen hebben, misschien vinden jullie het dan leuk om naar hetzelfde gebied te komen. Het ligt vlak bij Praag in een prachtige omgeving.’

Of ik met Madelon op vakantie wilde gaan. Dagenlang achter elkaar Madelon. Natuurlijk wilde ik dat. Meteen ja. Ja. JA! Ik keek Madelon aan, die moet geweten hebben van het plan. Weer zag ik die glimlach. Ze knikte naar mij; zeg ja, zeg ja. En dat was wat ik in een impuls deed. ‘Ja, natuurlijk lijkt me dat leuk. Ik heb nog geen plannen. Ik heb altijd al Praag willen bezoeken, het schijnt er supermooi te zijn.’

‘Er zijn veel leuke dingen te doen daar,’ voegde Martin eraan toe. ‘Je kan er goed raften en kanovaren. Ik ken ook een goede camping in die buurt, daar ben ik drie of vier jaar geleden geweest. Echt een mooie camping met uitstekende voorzieningen.’

Ook Lucas bevestigde zijn interesse en we besloten een week later bij Madelon en haar ouders langs te gaan om de plannen te concretiseren.

Toen ik na de kringvergadering thuiskwam en mijn ouders vertelde over het plan, ontplofte mijn moeder bijna. Ze vond me naïef en waarschijnlijk had ze gelijk, maar ik kon geen nee zeggen tegen Madelon. Het idee dat ik samen met Madelon door de romantische straatjes van Praag kon lopen, uit kon kijken over mooie bruggen en andere toeristische bezienswaardigheden kon bezoeken, het klonk als een droom.

Het idee van Martin om er wat sportieve elementen in te gooien trok me ook. Madelon in een bikini of een badpak. Ik stelde me voor dat we samen in het water aan het dollen waren en dat ze ineens haar benen om me heen sloeg. Misschien konden we in de avond een kampvuur maken. Met zijn allen eromheen. Marshmallows smelten en elkaars vingers aflikken. Ik zat mezelf gek te maken met de vooruitzichten. Ja, ik had er enorme zin in. Naïef of niet, ik ging met Madelon op vakantie en kon aan niets anders meer denken.

In de weken voor de vakantie was ik druk bezig met de voorbereidingen. Nieuwe zwembroek kopen, leuke shorts, mooie T-shirts. Goede boeken meenemen, misschien opende dat nog wel een leuke discussie. Wat lees jij? Waarom lees je dat? Wat vind je mooi aan dat boek? Lees je altijd dit genre? Verder maakte ik een lijst met bezienswaardigheden en restaurantjes die goed stonden aangeschreven. Samen met Martin zette ik de sportieve mogelijkheden op een rij. Er was inderdaad veel leuks te doen.

Mijn werk deed ik op de automatische piloot. Ik glimlachte naar klanten zonder erbij na te denken en vulde aan het eind van de avond de flessen drank bij met mijn verstand op nul. Ik ging nog wel uit, maar had minder behoefte om te flirten. Na het werk hopte ik ergens naar binnen voor één of twee drankjes en ging dan weer naar huis.

Ik dacht continu aan de vakantie, maar het hielp niet echt dat Madelon na het verzoek van haar vader weinig van zich liet horen. Zelf durfde ik amper iets te ondernemen. Ze was al een paar keer dichtgeklapt als ik te dichtbij kwam en ik wilde niet het risico lopen dat het vlak voor de vakantie nog eens gebeurde. Wellicht maakte ik me onnodig zorgen en zat zij net als ik snode plannen te maken voor de vakantie. Misschien droomde ze er net als ik van dat we ergens wat momentjes voor onszelf konden creëren. Zou dit de vakantie worden waarin we voor het eerst zouden zoenen? Time would tell.

De reis naar Praag was een doodvermoeiende motortocht. Ik weet niet meer precies wat de logica erachter was, maar Martin wilde in de avond vertrekken. Het voordeel was dat we weinig file hadden. Het nadeel was dat ik doodmoe aankwam. Al slaapwandelend raffelde ik het opzetten van mijn tent af, blies zo snel mogelijk het luchtbed op en viel in slaap terwijl de rest van de camping wakker werd.

Na een veel te korte nachtrust hoorde ik een bekende lach. Martin had kangoeroebiefstuk op het menu zien staan en Lucas zei dat je daar toch zeker wel diep voor in de buidel moest tasten. Met die gedachte werd ik wakker. Ik hinnikte vanuit de tent en in koor reageerden zij met: ‘Oh, Dennis is ook wakker.’

We ontbeten met Skippy, wat voor de andere gasten avondeten en het duurste gerecht op de kaart was. Daarna reden we naar Madelon. Het zware geluid van onze motoren had ons al aangekondigd en voordat we waren afgestapt, stonden er vier blije gezichten naast ons. Die avond maakten we plannen voor de volgende dagen, terwijl ik zwaar gespannen zat te wachten op dat ene momentje met Madelon alleen. Ik zocht naar de twinkeling in haar ogen en de bevestiging dat ook haar droom uitkwam, maar het bleef bij oppervlakkig gepraat, lachen met wat biertjes in de hand, verhalen van haar vader over wat hij vroeger had gedaan en de slaperige ogen van zijn vrouw die het verhaal al tienduizend keer had moeten aanhoren.

Die hele avond voelde als een gemiste kans, maar ik vergoelijkte het voor mijzelf en herhaalde meerdere keren in mijn gedachten dat het moment er nog niet rijp voor was. We waren net aangekomen in Tsjechië, twee vrienden van mij zaten erbij, haar zus zat erbij en haar ouders gaven haar misschien onvoldoende bewegingsvrijheid om me sexy aan te kijken, te spelen met een haarlok of stiekem iets in mijn oor te fluisteren.

Ik baalde, de onzekerheid sloeg toe en die avond besloot ik dat als we samen op het water waren, ik een beetje met haar zou dollen. Ik moest haar uit haar schulp trekken en laten zien dat ik de alfaman was. Zij moest onder de indruk raken en… en… dan zou het misschien gebeuren.

Madelon kon soms op een manier naar me kijken. Een manier waarop alles binnen een seconde in de fik stond. Ze wist dat ook en ze speelde er gretig mee. Die avond hoopte ik op dat moment, maar het kwam niet. Godverdomme.

De dag daarna was ik vroeg wakker. Nu lagen de twee andere idioten nog te slapen. Toen ik naar buiten kroop, zag ik dat mijn tent op instorten stond. Het had hard geregend en bij nader inzien was het ook niet zo’n goed idee om de ingang van de tent bergopwaarts te plaatsen. In de nacht had ik er niets van gemerkt, maar toen ik van mijn luchtbed kroop en naar frisse sokken zocht, merkte ik dat de onderkant van mijn tas kleddernat was. Ook de kleding, onder in mijn rugtas, was nat.

Terwijl Martin en Lucas nog lagen te snurken, spande ik een touwtje tussen de bomen en hing alles te drogen. Ik haalde mijn tent uit elkaar, verplaatste hem een paar meter en zette hem weer op. Dit keer op een plek waar ik er niet uitzag als een imbeciel die geen verstand had van kramperen.

Toen ik alles eindelijk naar wens had opgetuigd, bezocht ik de plaatselijke douche, schoor voor de laatste keer die vakantie mijn gezicht glad en trok de outfit aan waarmee ik op het mooiste plekje van Praag indruk wilde maken op Madelon. Nadat de andere heren ook wakker waren geworden en we een ontbijtje hadden gescoord, reden we opnieuw naar locatie walhalla en vrat ik mezelf onderweg op van spanning.

Het eerste wat ik zag, waren Madelons pretoogjes. Alsof ze me al een jaar niet had gezien en ze naar niets anders had uitgekeken. Ik was het middelpunt van haar universum. Elke verroeste vlinder in mijn buik werd wakker en fladderde rond alsof er geen morgen was. Ze houdt van me. Ze is net als ik verliefd. Mijn droom komt uit.

We gingen naar de binnenstad en bezochten de Sint-Vituskathedraal, het Gouden Straatje en het Koninklijk Paleis. We stonden tegen elkaar aan op de Karelsbrug en streelden over elkaars rug toen we naar de klokkentoren van het Oude Raadhuis keken. Het was fantastisch. Tot een uur of drie. Toen gaf Madelon aan dat ze moe werd van het lopen en met elke stap nam ook haar afstandelijkheid toe. De euforie over het samenzijn zorgde ervoor dat ik de energie uit mijn tenen zoog, ik was nog lang niet moe en had nog veel meer mooie momentjes in gedachten. Maar die kwamen er niet meer.

Ik telde mijn overwinningen en besloot het niet te forceren. Het was meer dan ik had durven dromen. Misschien moest ze inderdaad even opladen. Soms was ik net zo’n Duracellkonijn dat maar door bleef gaan, ik had vaak energie voor tien en wist dat ik soms wat overweldigend kon overkomen. Haar ouders breiden een mooi eind aan de dag, deden ontzettend lief en namen daarna hun dochters mee op de achterbank in de auto. We spraken af de volgende dag te gaan kanoën.

Die avond speelde ik elk fragment in Praag opnieuw af. In slow-motion natuurlijk. Het moment waarop ze heel langzaam over haar schouder naar achteren en recht in mijn ogen keek. Haar mondhoek die heel voorzichtig trilde toen ik fluisterde dat ze mooi was. Toen Martin en Lucas in slaap vielen, was ik nog klaarwakker. Mijn leeslampje was leeg, maar ik stopte pas met lezen toen de knijpkat de zuurstof uit mijn arm trok.

Die knijpkat was een suggestie van mijn vader. Ik had er nog nooit van gehoord, maar dat was dus een lamp zonder batterijen. Zolang je erin bleef knijpen, gaf dat ding licht. De lichtsterkte was niet constant en dat zorgde ervoor dat de binnenkant van de tent eruitzag als een spookhuis waar het licht steeds van fel naar amper zichtbaar ging. Uiteindelijk las het niet lekker en viel ik in mijn gedachten tegen Madelon aan in slaap.

Toen we de volgende dag de kano’s het water in sleepten, hoopte ik weer op die pretoogjes, maar Madelons gezicht stond op onweer. Na een aantal keer vragen wat er aan de hand was, in de hoop dat ze uiteindelijk iets anders zou zeggen dan ‘niets’, gaf ik het op. Ik probeerde haar op te vrolijken op de meest belachelijke manieren, maar ik voelde me als een Cliniclown op een feestje waar de kinderen net hadden gehoord dat ze terminaal waren. Niets voelde goed en het leek alsof ik alles verkeerd timede.

Martin en Lucas leken zich nergens van bewust of stoorden zich er niet aan. Haar ouders hadden de grootste lol en mijn vrienden en ik grepen elke kans aan om iedereen nat te spetteren. Iedereen behalve Madelon, want die had al uitgesproken dat ze daar vandaag geen zin in had.

Had ik de vorige avond iets verkeerds gezegd of was dit wat ik al vaker bij Madelon had gezien? In het voorafgaande jaar deed ze ook vaak gezellig en dan weer enorm afstandelijk. Het was onmogelijk om er een peil op te trekken. We kwamen dichterbij elkaar en snel daarna namen we weer afstand. Nee, zij nam afstand en ik zat bedropen in een hoekje te huilen. Ze kon er niet om lachen toen ik een paar keer met mijn kano tegen de hare aanbotste, wat water over haar heen peddelde en vertelde dat ze best mooi was als ze boos keek. Niets wat ik deed, maakte haar die dag aan het lachen.

Ik kroop steeds dieper in mijn schulp van wanhoop en legde me er uiteindelijk bij neer. Misschien hadden haar ouders een vervelend gesprek met haar gevoerd nadat we de avond ervoor uit elkaar waren gegaan. Misschien was ze ongesteld. Misschien, misschien, misschien. Ik snapte er niets van en besloot haar de ruimte te geven die ze zich al urenlang aan het toe-eigenen was. Was ik te ver gegaan? Had ik wat minder om haar heen moeten stuiteren? Godverdomme, ik wilde het niet verpesten, maar het voelde alsof alle hoop op een toekomst tussen ons als zand tussen mijn vingers weggleed.

De dag daarna was het alsof er niets gebeurd was. De oude Madelon was terug. Ze droeg een bralette met een doorzichtig topje en de strakke zwarte broek die ze wel vaker aanhad. Ze had weer van die mooie donkere lijntjes om haar ogen. Sexy en mysterieus.

Er kwam geen sorry voor haar gedrag van de vorige dag, maar ik nam het op de koop toe. Er moest iets gebeurd zijn, maar ze heeft erover nagedacht en ze wil me toch niet kwijt. Misschien is het wel goed dat dit gebeurde. Je zit toch ineens een hele dag op elkaars lip, dat zet je aan het denken. Is dit de man met wie ik oud wil worden? Wordt dit de vader van mijn kinderen?

Dat is best veel om te verwerken en zeker nu haar ouders alles onder een microscoop zagen gebeuren. Ik begreep het, zand erover en niet meer terugkijken. Ze was er weer en opnieuw hadden we hier en daar onze momentjes.

Iedereen was druk bezig met zichzelf of de omgeving toen Madelon naar me keek en op afstand zoende. Ik smolt en siste vanbinnen. Ja, natuurlijk ben ik er nog voor jou. We vergeten gisteren, we hebben het er niet meer over. Het maakt me ook niet uit wat er aan de hand was, dat kan je mij ooit nog wel uitleggen. Met mijn ogen voerde ik hele gesprekken terwijl de anderen de menukaart bestudeerden. Ik kon wel janken van geluk. Ik was haar kwijt geraakt, maar ze was er weer.

Maar het jojoën begon al snel opnieuw. De bipolaire zoutpilaar had de echte Madelon weggenomen en stond daar nu in haar plaats. Ik was weer het zielige en verlaten kind dat wegkwijnde in zijn fantasiewereld.

Ik heb nog steeds geen idee waarom ze zo deed en wat de aanleiding ervoor was, maar ik was het zat. Ik kon het emotioneel niet meer aan. Eén keer in de achtbaan stappen is leuk. Een tweede keer ook, maar als je vier dagen achter elkaar non-stop rondjes aan het draaien bent, heb je niet alleen je maaginhoud, je gal en het vocht vanuit je tenen eruit gekotst, dan ben je er voor de rest van je leven klaar mee.

Op die vakantie besloot ik definitief dat ik mijn verliefdheid van drie jaar aan de kant moest schuiven, anders zou ik het niet overleven. Ik kon geen nieuwe afgang aan. Ook al wist ik dat er weer een up zou komen waarop haar pretoogjes mij zouden proberen te verleiden om het nog een kans te geven, ik kon het niet meer. Ik was emotioneel op. Madelon was over.

Het moest over zijn en op de dag van ons vertrek zag ik in haar gezicht weer waar ik ooit verliefd op was geweest. Ze glimlachte en speelde met haar haar. Haar hand net iets te lang op mijn hand. Een woordspeling die alleen wij begrepen. Het bevochtigen van haar lippen waar ik normaal gesproken warm voor liep. Ik voelde het niet meer.

De Madelonknop was om. Mijn tent was die dag vochtiger dan toen hij door de regen was volgelopen en ik had serieus spierpijn in mijn traanbuizen, maar het was klaar. Tijd voor een nieuw hoofdstuk in mijn leven. Een hoofdstuk zonder Madelon.

In die periode schreef ik met regelmaat een suf gedicht en het enige waar ik die nacht op kon komen, was het volgende:

Mijn liefde voor Madelon

Was als een ballon

Veel groter dan toen ik begon

Ik blies en ik blies en ik blies maar door

Tot ze knapte

En ik haar verloor

De ballon was lek en ik wist dat er geen enkele manier was om hem weer op te blazen. Ik kon niet meer omgaan met dat bipolaire gedrag, haar gekte. Dan weer wel en dan weer niet. Fluisteren dat ze van me hield en daarna weer afstand houden. Sexy doen en spelen met mijn gevoelens om daarna net te doen alsof ze geen idee had wie ik was.

Het had altijd een onmogelijke keuze geleken, afstand nemen van Madelon, maar nu ik haar van dichtbij had meegemaakt, was de keuze gemakkelijker dan ik mijzelf had kunnen voorstellen. Ergens voelde het ook wel bevrijdend om niet meer continu met die onzichtbare magneet, die me beperkte in mijn doen en laten, om mijn nek te lopen.

Het was ook frustrerend om ieder leuk meisje te vergelijken met Madelon, daarmee nam ik bij voorbaat alle mogelijkheden weg en saboteerde ik bewust en onbewust elke kans van slagen. Nu kon ik weer ademhalen zonder die emotionele wurggreep te voelen. Geen zorgen meer, geen pijn, geen tranen. De prop met watten in mijn hoofd verdween en elk gevoel van stress was weg. Volledig zen. Ondanks het bewolkte weer op de laatste dag van onze vakantie, scheen de zon in mijn hoofd feller dan ooit.

Tijd om te vertrekken zonder achterom te kijken. Alleen nog maar vooruit, een nieuwe toekomst, nieuwe kansen en het voelde verdomd goed. Een dag later bedankten wij haar ouders voor de gastvrijheid en zowel Madelon als haar zus kregen van ons een knuffel. Ik was bang dat ik emotioneel zou zijn of zelfs een traan zou moeten wegpinken, maar ik voelde slechts opluchting.

Zonder deze vakantie had ik misschien nog jarenlang aan haar vastgezeten. Nu reed ik zonder een brok in mijn keel het onverharde pad af en vervaagde Madelon in de stofwolk die mijn motor achterliet. Daarna scheurden we met de wind in ons gezicht naar huis.

14

De camping

Sinds ik bij het Lone Star restaurant werkte, was ik vier avonden per week van huis. Zondag was de enige dag in het weekend dat ik met vrienden binnen de gemeenschap kon afspreken en de twee overgebleven avonden zaten vol met vergaderingen. Als ik een keer bij mijn ouders in de woonkamer zat, moest ik eerst series als The Bold and the Beautiful en programma’s als All you need is love overleven voordat ik tv mocht kijken.

Het is niet overdreven als ik zeg dat we amper nog een band hadden, voor zover we die ooit echt hebben gehad. Over emoties praten of filosoferen over de dromen die we hadden en hoe we die gingen realiseren, deden we nooit. Na een tijdje leer je dat wel af als het gesprek altijd eindigt met een lijst van dingen die niet mogen en dat Armageddon snel zal komen. Het was net als bij de omroepstem in de metrolijnen van Rotterdam. Na een tijdje herken je bij elke halte de uitspraak en intonatie van Carolina Mout, die daarvoor de voice-over had ingesproken.

De volgende halte is halte Disco. Wegens gevaar is het niet toegestaan om uit te stappen. De deuren blijven gesloten. Wij verzoeken alle passagiers te blijven zitten. Halte Vrije meningsuiting. Wegens een technisch mankement is het voor onbepaalde tijd niet mogelijk om gebruik te maken van dit perron. Ik kende inmiddels de haltes van de religie en wist al wat er werd omgeroepen. Terwijl je rondjes rijdt door een leven dat je niet echt kent, kijk je door een slecht schoongemaakt raam naar buiten, herken je de perrons, weet je dat het geen zin heeft om op een knop te drukken en het enige waar je over droomt, is opstaan en aan de handrem trekken.

Maar toch, nu ik het Madelon-fiasco had overleefd, kreeg ik ineens behoefte om mijn moeder weer te zien. Al was het alleen maar om te zeggen dat ik oké was. Dat ik op de terugweg mijn helm niet als een omgekeerde vissenkom had vol gehuild, maar dat ik me verlost voelde en blij was. Ik had zin om bij hen op de camping een biertje te drinken in de zon. Samen met mijn vader de barbecue aan te steken en een keer sociaal te doen met z’n allen zonder dat we verzandden in de dagelijkse sleur van werk, religie en tenenkrommende televisieseries.

De camping waar mijn ouders hun caravan hadden staan, lag in Gentingen, een klein dorpje in de Duitse deelstaat Rijnland-Palts. Kamperen was niet echt iets voor hen, maar echt kamperen kon je het ook niet noemen. Ze hadden een vaste plek en aan hun caravan zat een grote voortent met een kookblok, een koelkast en een volledig ingerichte woonkamer met een eettafel, een dressoir en een gaskachel. Rondom de tent lag een mooie aangelegde tuin en naast de caravan had mijn vader een overkapping gemaakt waar je makkelijk met acht man onder kon zitten. Het had meer weg van een tweede huis dan van een caravan.

De camping lag aan de Our, een klein idyllisch riviertje dat Duitsland van Luxemburg scheidde. Het boerendorp eromheen telde zeventig inwoners en een paar koeien. Geen grote toeristische trekpleister, maar een plek om tot rust te komen. In de ochtend kon je bij de campingeigenaar versgebakken broodjes en croissants halen en in de avond waren er altijd wel gasten die bij de rivier een kampvuur maakten.

Voor mijn ouders was het de ideale vakantieplek. In vier uur reden ze erheen en ze hadden er veel vrienden en kennissen. Bijna de volledige camping was gevuld met Jehovah’s Getuigen, door de gezamenlijke religie en gewoonten was een vriendschap snel gesloten. Ooit zochten een paar gezinnen uit nabijgelegen gemeenten een plek waar hun kinderen met elkaar konden spelen, want tijdens een ‘normale’ vakantie kostte het moeite om je afgezonderd te houden van risico’s, maar door jezelf tijdens de vakantie te omringen met zoveel mogelijk andere Jehovah’s Getuigen, was dat gevaar een stuk kleiner.

Het aantal Getuigen groeide gestaag. Er was een wachtlijst met kandidaat-Getuigen voor als er een plek vrijkwam, de campingeigenaar hoefde nooit reclame te maken. Dat deden zij wel. Na een aantal jaar was al de helft van de camping gevuld met geloofsgenoten en mijn ouders vonden het fantastisch. De omgeving was mooi, ze hadden er alle ruimte en ze waren omringd met geestelijke familie en vrienden.

In de zomermaanden gingen ze meestal drie of vier aaneengesloten weken op vakantie. Tijdens het voor- en najaar was het een week of een lang weekend. Bij elkaar opgeteld zaten ze toch al snel tien weken per jaar op de camping, wat ervoor zorgde dat wij elkaar tien weken per jaar niet zagen. Ik had dan het huis voor mijzelf en dat was heerlijk, maar met name in de zomer miste ik hun aanwezigheid. Ik miste bijna het gezeik, de terugkerende opmerkingen over laat thuiskomen en mijn eigengereidheid.

Totaal onaangekondigd reed ik met mijn motor de camping op. De laatste twee uur had ik in het donker gereden en de lucht in het dal was vochtig. Ook de buitenkant van de voortent zat vol druppels.

Ik zette mijn motor uit en hoorde de rits van de voortent opengaan.

‘Hey schatje. Wat kom jij nou doen? Zit je vakantie er al op?’ Mijn moeder stond als een kwispelende hond voor de caravan. Ik trok de helm van mijn hoofd en stapte van mijn motor. Ze vloog om mijn nek en snel volgende mijn vader haar voorbeeld. Onder het genot van een koud glas Erdinger Weissbier kletste ik ze bij over de situatie. Daarna was het al ruim na middernacht en tijd om mijn tanden te poetsen bij de wasruimte. Toen ik terugkwam had mijn vader mijn luchtbed opgepompt. Ik kuste ze beiden goedenacht, ritste mijzelf in mijn slaapzak en droomde weg bij het getik van de regen op de voortent.

De caravan van mijn ouders stond vlakbij het pad naar de uitgang van de camping en toen we de volgende ochtend voor onze deur ontbeten, zag ik de helft van de campinggangers voorbijlopen. Vrijwel iedereen zwaaide, ook de niet Getuigen. Sommigen kwamen even bij onze ontbijttafel staan en maakten opmerkingen over hoe groot ik was geworden, dat het lekker weer was en dat ze boodschappen gingen doen. Algemene campingpraat, niets speciaals.

Toen we na een half uurtje de tafel leegruimden, kwam er een groepje jongeren voorbij. De meesten kende ik van kring- en congresvergaderingen. Ik zag ook een nieuw gezicht, een superknap meisje met lange blonde krullen. Toen ik mijn moeder ernaar vroeg, vertelde ze dat ze de dochter was van mensen die een pad verderop stonden. Een JG-gezin uit Schiedam. Haar ouders hadden een jaar daarvoor de caravan van een andere Getuige overgenomen en kwamen hier voornamelijk tijdens de zomervakantie.

Later die dag kwam ik het groepje opnieuw tegen. Het nieuwe meisje heette Sophie en zag er van dichtbij nog mooier uit. We raakten in gesprek en al snel begon de donkere plek die Madelon in mijn hart had achtergelaten, zich te vullen met pasgeboren vlinders. Jemig, wat was zij leuk.

Ze was duidelijk niet op haar mondje gevallen. Ik kwam erachter dat ze naar het vwo ging en in tegenstelling tot Madelon deed ze geen atheneum, maar gymnasium. Daardoor had ze ook oude talen als Grieks en Latijn. Ze vertelde me over de vertaling die ze had gemaakt van Catullus en hoe ze met haar klas op Romereis was geweest.

Wat me opviel was dat haar beste vriendinnen geen Jehovah’s Getuigen waren en dat ze grote plannen voor de toekomst had die zeker niet in het standaardplaatje van de meisjes uit de religie pasten. Ze zou gaan studeren aan de Erasmus Universiteit en wilde later het liefst manager worden binnen een groot bedrijf.

Ik had maar twee dagen op de camping en moest maandag weer aan het werk bij Lone Star, dus veel tijd om haar te leren kennen had ik niet. Wel wist ik dat ik haar echt leuk vond, misschien wel leuker dan elk meisje dat ik daarvoor had ontmoet.

We wisselden contactgegevens uit en ik kon niet wachten haar weer te zien. Zondagavond, na het eten, pakte ik mijn bagage in en was het tijd om naar huis te rijden. Onderweg dacht ik met verbazing terug aan de gebeurtenissen van de afgelopen dagen. Hoe onvoorspelbaar kan een vakantie zijn? Verliefd tijdens de heenreis en opnieuw verliefd tijdens de terugreis. Eén hoofdstuk afgesloten en het voelde alsof een volgend hoofdstuk klaar stond om te beginnen.

Drie weken later spraken we af. Dat was ook het moment waarop ik haar ouders wat beter leerde kennen. In eerste instantie vond ik het contact leuk, maar het was tegelijkertijd heel apart.

Als mijn ouders vroegen hoe mijn dag was geweest, kon ik wegkomen met het standaardantwoord dat het goed ging. Bij de ouders van Sophie leek zo’n antwoord te resulteren in een kruisverhoor. Wat was er dan leuk? Wat heb je gedaan? Hoe voelde dat? Had je dat verwacht? Het was of ik in een hoek gedrukt werd en mijn woorden moest wegen voordat ik ze uitsprak. Wilden ze testen of ik wel goed genoeg was voor hun dochter?

Na een tijdje besefte ik dat het pure interesse was en dat dit hun normale manier van communiceren was. De gesprekken gingen veel dieper dan bij mij thuis. We hadden het over politiek, onze doelstellingen in het leven, wat ik wilde bereiken en hoe ik mijn dromen wilde realiseren.

Het contrast tussen haar en mijn ouders werd pijnlijk zichtbaar toen ik Sophie mee naar huis nam. Bij haar thuis werd er positief gesproken over studeren en het prikkelde ook mijn eigen nieuwsgierigheid. Had ik misschien toch willen doorstuderen? Zou ik het alsnog doen? Haar ouders zeiden dat het hen niets uitmaakte wat Sophie ging studeren, zolang ze later maar niet afhankelijk werd van een partner. Ze zou op haar eigen benen moeten kunnen staan. Zelfs het onderwerp Armageddon kwam bij hen niet ter sprake in de context van een opleiding.

‘Ik wilde vroeger ook nooit huisvrouw worden,’ zei mijn moeder tegen Sophie nadat ze had verteld dat ze wilde gaan studeren. ‘Maar het heeft me veel voldoening geschonken. Het is leuk al dat studeren, maar word je er een betere moeder van als je later altijd weg bent? Of wil je geen kinderen?’

Sophie keek me met grote ogen aan. Ik had haar al voorbereid op de conservatieve instelling van mijn ouders, maar ik zag haar echt even worstelen en nadenken over haar reactie. ‘Er zijn tegenwoordig kwalitatief goede mogelijkheden om een kind samen op te voeden. Het traditionele rolmodel waarin de vrouw thuis achter het aanrecht staat terwijl de man fulltime werkt, is niet meer van deze tijd. Zelf zou ik pleiten voor een verdeling waarin zowel de vader als de moeder op een gelijkwaardige manier invulling kunnen geven aan de opvoeding.’

‘Maar waarom zou je allebei gaan werken? Om meer dure spullen te kunnen kopen? Al dat materialistische gedoe, het gras bij de buren blijft altijd groener. Kijk hier eens om je heen? Wij wonen toch ook prima zo?’ Mijn moeder roerde nog even door de pastasaus, pakte vier borden en liep ermee naar de eetkamertafel.

‘Ik zorg wel voor het bestek. Waar kan ik dat vinden? Dan kan je vader aan tafel blijven zitten.’ Ze zei het met een lichte sneer die alleen mij opviel.

Ik trok de la open en overhandigde haar vier messen, vorken en lepels. Terwijl Sophie ermee naar de tafel liep, haalde ik de glazen uit de kast.

‘Een goede opleiding heeft niet per se als doel rijk te worden,’ zei Sophie, ‘maar iets meer financiële bandbreedte geeft je wel meer mogelijkheden om bijvoorbeeld je kinderen te laten sporten of een huis te kiezen op een plek waar je graag wilt wonen.’ Sophie keek haar onderzoekend aan en wierp daarna mij een hoopgevende blik toe.

Mijn moeder haalde haar neus op. ‘Nou meid, je moet het natuurlijk zelf weten, maar ik zou m’n tijd liever aan belangrijkere dingen besteden.’

Naast me hoorde ik als het ware de frustratie naar boven borrelen en ik vond het heerlijk. Ze had een mooie gedachtegang en liet zich niet snel in een hoek duwen.

‘Gelukkig mag iedereen inderdaad voor zichzelf bepalen wat belangrijk is. Ik besteed ook graag mijn tijd aan de dingen die ik belangrijk vind.’

En daarmee was het klaar. Einde onderwerp. Ik vertelde over wat we die dag gedaan hadden en we vervielen in een gesprek met weinig diepgang. We werkten onszelf door een bord macaroni heen en sloegen na het eten de klodder vanillevla af zodat we op mijn kamer een film konden kijken. We gooiden de kussens tegen de muur en leunden achterover met een bak chips tussen ons in.

Om het kwartier kwam mijn vader naar de kamer om mijn deur weer open te doen. Hij zei elke keer dat het ongezellig was als de deur dicht zat, wat nergens op sloeg omdat mijn kamer niet in de loop lag. Tenzij je gebruik maakte van de voordeur kwam je er niet langs. Hij wilde controle hebben over de situatie en ik vond het onzin, dus zodra hij de hoek van de gang voorbij was, deed ik de deur weer dicht.

Ook dat was iets waar onze ouders in verschilden. Bij Sophie kon ik uren op haar kamer zitten zonder dat er een vraag werd gesteld of een onverwachte inspectie werd gedaan. Ze vertrouwden haar en gunden haar de vrijheid om, als dat nodig was, te vallen en op te staan. Ze mocht leren van haar eigen fouten en ze probeerden dat niet krampachtig te voorkomen.

‘Wat vond jij van het gesprek net, over opleiding en werken?’ De film had een rustpunt bereikt en ik denk dat Sophie wilde polsen hoe ik erin zat. Kijken wat voor vlees ze in de kuip had.

‘Ik vond het prachtig.’

‘Wat vond je er precies prachtig aan?’ Ze klonk net als haar vader.

‘De manier hoe je elke vraag pareerde. Je hebt er goed over nagedacht en je stond je mannetje, of je vrouwtje, of hoe je dat ook noemt in deze situatie.’

‘Vond je het terecht wat ik zei? Denk jij er ook zo over? Of zit je meer aan de kant van je moeder of ertussenin?’

Daar moest ik even over nadenken. Ik vond haar antwoorden logisch klinken. Waarom zou je een kind niet samen opvoeden? Tegelijkertijd knaagde er een stemmetje in mijn hoofd dat zei dat de man het hoofd van het gezin was. Zo leerden we dat op de vergaderingen. ‘Ik vond het zeker terecht, maar ik denk ook dat je als moeder meer betrokken moet zijn bij de opvoeding dan als vader.’

Ze lachte en keek me gefascineerd aan. ‘En waar denk je dan precies aan? Het verschonen van de luier? Het kind leren praten?’

‘Ik dacht meer aan borstvoeding.’

‘Borstvoeding is geen opvoeding, dat is een kwestie van eten geven en toevallig komt dat de eerste maanden uit mijn borst. Dat kan je ook kolven en in een flesje doen. Die kan jij toch ook vasthouden?’

Het gesprek gaf me een wat onbehaaglijk gevoel, maar ik kon de vinger niet op de zere plek leggen. ‘Ja, natuurlijk kan ik dat.’

‘Maar je vindt het een taak van de moeder?’

‘Nee, dat ook niet precies.’

‘Dus bij wat voor activiteiten zou een moeder dan meer betrokken moeten zijn dan de vader?’

‘Misschien als het gaat om werken, dat het toch meer de taak is van de man om voor zijn gezin te zorgen.’ Ik herhaalde wat me jarenlang was geleerd en merkte dat ik haperde toen ik het uitsprak.

‘Financieel gezien, bedoel je? Zorgen dat er genoeg geld is voor de boodschappen en het betalen van de huur of de hypotheek?’

‘Ja, zoiets ja.’

‘Met die stelling ben ik het helemaal eens.’ Ze ging ineens rechtop zitten en kreeg een zelfingenomen grijns op haar gezicht. ‘Dus, stel dat wij later kinderen krijgen en door mijn universitaire studie ben ik in de gelegenheid om een baan aan te nemen waarmee ik het dubbele verdien van jou, dan zou jij dus stoppen met werken en huisvader worden zodat ik het gezin van geld kan voorzien?’

Shit. Dit kon weleens een lastige relatie worden. Bij elke stelling liep ze tien stappen op mij voor. Ik vond haar leuk, maar de twijfel sloeg toe. Is dit wel het juiste type meisje voor mij? Ze had een mooie kijk op dit soort dingen, maar ik was het niet gewend.

Het voelde alsof ze me hiermee iets ontnam. Mijn status, mijn mannelijkheid. Tegelijkertijd fascineerde ze me enorm en realiseerde ik me dat ik stellig mijn mening kon uitspreken over een onderwerp, maar als het erop aankwam, was de onderbouwing flinterdun. Misschien was dat wat me het meeste in haar aantrok, ik had het gevoel dat ik veel van haar kon leren.

In de weken daarna spraken we regelmatig af. Soms bij haar thuis, soms bij mij thuis en vaak ergens op een leuke locatie. Haar ouders leken me te accepteren. We kwamen steeds vaker in diepgaande discussies terecht en het gevoel dat ik mezelf moest verdedigen verdween naar de achtergrond. Ze daagden me uit en dat voelde goed.

Sophie deed hetzelfde en met enige frequentie belandden we in een soortgelijk onderwerp als het vader- en moederschap. We bespraken de politiek en de rol van de vrouw binnen de religie. Wat mij verraste, was haar afkeer van de apostel Paulus uit de Bijbel. ‘Hij was echt een vrouwenhater,’ zei ze. ‘Iemand had vroeger flink tegen zijn ballen moeten schoppen toen hij al die onzin verkondigde.’

Haar stelling klopte wel, vrouwen konden het echt niet goed doen bij Paulus. In 1 Timotheüs 2:12 zegt hij zelfs: ‘Ik sta een vrouw niet toe te onderwijzen of gezag over een man te hebben. Ze moet stil zijn.’ Dit soort teksten zorgden ervoor dat vrouwen binnen onze religie geen lezingen mochten geven en geen gebed mochten uitspreken. Deze uitspraken maakten de man het hoofd van het gezin en de vrouw een volgzame en onderdanige huppelkut.

Sophie was duidelijk geen fan en liet zich er absoluut niet van weerhouden om dat zo nu en dan uit te spreken. Ik vond het wel wat hebben. De meeste Getuigen slikten hersenloos wat er geestelijk werd geïnjecteerd door de octopaus, het achthoofdige bestuur van de Jehovah’s Getuigen dat vanuit het Amerikaanse hoofdkantoor de organisatie aanstuurde. Sophie nam geen blad voor haar mond en dat maakte haar stoer en uniek binnen mijn vriendenkring.

Met name mijn moeder had enige bedenkingen. Ze vond Sophie een betweter en niet onderdanig genoeg. Op de momenten dat ze dat uitsprak, nam ik het graag voor Sophie op. Een betweter is iemand die alles beter wíl weten. Sophie wilde dat niet per se, ze wist het gewoon vaak beter en waggelde niet als een kip zonder kop met elke stelling mee. Haar reacties waren altijd goed onderbouwd en ze bracht ze respectvol. Dat maakt je niet tot een betweter, het maakt je tot iemand die veel leert en over dingen nadenkt.

Vanuit mijn eigen opvoeding herkende ik de mening van mijn moeder, als mijn broers of ik het ergens niet mee eens waren en de discussie aangingen, waren we brutaal en opstandig. Mijn ouders konden niet met een goede discussie omgaan.

Bij Sophie thuis vonden ze het heerlijk om te debatteren. Daar resulteerde je mening ergens over geven, ook al was de andere partij het er totaal niet mee eens, niet in ruzie of ergernis. Iedereen had daar recht op zijn eigen mening en voor mij was dat een fijne gewaarwording, maar ook een pijnlijke constatering.

Of het aan het opleidingsniveau van mijn ouders lag of aan een gebrek in hun eigen opvoeding, het maakte in ieder geval duidelijk wat er bij ons thuis ontbrak in de communicatie. Pogingen om hen dat duidelijk te maken, resulteerden vaak in gesprekken met veel frustratie. Alsof je aan een blinde probeert uit te leggen hoe kleuren eruitzien of een doof persoon wilt uitleggen dat je een voorkeur hebt voor een bepaalde muziekvorm. Ze wilden of konden het niet begrijpen. Of heel misschien maakte de dialoog over dit onderwerp een onderhuidse frustratie los. Een gevoel van onmacht.

Ik heb het nooit begrepen en uiteindelijk opgegeven. Mijn ouders hadden geen behoefte om zichzelf op dit vlak aan te passen of verder te ontwikkelen. Zij waren tevreden met wie ze waren en ik vond het niet de moeite waard om er ruzie over te maken.

Na onze eerste ontmoeting op de camping waren er al bijna vier maanden verstreken. We kwamen er open voor uit dat we een stel waren en liepen vaak hand in hand. In het begin keken we nog even de kat uit de boom, maar inmiddels verschenen we met regelmaat met elkaar in de zaal en gingen daarna soms samen in de velddienst. We leerden elkaars vriendengroep steeds beter kennen en er ging geen week voorbij dat we elkaar niet zagen.

Tot grote ergernis van mijn ouders belden we veel met elkaar. Met name mijn vader kwam altijd klagen. Hij snapte niet wat er te bespreken viel als je elkaar één of twee dagen daarvoor nog had gezien. Ik begreep ook heel goed dat hij zich dat niet kon voorstellen, want mijn vader had nog nooit meer dan een paar minuten interessante gespreksstof gehad. Zelfs als hij op een verkapte kerstavond anekdotes vertelde, konden we zijn riedel bijna citeren van een vorige kerst.

Daarnaast vond hij telefoneren geldverspilling. Toen ik zei dat ik liever naar haar toe was gereden op de motor, maar dat ik had uitgerekend dat bellen goedkoper was en dat het daardoor eigenlijk een besparing van geld was, was hij het nog altijd niet met me eens. Ik heb dit altijd een verschrikkelijke eigenschap van mijn vader gevonden. Hij vond iets niet nodig, zocht naar aanvullende argumenten en raakte daarbij altijd de weg kwijt in hopeloos slechte redenaties.

Bij Lone Star werkte ik nog steeds elke maandag, dinsdag, vrijdag en zaterdag. Omdat we op zondag de vergadering hadden, bleef er heel weinig tijd over om Sophie te zien. We spraken soms doordeweeks af, maar ze had haar opleiding en het huiswerk dat daarbij kwam kijken. Die beperking irriteerde ons, dus ik keek uit naar ander werk. Iets dat ik overdag kon doen en alleen op doordeweekse dagen.

Via Robbert, een van de jongeren uit de gemeente met wie ik regelmatig omging, kwam ik terecht bij een bouwbedrijf. Ik stapte uit de horeca en nam afscheid van het wilde leven dat ik daar had leren kennen. Een totaal nieuw, maar erg leuk beroep. Elke dag op pad met een goede vriend en door de veranderende werktijden veel meer tijd voor Sophie. Een nieuwe fase in mijn leven, eentje die er rooskleurig uit zag. Ja, ik was gelukkig!

15

Even wennen

‘Oké, bij deze zeg ik het je alvast,’ fluisterde Sophie, ‘als wij ooit gaan trouwen, dan gaat die dag er niet zo uitzien.’

We zaten opgedirkt naast elkaar in de koninkrijkszaal naar de trouwlezing te luisteren van Stefan, een goede vriend van mij. Hij kwam uit de omgeving van Roosendaal en ik kende hem van de IJsbaan in Rotterdam. Samen met andere JG-jongeren uit onder andere Oosterhout, Breda, Tilburg en Bergen op Zoom vormden we een leuke groep die er regelmatig samen op uittrok. We kenden elkaar een jaar of drie en de meesten van ons waren toen nog vrijgezel. Nu hadden we bijna allemaal een vriendin, waren verloofd en vandaag ging er zelfs een trouwen.

‘Ik denk dat ik na afloop vraag of zijn oom in de toekomst ook onze huwelijkslezing wil geven.’ Met moeite kon ik mijn gezicht in de plooi houden.

Uit haar keel kwam een diep grommend geluid. ‘Als je me in de toekomst ooit vanaf de bank commandeert je pantoffels te halen, duw ik die dingen zo hard achter in je strot dat je ze drie dagen later pas kan uitpoepen.’

We grinnikten erom, maar ik vond het diep triest. Beschamend zelfs. Het was een drukbezochte lezing, ik gok dat er bijna honderdvijftig familieleden, Getuigen uit hun beider gemeenten en vrienden aanwezig waren.

De lezing was ruim een uur bezig en er was nog geen enkele aanleiding om te denken dat het einde in zicht kwam. Tijdens de lezing had de broeder misschien vijf minuten gesproken over het bruidspaar. Allereerst een korte eulogie over het paar en hoe ze hier nu zaten.

Er zaten ergens twee grappige anekdotes verstopt, maar de meeste tijd werd gevuld met een tenenkrommende opsomming over hun huwelijkse plichten als man en vrouw. Alles werd bij naam genoemd.

Het zou weleens kunnen voorkomen dat zij ongesteld was terwijl hij zin had in seks. Op die momenten moest hij geduldig zijn en rustig wachten tot de situatie in rustig en minder bloederig vaarwater was terechtgekomen.

Het kon zijn dat hij na een lange werkdag thuiskwam en dat zijn vrouw vanuit de keuken hoorde dat ze hem zijn pantoffels en de krant moest brengen. Als een lieve en godvrezende echtgenote zou ze respect moeten hebben voor hem als kostwinner van het gezin en eventuele principes opzij moeten zetten.

‘Als ik later meer verdien, breng jij dan mijn pantoffels?’ Sophies ogen rolden van ergernis bijna uit hun kassen.

‘Zal ik dan alleen een schort aantrekken? Verder helemaal naakt?’

‘Hm, ik denk dat ik daar wel aan kan wennen. Zolang ik mijn pantoffels maar krijg.’

We probeerden voor onszelf wat lucht te creëren in de benauwde situatie die was ontstaan door deze afgrijselijke lezing, maar het was nog niet voorbij.

Toen de broeder op het podium zei dat een corrigerende tik soms gepast kon zijn in het huwelijk, bijvoorbeeld op momenten dat de vrouw des huizes ongehoorzaam was of wanneer ze de fysieke of geestelijke gezondheid van gezinsleden in gevaar bracht, zag ik Sophies nagels in de leren armleuning schieten.

‘Ik trek het niet meer. Kunnen we weg?’

We zaten in het midden van de zaal. Links en rechts van ons stonden zes gevulde stoelen. Hoewel ik het inhoudelijk met haar eens was, vond ik het ongepast om op deze manier ons punt te maken. Stefan was conservatiever dan ik, maar hij wist wie hij voor deze lezing had gevraagd. Zijn oom stond bekend als een van de meest strikte broeders uit dit deel van het land en ook Stefans vrouw moest dit hebben zien aankomen.

Ik kon van beiden het gezicht niet zien, maar er was niets in hun houding dat ergernis uitstraalde. Onbegrijpelijk. Als dit mijn bruiloft was geweest, was ik waarschijnlijk opgestaan en had hem met een kopstoot van het podium afgeknald om hem vervolgens zijn eigen ballen te laten opvreten. Jezus, hoe krijg je dit soort uitspraken uit je strot. Ongelofelijk.

‘Laten we het nog heel even uitzingen. Het is vast zo voorbij. Dan kunnen we genieten van een mooi feest.’

‘Als het feest net zo rampzalig is als deze lezing, dan hoop ik dat ze genoeg wijn hebben.’

‘Stefan zei dat ze vanuit principiële overwegingen geen alcohol zouden schenken.’

‘Nee,’ zei ze ineens hardop. Verschillende hoofden draaiden naar ons toe. Sophie keek me met grote ogen en vol verbazing aan. ‘Dat meen je niet?’

‘Grapje.’ Ik sloeg snel mijn hand voor mijn mond en onderdrukte een lach.

‘Gelukkig maar, anders is er geen enkele kans dat ik deze avond overleef.’

‘Wil jij straks mijn dansschoenen uit de auto halen? Dan lees ik ondertussen de krant.’

‘Ach, flikker toch op!’

Na een veel te brave avond reden we om half elf naar huis. Er werd bijna niet gedanst en de muziek stelde niets voor. Het was ongelofelijk saai. We waren blij voor hem dat hij getrouwd was, maar zelfs de goedkope wijn kon de nare bijsmaak niet wegspoelen.

Een klein uur later zaten we bij de Break Away in Rotterdam. Ik kende de meeste personen achter de bar nog van de periode dat ik bij Lone Star werkte en met enkelen van hen was ik een paar keer goed dronken geworden. De eerste Long Island Iced Tea Cocktail kregen we van het huis. Mijn favoriete cocktail was een mengsel van gin, tequila, wodka, rum en triple sec dat samen met sweet & sour, een paar druppels cola en ijsblokjes in een longdrink glas werd geserveerd. Het was een van de meest dodelijke cocktails op de kaart en daar waren we aan toe.

‘Als ik later ga trouwen, wil ik dat mijn vader de trouwlezing geeft. Hij is de enige die ik dat toevertrouw. Bij alle anderen zou ik als de dood zijn dat er net als vandaag verbaal braaksel uit zou stromen.’

‘Ik snap je. Dit ging erg ver.’ Ik speelde met het rietje in mijn glas en knikte instemmend.

‘En ik wil mijn eigen naam houden. Dat idee is ook al jaren achterhaald. Waarom zou je überhaupt je identiteit moeten afstaan als je trouwt in een gelijkwaardig huwelijk? Dat slaat toch nergens op?’

Daar schrok ik van. Waar kwam dat vandaan? ‘Er is toch niets mis mee om de achternaam van je man aan te nemen? Waarom zou je na een huwelijk niet bekend willen staan als zijn echtgenote?’

‘Ik zeg toch niet dat ik niet bekend zou willen staan als de vrouw van? Als ik trouw dan mag iedereen dat weten en als dezelfde achternaam hebben zo belangrijk is, kunnen we mijn naam gebruiken. Geen probleem. Dan kan ik mijn achternaam houden en is het probleem opgelost, toch?’

Ik vroeg me af of ze me bewust uit de tent lokte, maar hoe ik ook mijn best deed om een onderdrukte glimlach te bespeuren, ik kon hem niet vinden. ‘Meen je dit serieus? Dat je de achternaam van je man niet aan wil nemen?’

‘Ik ben bloedserieus. Sterker nog, ik weet niet of ik wel met iemand wil trouwen die daar een punt van maakt. Waar hebben we het nou over? Het is een naam. Ik ben geboren met die naam. Ik ben trots op die naam. Het is mijn familienaam. Nee, ik zou dat niet zomaar opgeven voor iemand die krampachtig probeert vast te houden aan achterhaalde tradities. Als ik daaraan toegeef, dan word ik straks net als de vrouw van Stefan opgesloten in de keuken en mag ik er alleen uitkomen om pantoffels te komen brengen.’

Ja, ze is echt serieus. Shitzooi. In mijn hoofd schudde het droompaleis van een toekomst samen flink heen en weer. Er ontstonden barsten in de voegen en ik zag langzaam een scheur omhoogtrekken. Ik had haar geëmancipeerde houding stoer gevonden en bij veel van de onderwerpen die we bespraken, over de positie van de vrouw in de religie en, meer algemeen, in onze samenleving, vond ik dat ze gelijk had. Het idee van de naam niet aannemen ging echter wel ver.

Alsof mijn mannelijkheid niet erkend werd. Ik had er altijd van gedroomd om een vrouw te hebben die mijn achternaam droeg, net zoals mijn vader, broers en elke andere man binnen onze religie. De enige mensen die ik kende die elkaars achternaam niet droegen, waren niet getrouwd, maar woonden samen.

Het voelde aan als iets achter de hand houden. Zorgen dat je makkelijker uit het huwelijksbootje kon stappen als iets niet naar wens ging. Ja, dat was het, het voelde niet aan als een commitment. Wat is het nut van trouwen als je jezelf op dat vlak niet aan elkaar wilde verbinden en hoe zouden ze hier in hemelsnaam thuis op reageren? Ik wist zeker dat mijn moeder uit haar slof zou schieten als ze dit hoorde.

‘Waar denk je aan? Je bent ineens zo stil?’ Ze slurpte het laatste beetje vloeistof uit haar glas en bestudeerde de menukaart al voor een volgend drankje.

‘Niets, hoor. Laten we zo maar naar huis gaan. Ik ben best moe.’

‘Zit dit onderwerp je dwars?’

‘Nee, hoor. Ik merk dat ik een beetje koppijn krijg. Misschien heb ik te weinig geslapen.’

We verlieten snel daarna het café en nadat ik haar thuis had afgezet, reed ik met echte hoofdpijn naar huis. Eenmaal thuis kon ik lastig in slaap komen. Het achternaam-onderwerp bleef maar rondspoken in mijn hoofd. Alsof er een engel en een duivel op mijn schouder zaten die volledig tegenstrijdige emoties in mijn oor schreeuwden. De duivel vertelde me dat dit echt niets werd. Ze voelde zich schijnbaar te goed voor mij. Ja, ze was leuk, knap en had een prachtige gedachtegang, maar ergens diep vanbinnen was het een mannenhater. Iemand die na een paar jaar zou transformeren tot een frigide kenau met een kort pittig kapsel.

Met haar zou ik voor lul staan bij iedereen die ik kende. Mensen zouden mij zwak vinden omdat ik toe zou geven, niet zou laten zien wie de man was. Nog even en ik stond in de keuken en moest als een hondje haar pantoffels brengen. Hell no.

Naast die negatieve tiran zwaaide een engel met een witte vlag. Het is allemaal niet zo erg en eigenlijk heeft ze wel gelijk. Het is maar een naam. Zou ik het andersom fijn vinden om mijn naam af te staan en haar naam aan te nemen? Puur qua gelijkwaardigheid zou dat net zo goed moeten kunnen.

En wie gaat zich daar echt aan storen? Mijn ouders? Die stoorden zich sowieso aan alles wat ze niet zelf bedacht hadden of wat niet via het geestelijke infuus naar binnen sijpelde. Mijn vrienden binnen de organisatie? Ik kan me goed voorstellen dat personen als Stefan er aanstoot aan zouden nemen, maar na een dag als vandaag weet ik wel zeker dat ik hem nooit zal vragen om advies over dergelijke kwesties.

Sowieso zijn Jehovah’s Getuigen niet de meest geschikte personen om een dergelijke kwestie mee te bespreken. De houding van Sophie stond haaks op hoe de gemiddelde JG-vrouw haar positie als vrouw zag. De mensen die ik buiten de organisatie kende, zouden hier geen probleem van maken. Het was voor hen een algemeen bekend gegeven dat vrouwen steeds vaker hun achternaam hielden.

Uiteindelijk kwam ik uit op één vraag die er echt toe deed, zou ik een superknappe en lieve meid, met een IQ van ruim 130, laten lopen omdat ze mijn achternaam niet wilde dragen? Was dat het echt waard?

De duivel op mijn schouder zocht naar woorden, maar het engeltje zat te lachen, die wist dat het antwoord op deze vraag makkelijk was. Natuurlijk zou ik haar nooit om deze reden laten gaan, ik zou wel gek zijn. Uiteindelijk viel ik met die gedachte in mijn hoofd opgelucht in slaap.

De volgende ochtend zou ik dit bommetje bij mijn moeder opgooien. Er was voorlopig nog geen sprake van trouwen, maar Sophie bakende haar territorium goed af en hoe meer ik erover nadacht, des te meer ik dat terecht vond. Bij mijn moeder zou ze door dit onderwerp meteen vette minpunten scoren, maar het was gelukkig niet mijn moeder die met haar in het huwelijksbootje zou stappen. Die had genoeg aan mijn vader, de man zonder hobby’s en passie in zijn leven. Hij vulde zijn dagen met schaken tegen een computer en streepjes zetten in zijn Wachttoren. Wat een heerlijk leven om niet naar uit te hoeven kijken.

Een week later lagen we bij Sophie op bed naar het plafond te staren. Ik vertelde haar over mijn interne worsteling en hoe ik uiteindelijk, hetzij met enige vertraging en een aantal hobbels in mijn hoofd, tot dezelfde conclusie was gekomen als waarmee zij het gesprek was gestart. Ze boog zich naar mij toe, keek me uitdagend aan, trok mijn gezicht haar kant op en gaf me een lange zoen. Daarna kletsten we nog door en dat waren altijd heerlijke momenten, samen filosoferen over onderwerpen die er echt toe doen.

‘Wat is, in de algemene zin van het woord, jouw beeld van de positie van de vrouw binnen de organisatie van Jehovah’s Getuigen?’

Daar moest ik even goed over nadenken. In een flits dacht ik aan de bruiloft van Stefan, maar het was meer een algemene vraag. ‘Bedoel je waarom mannen wel een gebed mogen uitspreken of een openbare lezing mogen houden, maar vrouwen niet?’

Ze humde instemmend. ‘Dat is een van de dingen, ja, maar het gaat veel verder. De rol van de vrouw is ondergeschikt aan die van de man en iedereen accepteert dat alsof het normaal is.’

‘Denk je niet dat het te maken heeft met wat er in de Bijbel staat?’

‘Het ligt eraan welke teksten je leest en hoe je ze daarna interpreteert.’

‘Ik lees voornamelijk wat Paulus schreef. Ik ben idolaat van die gast.’

Er schoot een pieplach uit haar keel. ‘Dan had je nu waarschijnlijk naast een vent gelegen.’

Ik grinnikte met haar mee, maar snapte wat ze bedoelde. ‘Over welke teksten heb jij het dan?’

‘Nou, neem bijvoorbeeld Genesis 1. Daar worden zowel de man als de vrouw beiden geschapen naar Gods beeld. Er staat niet dat hij de man heeft geschapen naar zijn beeld en de vrouw naar het beeld van een slaaf. En ja, er staat in Genesis 2 dat hij de vrouw vormde omdat Adam een helper nodig had, en dat zou je kunnen interpreteren als een slaaf-achtig persoon, maar het hoofdstuk sluit af met dat zij samen één vlees zullen worden. Als je één vlees bent geworden, dan is er toch geen verschil in hiërarchie?’

Daar moest ik over nadenken. Als het inderdaad Gods bedoeling was dat de eerste twee mensen op een volmaakte manier en als één waren geschapen naar zijn beeld, waarom zouden we dan binnen onze religie zo’n onderscheid maken?

Het onderwerp spookte dagen daarna nog door mijn hoofd. Wat ik wel mooi vond aan dit soort gesprekken is dat ze me liet nadenken over onderwerpen die ik altijd voor lief had genomen. De rol van de vrouw binnen de organisatie was inderdaad vreemd. Als broeder mocht je van alles doen. Zelfs activiteiten die geen enkel raakvlak hadden met onderwijs. Ik mocht het geluid regelen in de zaal.

Dat hield in dat ik vlak voordat de vergadering begon zachtjes een lied aanzette zodat iedereen zijn plek zocht. Zodra de broeder op het podium stond, moest ik het geluid van het lied langzaam wegdraaien zodat hij kon beginnen met het gebed. Als tijdens de wachttorenstudie een broeder de paragrafen moest voorlezen, dan zette ik de tweede microfoon van het podium aan en als broeders of zusters in de zaal een antwoord wilden geven, moest ik de microfoons van de broeders die daarmee rondliepen, aanzetten.

Sophie zou dit ook kunnen, zonder enig probleem, maar zij mocht het niet omdat ze een zuster was. Achter de balie van de lectuuruitgave stond altijd een broeder en dat was ook niet omdat het iets was wat zusters niet konden. De volledige gang van zaken binnen de gemeente was erop gericht dat de zusters voor de kinderen konden zorgden.

Hoe meer ik erover nadacht, hoe belachelijker ik het vond. Toen Sophie en ik dit bespraken, was mijn eerste gedachte dat het totaal onbelangrijk was. Waarom zou je als zuster per se met die microfoon willen lopen? Waarom zou je achter het geluid willen zitten of de lectuur willen uitdelen?

Nog voordat ik de vragen uitsprak, begreep ik haar punt. Het ging erom dat hen de keuze bij voorbaat al was ontnomen. Daarnaast waren er voldoende capabele zusters in de zaal die veel betere lezingen zouden kunnen geven dan hun stompzinnige echtgenoten. Niet iedere zuster natuurlijk, want er zaten ook hersenloze wichten tussen, maar de splitsing werd gemaakt op basis van geslacht en niet op basis van wat iemand inhoudelijk kon bijdragen en daar ging het fout. Ik zag dat nu in en als je zoiets eenmaal ziet, kan je het niet meer ontzien.

In de dagen en weken daarna werd ik steeds gevoeliger voor dit onderwerp en ik merkte dat ik het thuis afreageerde. Mijn vader was het type man dat het liefst om half zes aan tafel zat. Hij verwachtte dat alles dan klaarstond en of de tafel nu wel of niet gedekt was, hij schoof zijn stoel aan riep dat het tijd was om te eten. Zelfs als mijn moeder daarna vijf keer heen en weer moest lopen, riep hij vanaf zijn stoel dat ze de lepels was vergeten. Hij mankeerde toch niets aan zijn fucking handen? Hij had toch ook zelf kunnen opstaan of vanaf het begin kunnen helpen met het dekken van de tafel?

Ik probeerde dit soort patronen te doorbreken door er iets van te zeggen, maar over het algemeen liep dat op niets uit. Mijn moeder was vroeger geen Sophie geweest. Zij pikte zijn gedrag en precies daarom was dat gedrag er in de afgelopen jaren ingeslopen als normaal. Mijn moeder stoorde zich er niet eens aan, ze was huisvrouw geworden en was daar trots op.

Een paar jaar eerder, toen mijn vader in de ziektewet terecht was gekomen, raakte ze al in de stress als hij een stofzuiger aanraakte. Dat was voor haar een signaal dat zij haar rol niet goed vervulde. Hun gedrag versterkte elkaar en ze voelden zich er goed bij, dus wie was ik om er iets van te zeggen? Misschien moest ik me erbij neerleggen, maar dan moesten ze in ruil daarvoor hun principes ook niet aan mij opdringen.

Uiteindelijk is dat gesprek er gekomen. ‘Beste pa en ma, jullie zien het gedrag van Sophie als verwerpelijk en niet passend binnen jullie beeld van de organisatie. Het is jullie goed recht om daar een mening over te hebben, maar ik ben volwassen en als ik voor haar kies, hebben jullie je daarbij neer te leggen. Ik zal proberen niet te veel opmerkingen te maken over hoe jullie met elkaar omgaan en inmiddels weten jullie hoe ik daarover denk, maar dan verwacht ik van jullie hetzelfde. Ik hou van haar en wil haar binnenkort ten huwelijk vragen. Dit is de vrouw met wie ik oud wil worden. Dus vorm vooral je mening, maar spreek die niet altijd uit. Zullen we het zo doen? Nou, wat vinden jullie daarvan?’

Mijn vader was alle informatie nog aan het verwerken – dat was een van de redenen dat hij niet zo goed was in inhoudelijke discussies – terwijl mijn moeder mijn hand beetpakte. ‘Kind, als jij met haar wil gaan trouwen, dan is dat inderdaad je eigen keuze. Ik hoop alleen dat je niet vergeet wat er met je broer is gebeurd toen hij met die rode heks trouwde. Ik maak me echt zorgen, dat begrijp je toch wel?’

De vergelijking met Ronald deed opnieuw pijn, maar ik snapte haar reactie. Ze was al een zoon kwijtgeraakt en ze wilde niet dat dat nog een keer gebeurde. Ik hoopte vooral dat ze Sophie niet met Ronalds vrouw vergeleek, ze verschilden als dag en nacht. Met deze tegemoetkoming nam ik genoegen en ik besloot dat dit waarschijnlijk het beste was dat ik uit dit gesprek kon halen.

Na een paar minuten legde mijn vader zijn vork neer en keek me schaapachtig aan. ‘Gaan jullie trouwen?’

16

Verliefd, verloofd, getrouwd

Ik was net tweeëntwintig toen ik Sophie ten huwelijk vroeg. We hadden op dat moment nog geen seks gehad en waren nooit bij elkaar in slaap gevallen of naast elkaar wakker geworden. Wel waren we vrijwel elk weekend bij elkaar en sporadisch zagen we elkaar ook doordeweeks.

Haar ouders hadden mij inmiddels goedgekeurd en ook bij mij thuis waren ze gewend aan Sophies geëmancipeerde kijk op het leven. Het botste nog steeds weleens, maar het liep nooit uit op enorme discussies. Mijn moeder zag haar vanzelfsprekend het liefst huisvrouw worden, daar was niets aan veranderd, maar ze had geleerd om dat niet meer uit te spreken.

De voorbereidingen van de bruiloft verliepen wat stroef. Sophies ouders hadden aangeboden om het grootste deel van de kosten op zich te nemen. Tegelijk met dat aanbod hadden ze voorgesteld om er een kleine en een intieme bruiloft van te maken. Liever minder mensen en wat meer luxe, dan een overvolle zaal waar iedereen op een houtje moest bijten. Dat week af van de norm, de meeste bruidsparen nodigden beiden gemeenten uit. Daarmee had je al honderdvijftig personen te pakken. Als je daarnaast al je familie en vrienden uitnodigt, is een zaal met driehonderd gasten geen uitzondering. Sophies ouders vonden honderd mensen wel genoeg en eigenlijk al te veel.

‘Je gaat toch niet tegen iedereen uit de gemeente zeggen dat ze niet mogen komen?’ Mijn moeder keek alsof er een verschrikkelijke rioollucht door de keuken trok.

‘We zijn inderdaad niet van plan om te zeggen dat ze niet welkom zijn, maar het idee is dat we een select aantal gasten uit de gemeente uitnodigen. Hetzelfde doen we met familie, ook daar zullen we een select gezelschap van vragen te komen.’

Mijn moeder draaide abrupt de pitten van het fornuis uit en trok met een ruk haar schort los. ‘Wat zeg je me nou? Je wilt niet al je familie uitnodigen?’

‘Ma, alsjeblieft. Het is onze trouwdag. Er zijn familieleden die Sophie nog nooit gezien hebben. De meesten heb ik zelf al jaren niet gezien. Waarom zou ik mensen uitnodigen die ik niet ken? Dat slaat toch nergens op?’

‘Ik weet niet of het de invloed van haar familie is of dat je zelf knettergek bent geworden, maar ik durf straks niet meer in de zaal te komen. Ik schaam me dood.’

Wat zou het leven fijn zijn als we het een keer ergens over eens konden zijn. In plaats van trots te zijn dat ik ging trouwen en samen met ons blij te zijn, liep mijn moeder na dit gesprek weken met een gezicht rond dat op onweer stond. Ook als Sophie over de vloer kwam, vertoonde ze passief-agressief gedrag. ‘Jouw ouders hebben een veel minder hechte band met de Getuigen uit jullie zaal, hè? Op de camping zie je ook goed dat je moeder een beetje mensenschuw is.’

Wij probeerden het zoveel mogelijk te negeren en soms een voorzichtige steek onder water terug te geven.

Het grootste bommetje moest nog vallen. Ik had het gehad over het selectief uitnodigen van familie, maar we waren nog niet door de lijst gelopen die ik samen met Sophie had gemaakt. Een van de namen op de lijst was die van mijn uitgesloten broer Ronald. Ook al hadden we amper contact, ik kon het niet over mijn hart verkrijgen hem niet uit te nodigen. Wat er ook had plaatsgevonden, hij was nog steeds mijn broer.

Net als over veel andere opgelegde regels vanuit de organisatie, hadden Sophie en ik ook over uitsluiting gesproken en we vonden het beiden belachelijk dat we iemand op straat voorbij moesten lopen, zeker als het om je eigen familie ging. Het was niet zo dat we na dat gesprek hadden besloten om actief contact te zoeken met uitgeslotenen, maar we voelden ons er niet echt comfortabel bij om die regel zo strikt toe te passen als ons werd voorgeschreven.

Dit zou een flink bommetje worden. Ik had nog geen idee wat de uiteindelijke impact van de explosie zou zijn, maar het zou zomaar kunnen dat we de vijftig aanwezigen niet eens zouden halen op onze bruiloft. De rest zou dan waarschijnlijk afhaken of zodra ze hem op de bruiloft zouden zien, ons voor het blok zetten: ‘hij gaat weg of wij gaan weg’. Dat leek me een gemakkelijke keuze, want personen die echt van je houden zouden je nooit zo voor het blok zetten.

Uiteindelijk en na veel lange discussies, krikten we het aantal genodigenden omhoog naar maximaal honderdvijfentwintig. Sophies ouders waren er minder gelukkig mee, maar voor mijn moeder voelde het als een kleine overwinning. De bruiloft lag nog ruim een half jaar in de toekomst, dus er waren voldoende andere prioriteiten. Een geschikte zaal vinden, muziek, jurk, pak, uitnodigingen en uiteraard wilden we ook nog op huwelijksreis, dus genoeg te doen de komende maanden.

Rond diezelfde periode begon ik er serieus over na te denken om alsnog te gaan studeren. Sophie en ik hadden het er al een paar keer over gehad en initieel was mijn reactie altijd geweest dat ik de boot gemist had. Zeker nu we gingen trouwen, kwamen er vaste maandelijkse kosten aan en ik was de enige met vaste inkomsten. Van huis uit was me geleerd dat ik als man en hoofd van het gezin voor mijn vrouw en kinderen moest zorgen. Vanzelfsprekend zou ik in ieder geval blijven werken totdat Sophie haar studie had afgerond en vanaf onze bruiloft, zou dat zeker nog drie jaar zijn.

‘Ik zou beginnen met bepalen welke studie je het meeste aantrekt. Zodra je weet wat voor studie je wilt volgen, zien we wel weer verder. Je hebt tot je negenentwintigste recht op studiefinanciering en als je ouders geen financiële bijdrage kunnen leveren, en dat kunnen ze niet, heb je ook recht op een oudertoelage. Dat kan bij elkaar oplopen tot achthonderd gulden per maand.’

Het klonk interessant. ‘Maar ik heb een lagere technische school gedaan, schat. Ik kan toch niet doorstromen naar het hbo? Daar heb ik minimaal havo voor nodig.’

‘Dat klopt, maar niet voor alle vakken. Zodra je weet wat je wilt studeren, kan je samen met een studiebegeleider kijken aan wat voor criteria je vooropleiding moet voldoen. Het kan zomaar zo zijn dat je aan vier vakken op havoniveau voldoende hebt. Dat zijn vakken die je ook met een avondopleiding kan halen.’

Dat was het mooie aan Sophie, ze gunde me deze kans, zelfs op de momenten dat ik het mijzelf niet gunde of als ik dacht dat ik er niet voor in aanmerking kwam.

In die periode was ik veel bezig met computers. Een aantal maanden daarvoor had ik tijdens het skaten een bot in mijn arm gebroken en mocht ik zes weken lang niet werken. De lege dagen vulde ik met urenlang internetten in de bibliotheek. Thuis hadden we geen internet, maar in de bibliotheek kon je je inschrijven om een uur lang gebruik te maken van het internet.

De bibliotheek in Rotterdam had zes verdiepingen en op elke verdieping stond een computer. Van negen tot tien uur zat ik op de eerste verdieping. Het uur daarna op de tweede en zo ging ik urenlang door. Ik leerde websites bouwen toen vrijwel geen enkel bedrijf een website had. Als bedrijven al een website hadden, was dat meer een online flyer waarop een adres, een telefoonnummer en een paar foto’s stonden dan wat we tegenwoordig een website zouden noemen.

Het internet stond nog in de kinderschoenen. Toen ik een brochure inkeek van een Informaticaopleiding, viel het kwartje. Het klonk zo leuk en logisch.

Samen met Sophie bezocht ik open dagen van de Rotterdamse Hogeschool en ik raakte in gesprek met een docent die me vertelde dat ik alleen Nederlands, Engels, wiskunde en natuurkunde op havoniveau nodig had om toegelaten te worden.

De woonkamer lag vol met folders en we zaten tegenover elkaar op de bank in kleermakerszit.

‘Zal ik het maar doen?’ Ik vond het doodeng. Ik was zestien toen ik de lts had afgerond. Dat was geen hoog niveau. Zes jaar lang had ik niets gedaan en nu weer terug in de schoolbanken? ‘Ik ben bang dat ik het niet haal. Wat nou als ik hieraan begin en het valt tegen of ik kan het niet?’

‘Natuurlijk kan jij dit. Jij hebt echt geen lts-niveau. Je kunt makkelijk de havo doen. De enige reden waarom je het niet hebt gedaan is omdat je ouders je er vroeger in hebben afgeremd. Het zal even wennen zijn om weer te beginnen, maar ik ben er ook nog. Ik kan je helpen als het nodig is.’

Sophie had het vwo met niet al te veel moeite met achten en negens op haar eindlijst gehaald. Ik kende niemand die zo makkelijk leerde, het was bijna frustrerend. Soms vroeg ze me haar te overhoren uit een boek van honderden bladzijden en dan citeerde ze meerdere regels nadat ze die maar één keer had gelezen. Een fotografisch geheugen vond ze te ver gaan, maar ik wist dat het er heel dichtbij zat.

Uiteindelijk hakte ik de knoop door. Meteen na ons trouwen zou ik met 4-mavo beginnen om alles op te frissen. Het jaar daarna 5-havo. Als dat lukte, kon ik op mijn vijfentwintigste alsnog gaan studeren. ‘Ik word er bijna emotioneel van, zo blij ben ik om te zien hoeveel vertrouwen je hebt in mij. En hoeveel je in mij wilt investeren.’ En dat meende ik uit de grond van mijn hart. Ik was gewend dat de personen die het dichtst bij me stonden me afremden.

‘Natuurlijk geloof ik in je. Anders zou ik niet met je trouwen.’

Ik gaf haar een dikke zoen en nog veel dikkere knuffel. Het was alsof de lucht opentrok nadat ik tien jaar bewolking had gezien. Mijn lichaam tintelde. Zoveel kansen. Ik wist niet meer wat ik met mezelf aan moest. Wat zou dit betekenen? Wat kwam er op me af? Een diep begraven wens was weer naar boven gekomen. Een gemiste kans die mij opnieuw werd geboden, dankzij Sophie.

Iets meer dan een maand voor we trouwden, belde ik Ronald. Het was tijd voor het bommetje. Het was een kort en oncomfortabel gesprek. Zoals verwacht voelde hij zich niet welkom en ook hij maakte zich zorgen over hoe de andere genodigden op hem zouden reageren. Toen ik mijn standpunt aan hem uitlegde, reageerde hij verbaasd, maar stemde in met de uitnodiging en gaf aan te zullen komen.

Mijn ouders, met name mijn moeder, werden gek. ‘Je nodigt toch geen uitgesloten personen uit op een bruiloft vol Getuigen? Ben je nou helemaal van de ratten besnuffeld?’ Haar krulspelden vlogen spontaan door de kamer.

Ik wist dat het geen zin had dit te zeggen, maar ik moest het van mijzelf doen. ‘Hij blijft mijn broer, ma. Ik kan het niet over mijn hart verkrijgen om hem niet uit te nodigen.’

‘Dat zal een gezellige bruiloft worden als de andere gasten gillend wegrennen. Je denkt toch niet dat iemand met hem in één ruimte wil zitten?’

‘Ik hoop oprecht dat de personen die ertoe doen er geen probleem van maken.’

‘En wat vindt je aanstaande ervan? En haar ouders? Weten die het al? Ik denk niet dat zij hierop zitten te wachten, of denk jij soms van wel? Lekkere Getuigen zijn het als ze dat goed vinden.’

‘Ze zouden het raar vinden als ik hem niet uitnodigde. We hebben er een paar keer over gesproken en zowel Sophie als haar ouders staan er volledig achter.’

Mijn moeder keek alsof er een heftige migraine door haar ogen schoot. Ze zocht duidelijk naar woorden. Uiteindelijk draaide ze zich om en liep met een diepe zucht de woonkamer uit.

In de weken daarna begon ik mijzelf ook behoorlijk druk te maken over de situatie. Ik realiseerde me dat ik in theorie uitgesloten kon worden door Ronald uit te nodigen, zeker omdat ik daarmee andere Jehovah’s Getuigen bewust blootstelde aan een uitgesloten persoon. Toen ik dat voorzichtig deelde met enkele Getuigen-vrienden waren er inderdaad twee stellen die aangaven dat ze niet kwamen als mijn broer er was. Of ze met de ouderlingen zouden delen dat Ronald was uitgenodigd, wist ik niet zeker, maar ik ging er wel vanuit.

Toen ik Ronald een week voor mijn trouwen belde, gaf hij aan mijn bruiloft vergeten te zijn en een andere afspraak te hebben. Wat? Dat kon hij toch niet maken? Had ik daarvoor al die stress gehad? Mijn ouders waren opgelucht. Eigenlijk was iedereen opgelucht, behalve ik. Dit was een van de meest belangrijke dagen van mijn leven en wat deed hij? Ik was al klaar met hem vanaf het moment dat hij zichzelf liet uitsluiten en vroeg me af of ik hem überhaupt nog wilde zien.

We trouwden op 3 juli 1998. Het was een fantastisch mooie dag en hij verliep precies zoals we hadden gepland. Een niet al te grote groep bij de plechtigheid en daarna dineren met familie en onze beste vrienden.

In de koninkrijkszaal was het Sophies vader die de lezing gaf. Daardoor zaten er geen tenenkrommende vrouw-onderdrukkende citaten in, maar lag de nadruk op liefde. Het samenkomen van twee personen die elkaar eeuwige trouw beloofden. Hij maakte er een persoonlijke lezing van en het geloof was ondergeschikt in zijn voordracht.

Hoewel de koninkrijkszaal afgeladen was, gingen de meesten daarna naar huis terwijl wij in een beperkt gezelschap ons huwelijksfeest vierden. Luxe hapjes en fijne bediening. Geen band, daar hadden we het geld niet meer voor, maar een dj die de avond aan elkaar draaide. Mijn moeder heeft die dag van blijdschap tranen weggepinkt en alleen toen de ambtenaar van de burgerlijke stand zei dat Sophie haar eigen naam zou houden, huilde ze echt. Misschien van schaamte of misschien van boosheid. Of een combinatie van beide. Zolang ze haar later niet de blonde heks ging noemen, mocht dat de pret niet drukken.

We waren man en vrouw. Getrouwd. Het voelde zo onwerkelijk, maar tegelijkertijd zo fantastisch. Ik wist dat ik met haar de hoofdprijs had gewonnen. Ze was slim, lief en zo enorm knap. Jezus, wat hield ik veel van haar. Zo ontzettend veel. In alles was ze anders dan de andere meisjes die ik had ontmoet. Ze zorgde ervoor dat ik zin kreeg om mezelf verder te ontwikkelen. Ik zou gaan studeren. Zij zou me helpen. Tegelijkertijd moest ze nog een paar jaar flink aan de slag aan de universiteit en daar zou ik haar bij helpen. We zouden elkaar helpen om samen verder te groeien.

Dat inzicht was nieuw voor mij. Trouwen had ik altijd gezien als een eindstation. Je groeit op, je kiest een levenspartner en krijgt kinderen. Wist ik veel dat het leven dan pas zou beginnen. Alles daarna was altijd een groot zwart gat geweest. Nu stond ik hier, lag de toekomst open en zij was daarvan de oorzaak.

Na onze huwelijksreis kwamen we als getrouwd stel terecht in de Gemeente Zevenkamp. We gingen daar netjes samen in de velddienst en bezochten elke vergadering. De enige vergadering die we structureel oversloegen, was de boekstudie op donderdag. Dat was de dag dat ik naar de avondschool moest. Ik had ook lessen op maandag en woensdag, maar die botsten niet met vergaderingen.

Het leverde een druk weekschema op, want ik moest ook veel huiswerk maken en leren voor toetsen. Lange avonden, veel koffie en doorgaan tot middernacht. Daarna snel slapen, want anders haalde ik de zes uur nachtrust niet.

Er zijn momenten geweest waarop het leren heel soepel verliep, maar ik heb ook een moment gehad dat ik letterlijk huilde van de stress. Ik kwam erachter dat ik nooit had geleerd om te leren. Op de lts kon ik middelmatige cijfers halen door aanwezig te zijn. Nu moest ik gaan zitten, lezen, informatie opslurpen en deze omzetten in bruikbare technieken, maar mijn hersenen waren verroest en het kostte veel energie om daar verandering in aan te brengen.

Ook was ik te snel afgeleid, ik moest leren om te focussen en afleiding te weerstaan. Gelukkig was Sophie er niet alleen voor inhoudelijke support, ze hielp me ook met plannen, het maken van schema’s en oefeningen die ik zelf, buiten de lesstof om, kon doen. Zij trok me erdoorheen en stond altijd voor me klaar.

Binnen onze nieuwe gemeente kwamen ze er al snel achter dat wij niet het standaard jonggetrouwde koppel waren. We bezochten de vergaderingen en ze zagen ons in de velddienst gaan, maar we bouwden met niemand een band op. Pogingen om ons uit te nodigen en beter te leren kennen, hielden we tactvol op afstand en we bemoeiden ons nergens mee. Dat deden we niet alleen omdat we het zo druk hadden, het was ook een manier van zelfbehoud. We hadden geen zin om opgenomen te worden in de gehersenspoelde massa, dat zou ons alleen maar gaan irriteren.

Bij andere stellen zagen we dat er nog steeds veel controle was, met name vanuit de ouderlingen. Soms vonden ze een overhemd te fel van kleur of een stropdas niet netjes genoeg. Bij jonge zusters in de zaal ging het vaak over een rok die al ver over de knieën hing, maar toch iets te weinig aan de verbeelding overliet. Of de kleur van de lippenstift. Felrood was voor hoeren en daarom ongepast in de zaal. Het haar hing te los of een blouse was te doorschijnend.

Na een van de vergaderingen kwam broeder Steur naar me toe. Een grote stevige broeder met een rood hoofd en enorme zweetplekken onder zijn oksels. Hij had in de maanden daarvoor al meerdere pogingen ondernomen een gesprek met ons te beginnen, maar geen enkele daarvan had geresulteerd in meer dan een minuut praten.

Sophie zag me met hem weglopen en ik seinde met mijn ogen dat ze even moest wachten. Als ik dat niet had gedaan, was ook vandaag geen succesvolle poging geweest, dan had ze me na een minuut met een smoes weggetrokken. Er zou visite staan te wachten of we moesten snel weg voor een andere afspraak. Vandaag zat er iets onzekers in zijn blik, ik had het idee dat hij iets wilde zeggen of vragen, maar niet zo goed wist waar hij moest beginnen. Het maakte me nieuwsgierig en ik keek hem verwachtingsvol aan.

‘Broeder Biesma, wat fijn dat ik even apart met je kan praten. Er is iets dat ik met je moet bespreken.’ Hij veegde met de mouw van zijn overhemd over zijn voorhoofd.

Ik herkende het begin van het gesprek al. Ik werd ergens op aangesproken, maar in tegenstelling tot vroeger, was ik niet bang of onzeker. Het was met name een gevoel van nieuwsgierigheid dat ik ervoer.

‘Het is mij en andere ouderlingen opgevallen dat je vrouw met enige regelmaat vrij korte rokjes aanheeft.’

Ik verslikte mij bijna. Serieus? Een paar seconden moest ik mijzelf voorbereiden op de rest van dit gesprek, dit ging leuk worden. Sophie keek nog steeds mijn kant op en ik staarde naar haar mooie benen. Ze zag er prachtig uit. Goed gevormde kuiten en inderdaad, een lust voor het oog, maar het was niet ordinair wat ze droeg, het rokje eindigde net boven haar knieën.

Mijn blik draaide weer naar broeder Steur. ‘Ja, dat klopt inderdaad. Wilde u een compliment maken over hoe ze eruitziet?’ Ik deed net alsof ik haar wilde wenken. ‘Dan is het ook wel leuk als ze dat direct van u hoort, toch?’

Hij pakte meteen mijn hand en duwde die weer naar beneden. ‘Nee, je begrijpt het verkeerd, Dennis. Ik wilde vragen of jij het ook niet ongepast vindt dat ze zulke korte rokjes naar de zaal draagt?’

Ik had moeite om mijn lach in te houden. ‘Ongepast? Dat mijn vrouw zich mooi kleedt? Nee, daar heb ik geen probleem mee.’ We keken nu beiden haar kant op en Sophie draaide zich net op tijd om.

‘Nou, broeder Biesma, u weet zelf ook wel dat het niet gepast is om zulke kleding aan te trekken naar de koninkrijkszaal. Ik wil u vragen om daar eens met uw vrouw over te praten.’

‘Nee, ik denk dat u mij niet zo heel erg goed kent, broeder.’ Ik genoot oprecht van dit gesprek. ‘Ten eerste is er niets mis met haar rokje. Ten tweede vind ik het erg ongepast dat u zo gefixeerd bent op de benen van mijn vrouw. U bent getrouwd. En als laatste, als u een probleem heeft met de kleding van Sophie, waarom komt u dan naar mij toe? Als ik iets tegen u wil zeggen, loop ik toch ook niet naar uw vrouw? Ik vind dit een heel raar gesprek en ik wil hier zo snel mogelijk een eind aan breien.’

Het gesprek pingpongde nog een paar keer heen en weer en uiteindelijk vroeg hij me heel expliciet om tegen Sophie te zeggen dat ze dit rokje niet meer aan mocht trekken. Hij vond mij als hoofd van het gezin verantwoordelijk en ik gaf aan dat wij niet aan die denigrerende rolverdeling meededen.

Toen ik wegliep, stond hij ontredderd voor zich uit te kijken. Meteen daarna verlieten Sophie en ik de zaal en thuis hebben we er flink om gelachen.

Een half jaar later gaf dezelfde broeder Steur een heel mooie lezing – dat kon hij heel goed – over dat wij als getuigen verplicht waren om respect te hebben voor de wet- en regelgeving in ons land. Hij haalde een tekst aan over Jezus, waarin de Farizeeën hem probeerden op zijn woorden te pakken. Ze vroegen hem of het toegestaan was om Caesar belasting te betalen. Jezus vroeg hen om de munt te laten zien en vroeg wiens afbeelding er op die munt stond. Ze antwoordden ‘van Caesar’, waarop Jezus antwoordde: ‘Geef dan aan Caesar wat van Caesar is, maar aan God wat van God is.’

Deze tekst werd vaker aangehaald om toe te lichten dat wij als Jehovah’s Getuigen ook netjes belasting moesten betalen. Hoewel ik wat minder actief was in de religie, kon ik de schoonheid van een goede lezing, zeker als die werd onderbouwd met de juiste schriftuurplaatsen en voorzien was van doordachte redenaties, wel waarderen. Zelf heb ik ook lezingen gegeven en het is alsof je een muziekstuk componeert waarin je op de juiste plekken de emoties probeert te raken, soms wat rust inbouwt en op andere momenten juist krachtig inzet.

Wat afbreuk deed aan de inhoud, was dat broeder Steur bekend stond om zijn creatieve boekhouding. Hij was eigenaar van een schoonmaakbedrijf en had meerdere Getuigen in dienst. Bijna iedereen werkte zwart en de klanten waarvoor hij werkte, kregen regelmatig een rekening voor werkzaamheden die niet waren uitgevoerd. Dat soort informatie bereikte ons via de interne tamtam.

Sophie en ik leefden ook regelmatig in het grijze gebied, dus ik heb nooit de behoefte gevoeld hem erop te wijzen, maar dat veranderde toen hij ineens weer voor me stond, vlak voordat de vergadering zou beginnen.

‘Dennis, jij werkt in de bouw, toch?’

Geen idee waar dit heenging. Het was in ieder geval geen gesprek over de kleding van mijn vrouw en doordat hij het over mijn werk had, leek het ook niet snel haar kant op te gaan. ‘Ik werk inderdaad in de bouw. Hoezo? Zijn jullie op zoek naar iets moois voor in huis?’

‘Nee, dat is het niet.’ Hij zette zijn grootste glimlach op en leek mijn beste vriend in de zaal. ‘Ik heb een klusje voor je. Bij een klant van mij moet een keuken geplaatst worden en ik dacht misschien heb jij zin om wat bij te verdienen.’

Oef. Zou hij het doen? Mij uitnodigen mee te doen? ‘Gaat het om een handje-contantje opdracht? Zwart?’ Ik beantwoordde zijn glimlach en sprak dat laatste met een knipoog uit.

‘Dat klopt.’ Hij pakte nu met twee handen mijn hand beet. ‘Het levert je dertig gulden per uur op. Die kan je zo in je zak stoppen. Heb je na de vergadering even tijd om erover te praten?’

Ja, hij had het gedaan. Bizar. Ik kon hier maar op een manier op reageren. ‘Broeder Steur, vraagt u mij nu in het huis van God om belasting te ontduiken? Hoe durft u me hier op deze manier in verzoeking te brengen? U weet toch dat ik Gods regels naleef? Ik vind dit niet kunnen en wil er dan ook absoluut niet verder op ingaan.’

Zeker tien broeders en zusters om mij heen hadden het gehoord en iedereen keek naar ons. Het zweet gutste van zijn voorhoofd. En terecht. Ik vond het echt niet kunnen, zeker niet vanuit zijn positie. Het was misschien wat overdreven om hem zo publiekelijk voor lul te zetten, maar het was de tegenstrijdigheid waar mijn maag van omdraaide. Zijn lezing ging juist over dat onderwerp.

Ik moest ineens denken aan dat nummer van Genesis, Jesus He Knows Me. Een stuk van de songtekst is ‘Just do as I say, don’t do as I do.’ Daar was dit een enorm mooi voorbeeld van. Ik had er al meerdere gezien, maar deze stond toch wel met stip op één. Het maakte broeder Steur discutabel. Met mijn opmerking raakte ik hem op zijn zwakke plek en ik heb hem daarna nooit meer inhoudelijk gesproken.

17

Hogere informatica

Als je opgroeit als een Jehovah’s Getuige, lijkt het alsof je leven al is uitgestippeld. Je gaat mee naar alle vergaderingen, je hand wordt vastgehouden als je vrienden maakt en zodra je een stap doet in een richting die niet overeenkomt met die van de massa, word je bijgestuurd. Er is zelfs invloed op hoe je je kleedt, wat de lengte van je haar is en hoe je het kamt. Bij elke beweging voel je dat er druk wordt uitgeoefend en die komt niet alleen van je ouders.

Wekelijks wordt er tijdens vergaderingen tijd besteed aan hoe jij je moet gedragen en wat goed of fout is. Keuzes maken over hoe jij je wilt ontwikkelen of nadenken over waar je graag over tien jaar wil staan, is onmogelijk zonder beïnvloed te worden. De rolmodellen staan vast en als je probeert een pad uit te stippelen dat daarvan afwijkt, is er een organisatie van ruim acht miljoen mensen om je bij te sturen. Ook de lectuur die met een hoge frequentie aan je wordt opgedrongen, draagt daaraan bij. Het is de constante herhaling van alles wat je al hoort en ziet, pure indoctrinatie en er is bijna geen manier om eraan te ontkomen.

Toen ik op vijfentwintigjarige leeftijd de keuze maakte om mijn fulltimebaan op te zeggen zodat ik kon gaan studeren, voelde het alsof ik voor het eerst opkwam voor mijzelf. In de jaren daarvoor had ik al een aantal grenzen verkend en dingen gedaan die niet pasten bij het leven van een gedoopte Jehovah’s Getuige, maar dat was voornamelijk buiten het zicht van anderen geweest.

Het flirten en zoenen met meiden buiten de organisatie. Al die keren dat ik tot diep in de nacht in een disco had gestaan. De twijfels over de religie en haar standpunten die Sophie en ik met elkaar bespraken. Het was niet zichtbaar voor de broeders en zusters en de ouderlingen, maar nu stapte ik publiekelijk uit de tredmolen en kwam er openlijk voor uit dat ik mijzelf een plantje voelde dat veel te lang in een te kleine pot aarde had gestaan. Mijn ontwikkeling was vanaf mijn geboorte beperkt en ik trok het niet langer. Ik wilde vruchtbare aarde, mijn takken laten groeien en mijn bloesem laten bloeien.

Het voelde eng, hoopgevend en spannend tegelijk, maar met het inschrijfformulier van een hbo-informaticaopleiding in mijn hand en Sophie naast mij, zette ik die stap voorwaarts. Naar het onbekende en weg van het vertrouwde.

We moesten alleen nog een manier vinden om het financieel rond te breien. Sophie en ik woonden in een huurhuis, hadden een eigen auto en genoten graag van kwalitatief goed voedsel. Brood van de bakker en niet van de supermarkt. Vlees van de slager en kaas van de kaasboer. Die wat hogere levensstandaard was niet voor alle studenten weggelegd, maar we wilden er niet graag afstand van doen. Ik koos voor een maximale studiebeurs, maar als ik niet snel een additionele bron van inkomsten vond, zou de bodem van ons spaarpotje al na vier maanden grimmig in beeld komen. Omdat mijn fulltimeopleiding mij beperkte tot werken in de avonden of weekenden, had ik me bij de Kamer van Koophandel ingeschreven als een klusbedrijf van niet-bouwkundige aard. Het klonk hilarisch en de medewerker bij de KVK moest flink fronsen toen ik met die beschrijving kwam.

Fred, mijn oudste broer, legde regelmatig tuinen aan in de weekenden en ik zag kans om hem zo nu en dan te helpen. Andere kennissen plaatsten weleens een keuken en konden altijd een handje extra gebruiken. Overal waren kansen en ik had twee rechterhanden die ik graag wilde inzetten om wat bij te verdienen.

De eerste vastigheid kreeg ik doordat ik een schoonmaakklus had gevonden bij een kantorenpand. Ik mocht daar iemand acht uur per week helpen tegen een tarief van achtentwintig gulden bruto per uur. Bijna duizend gulden per maand. Doordat ik relatief weinig verdiende en het creatief boekhouden had afgekeken van mijn mede-Getuigen, hoefde ik daar vrijwel geen belasting over te betalen.

Daarnaast kreeg ik inderdaad, zoals Sophie al had voorspeld, iets meer dan achthonderd gulden per maand aan studiefinanciering en ouderlijke toelage. Bij elkaar opgeteld had ik bijna achttienhonderd gulden aan inkomsten per maand, vrijwel hetzelfde als ik fulltime in de bouw verdiende. Het fulltime werken was dus een gevoel van schijnveiligheid geweest. Mijn ouders verfoeiden mijn keuze om te stoppen met werken al vanaf het eerste moment dat ik het hen vertelde, maar toen ik hun liet weten dat ik studeerde, maar acht uur per week hoefde te werken en met ongeveer hetzelfde bedrag thuiskwam, konden ze weer opgelucht ademhalen.

Binnen onze vriendenkring waren de meningen over dat ik ging studeren heel divers. Sophie had er net haar propedeusejaar aan de Erasmus Universiteit op zitten en was daar in contact gekomen met een leuke vriendengroep met wie wij regelmatig gingen eten of stappen. Zij vonden het fantastisch dat ik ook ging studeren, maar binnen mijn vriendengroep, die slechts uit Jehovah’s Getuigen bestond, kreeg ik sceptische en negatieve reacties.

De een vond het niets voor mij en zei dat ik het nooit zou halen. Een ander vroeg zich af wat ik er mee wilde bereiken en vond dat ik mezelf hiermee buiten de groep plaatste.

Gelukkig hechtte ik niet veel waarde aan wat zij ervan vonden. Ik zag voornamelijk de beperking die ze zichzelf hadden laten opleggen en het was niet hun eigen doordachte mening die ik hoorde, het was de religie die hen als een buikspreekpop liet spreken.

Naast mij waren er nog driehonderdtwintig andere studenten die dat jaar hadden uitgekozen om Informatica te gaan studeren. De meesten waren zeventien, achttien of negentien jaar oud, woonden nog bij hun ouders en hadden banen als vakkenvuller. Op geen enkele manier leek ik op hen, ik was vijfentwintig, getrouwd, woonde in een eigen huurhuis en had een auto.

Tussen al die studenten zaten veel jongeren die voor deze studie hadden gekozen omdat ze het leuk vonden om spelletjes te spelen of omdat papa en mama graag wilden dat ze zich inschreven voor een vervolgopleiding. Gelukkig werd me na een paar weken duidelijk dat er ook anderen waren die de opleiding, net als ikzelf, heel serieus namen.

Het leren zelf was enorm wennen. De twee jaar avondstudie had me wel wat opgewarmd, maar hier werd duidelijk een veel grotere inspanning verwacht. Met name wiskunde was pittig, maar gelukkig had ik thuis een wiskunde-wonder zitten die mijn tranen kon drogen en me hielp op momenten dat ik het niet meer zag zitten. Ik leerde verschillende programmeertalen, kreeg onderwijs in hoe computers diep vanbinnen werkten en werkte samen met klasgenoten in groepsverband aan praktijkgerichte opdrachten. We maakten websites voor fictieve klanten en programmeerden een emulatie voor de rijen in een supermarkt die op basis van willekeurige hoeveelheden binnenkomende klanten automatisch extra kassa’s opende om de lengte van de wachtrijen te reguleren.

De leukste opdracht dat jaar was het ontwerpen van een educatief kinderspel. Het was niet de bedoeling dat wij alles moesten programmeren, maar het draaide voornamelijk om het onderzoek en de uitwerking van het design. Onze projectgroep nam contact op met een kinderpsycholoog en we leerden welke vormen en kleuren de ontwikkeling van kinderen het meest stimuleerden. Ook deden we een grootschalig marktonderzoek naar andere aanbieders en hoe zij de promotie van een spel bewerkstelligden. Aan het eind van de acht weken moest elke projectgroep een verslag inleveren en wij waren de enige groep die hiervoor een negen had binnengesleept.

Het meest verrassende vond ik hoe fijn deze stap had uitgepakt. Ik sloot mijn eerste studiejaar af met gemiddeld een 7,8 en had er een berg nieuwe vrienden bij. Het waren stuk voor stuk nette jongens en met name in hun gedrag zag ik een enorme tegenstelling tot wat mij altijd was geleerd.

De angst voor buitenstaanders binnen de Jehovah’s Getuigen is bizar groot. Zo groot dat ze het liefst elke vorm van contact vermijden. Al die verschrikkelijke mensen zouden ons continu willen verleiden tot het overtreden van onze religieuze normen en waarden. Belachelijk. Ik durf zelfs te stellen dat mijn nieuwe vriendengroep uit nettere mensen bestond dan waar ik binnen de religie mee was omgegaan. Ze waren ook eerlijker, betrouwbaarder, transparanter en veel minder veroordelend.

Zo vertelde een medestudent dat hij weleens met een jongen had gezoend. Hij was jong en zat in zijn ontdekkingsfase. Heel nuchter vertelde hij dat hij het niet zo lekker vond en had besloten het bij meisjes te houden.

Zo’n eerlijke uitspraak zou je binnen mijn religie nooit hebben gehoord. Mocht iemand toch zo naïef zijn geweest om zoiets in vertrouwen aan een geloofsgenoot te vertellen, dan had er binnen enkele dagen een comité van ouderlingen op de stoep gestaan om je vervolgens met de ene na de andere Bijbeltekst om de oren te slaan.

Het mooie aan deze vriendengroep was dat niemand de desbetreffende jongen scheef aankeek. Ook dat was totaal anders dan ik was gewend, want binnen de Jehovah’s Getuigen was iedereen homofoob en tijdens vergaderingen leerden we dat homofielen ziek waren en genezen moesten worden.

Door de avondopleiding die ik volgde voordat ik ging studeren, hadden we bijna twee jaar geen boekstudie op donderdagavond kunnen volgen. Ons excuus verdween toen ik met mijn hbo-opleiding begon, maar veel zin om de draad op te pakken hadden we niet. We ontweken zo lang mogelijk de gesprekken hierover, totdat een van de ouderlingen zichzelf bij ons thuis uitnodigde om erover te praten.

Op een maandagavond rond zeven uur ging onze deurbel en tot onze verrassing kwam broeder Hertogh niet alleen, hij had ook Joop de Klerk meegenomen, een andere ouderling uit onze gemeente. Ik schonk koffie en thee in terwijl Sophie een schaaltje met oude droge kaakjes voor hen op tafel zette. Ze kwamen uit een rol die al sinds onze verhuizing in de kast lag. Ik grinnikte binnensmonds en roerde in mijn koffie.

‘Jullie wonen hier leuk, hoor,’ zei broeder Hertogh. ‘Hoe lang zitten jullie nu al in deze gemeente?’

Sophie en ik keken elkaar aan. ‘Zo’n drie jaar,’ antwoordde ik. We knikten bevestigend naar elkaar en naar de ouderlingen.

Joop de Klerk pakte een kaakje. ‘En gaat het goed met jullie? Helemaal gezond en alles?’

Ik fronste en vroeg me af waar deze inleiding naartoe ging. ‘Ja, hoor. We zijn gezond.’

‘Dat is goed om te horen.’ Broeder Hertogh ging weer verder. Het leek wel ingestudeerd zoals ze elkaar aflosten. ‘Geestelijk ook in orde? Hebben jullie nog een goede band met Jehovah?’

Bij elke vraag keken ze mij aan en Sophie leek nog niet de behoefte te hebben om in te springen. ‘Ja, hoor. Ook geestelijk zijn we in orde.’ Ik nam een slok van mijn koffie en ging ontspannen achterover zitten.

‘Het valt ons namelijk op dat jullie geen boekstudie volgen en dat is toch zonde, want zo missen jullie een hele belangrijke studieavond. We hebben jullie destijds ingedeeld bij de familie Smeders. Daar zit ik zelf ook,’ zei broeder De Klerk weer, ‘en ik heb jullie volgens mij maar twee of drie keer gezien, maar dat is alweer behoorlijk lang geleden.’

‘Ja, dat klopt inderdaad,’ zei Sophie.

‘Op die avond moeten wij werken,’ vulde ik haar aan. ‘Ik volg een voltijdopleiding en Sophie ook. De avonduren zitten op dinsdagavond na vol met studie of werk. We werken op maandag en donderdagavond in de schoonmaak. We maken kantoren schoon.’ Daar was niets aan gelogen, behalve dan het feit dat ik de enige was die kantoren schoonmaakte. Dat we op woensdagavond vaak met wereldse vrienden uit eten gingen of borrelden en dat we elke vrijdagavond bij de ouders van Sophie waren voor kip, patat en appelmoes, verzweeg ik voor het gemak.

De ouderlingen keken elkaar aan en beiden namen een slok van hun drinken. ‘Jullie snappen natuurlijk wel dat wij ons daarover zorgen maken, of niet, Sophie en Dennis? Het is belangrijk dat je Jehovah altijd op de eerste plek zet, maar dat is niet wat jullie nu doen. Jullie zijn verder goed bezig, hoor, ik zie dat jullie fijn meedoen met de vergaderingen.’

Ik stelde hen gerust door aan te geven dat we, zodra we daarvoor in de gelegenheid waren, de boekstudie weer zouden volgen. Sophie en ik waren al bezig om van Zevenkamp naar Rotterdam Kralingen te verhuizen, dus als we het pappen en nathouden nog even volhielden, konden we hopelijk net onder de radar blijven en verdwijnen voordat ze ons opnieuw zouden lastigvallen met hun controlerende gedrag. De ouderlingen vonden het nodig om een paar Bijbelteksten voor te lezen die ons moesten inspireren ons vergaderbezoek omhoog te krikken en ze sloten af met een gebed waarin ze aan Jehovah om kracht en wijsheid voor ons vroegen.

‘Ik vind het heel goed dat jullie dit doen, bedankt.’ We stonden bij de deur en het leek me verstandig om het herderlijk bezoek, zoals deze afspraken binnen de religie werden genoemd, op een positieve manier af te sluiten. ‘Het gebed was heel mooi en persoonlijk. Ik voel me geestelijk volledig opgeladen. Bedankt broeder Hertogh en broeder De Klerk.’ Ik schudde de handen van de beide mannen en keek ze vriendelijk naar buiten. Achter mij stond Sophie, die het spelletje meespeelde. We konden niet wachten tot ze waren vertrokken.

‘Wat kan jij goed liegen, zeg,’ fluisterde Sophie nadat ik de deur achter hen had dichtgeduwd.

‘Ik heb het van de beste geleerd.’

We ploften op de bank en lieten hun bezoek even bezinken.

‘Je voelt je geestelijk opgeladen?’ zei Sophie. Ze begon te gniffelen en we barstten in lachen uit.

We hadden die kleinschalige boekstudie geen seconde gemist. Bij alle andere vergaderingen kom je als hele gemeente bij elkaar en waren er altijd wel een paar intrigerende types met wie we een leuk gesprek hadden. Dit waren meestal de mensen die binnen de religie afwijkend waren van de rest, zoals bijvoorbeeld een creatieve Hongaarse broeder die altijd nostalgische verhalen vertelde over de plaatsen waar hij op zijn viool had gespeeld. Deze zelfde broeder stond erop om voor ons een kip te kopen als we hem tegenkwamen in de supermarkt. Hij was opgegroeid in een arm gezin en er gingen soms weken voorbij zonder dat ze iets van vlees of kip konden kopen, maar er was een vrijgevige man bij hen in de straat die hun soms verraste met een gratis kip.

Jaren later en in een periode dat hij het zelf financieel heel goed had, vond hij het leuk om dat terug te doen. De meeste mensen uit onze gemeente vonden hem maar een vreemde snuiter, maar ik vond het een aardige en sociale man. Iemand die zijn hart op de juiste plek had.

Verder zat er een jongeman bij ons in de zaal die soms een vriend van hem meenam. Samen met hen spraken we weleens af met mensen met wie ik was opgegroeid. Sophie en ik voelden dat we er niet meer perfect tussen pasten, maar dit was het beste contact dat we nog konden vinden binnen de organisatie.

Er ontstond ineens een breuk in onze vriendengroep toen Rosa zwanger bleek te zijn van een wereldse jongen. De meeste grenzen die ikzelf en anderen om me heen regelmatig braken, veroorzaakten geen zichtbare bewijzen. Rosa had ervoor kunnen kiezen om stiekem een abortus te ondergaan, maar dat kon ze niet over haar hart verkrijgen. Daarnaast vond ze de vader van het kind echt leuk.

Ze besloot het kind te houden en niet af te staan na de geboorte. In de gesprekken met de ouderlingen gaf ze aan enorm veel spijt te hebben van haar fouten, maar dat poetste de foetus in de baarmoeder niet weg. De ouderlingen hadden op het punt gestaan haar uit te sluiten, maar ze bleef volhouden dat ze veel berouw had van haar fout. Dat voorkomt meestal dat je wordt uitgesloten, maar je gaat nog steeds door een psychologische hel.

In haar geval werd in de gemeente omgeroepen dat ze zwanger was, waardoor elke broeder en zuster wist dat zij ongeoorloofde seks had gehad. Ze moest onmiddellijk het contact met haar vriendje verbreken en daar liep het uiteindelijk op spaak. Haar vriend Frank, de vader van het kind, wilde een rol spelen in de opvoeding. Hij hield van Rosa en zij hield van hem.

Zonder die religie zou het geen probleem zijn, gewoon twee personen die van elkaar hielden en die ervoor kozen om er het beste van te maken. Nu werd ze voor een onmogelijke keuze geplaatst. De religie wilde dat ze zichzelf zou distantiëren van de vader, maar hij liet dat niet toe. Het was ook zijn kind. Omdat hij zag hoe Rosa worstelde met de situatie, besloot Frank een stap haar kant op te zetten. Hij wilde zich laten dopen.

Frank was bereid om een Jehovah’s Getuige te worden zodat hij bij haar en het kind kon zijn, zonder dat hij van haar hoefde te vragen om alles en iedereen op te geven. Ik zag daarin pure liefde en vond het prachtig. De ouderlingen zagen het als valse intenties en besloten zijn eerst mogelijke doopdatum te plaatsen op vier maanden na de geboorte van het kind.

Uiteindelijk maakte Rosa de enige juiste keuze voor zichzelf, voor haar kind en voor haar gezin. Twee weken voordat het kind werd geboren, trok ze bij hem in. Snel daarna viel de scepter, een week later werd ze uitgesloten. Frank was bij de bevalling en zijn ouders vingen haar op, want haar eigen familie en vrienden behandelden haar alsof ze dood was.

Wat mij stoorde was hoe er vanuit mijn vriendengroep werd gereageerd. Ik vond het onmenselijk, verachtelijk en ronduit gemeen dat ze haar om deze reden hadden uitgesloten. De meeste jongeren vonden het simpelweg haar eigen schuld. Het leek alsof niemand ook maar enige moeite deed om zich in te leven in haar situatie.

Zelf moest ik denken aan de uitsluiting van mijn oma en opa en die van mijn broer. In tegenstelling tot wat mij jarenlang vanaf het podium was geleerd, kon ik het niet zien als een daad van liefde die haar zou moeten helpen bij het inzien van haar fout. Het was een gruwelijke actie die iemands leven verziekte, maar iedereen stond in de rij bij de steniging en sloeg zichzelf trots op de borst over hoe gehoorzaam ze de instructies volgden. Ik werd kotsmisselijk hun gedrag en vroeg mijzelf af of ik nog wel met deze mensen om wilde gaan.

De genadeslag kwam toen Nathan, een oude vriend die ik voornamelijk kende van de ijsbaan, in een soortgelijke situatie terecht kwam. Hij was veel te jong getrouwd en overduidelijk niet gelukkig. Heel veel opties heb je dan niet. Je kan aan de pillen of aan de alcohol om emoties te verdringen, waarna je doorgaat met schijnheilig de perfecte echtgenoot spelen en lezinkjes mag houden over hoe mooi het leven is, of je kiest voor jezelf en een toekomst die misschien minder voorspelbaar is, maar waarin je in ieder geval jezelf kan zijn.

Nathan koost voor die laatste optie en met verbazing zag ik de reacties van onze gezamenlijke vriendengroep en zelfs zijn eigen ouders. Hij was verwerpelijk, een zondaar en een verschrikkelijk slecht mens. Stond er niet in Lucas hoofdstuk zes dat je eerst naar de balk in je eigen oog moest kijken, voordat je opmerkingen maakte over de splinter in het oog van je broeder?

Ik heb met verbazing naar het schouwspel gekeken en snapte er werkelijk niets van. Ja, dit waren de regels waarmee ik was opgevoed en sterker nog, ik had waarschijnlijk enkele jaren daarvoor op exact dezelfde manier gereageerd, maar ik kon het niet meer. Mede door Sophie en zeker ook door mijn opleiding, kon ik het niet meer zo zwart-wit bekijken. Ineens lukte het mij niet meer om me te verplaatsen in hoe Nathans ouders reageerden. Het leken monsters. Hoe kan je je kind dat aandoen? Leuk dat er regels zijn, maar dit gaat over je kind. Zijn die regels dan niet secundair? En dan mijn vrienden, of de personen die ik ooit als vrienden zag. Precies hetzelfde gedrag. Conditionele vriendschap. Nathan was fout en moest boeten. Gadverdamme. Ik walgde van de regels. Dat is geen reden om iemand te veroordelen, uit te sluiten en op straat voorbij te lopen. Juist op die momenten hoor je er voor elkaar te zijn, elkaar te helpen en elkaar te steunen, maar zij deden wat ik niet meer kon. Nathan was voor hen geestelijk doodverklaard.

Dat was het moment dat ik emotioneel brak met mijn oude vriendengroep. Ik kwam ze nog wel tegen en ik tolereerde ze in mijn omgeving, maar ik voelde geen enkele behoefte om enig contact met hen te onderhouden. In ruil daarvoor koos ik voor vrienden die er echt toe deden, die niet klaar stonden met een dolk in hun hand. Ik nam afstand van mijn oude vriendengroep en daarmee zette ik een stap weg van de religie.

Het was een donderdagavond en ik stond voor de spiegel mijn stropdas te strikken. Op de kalender naast de spiegel zag ik dat er een nieuwe maand was begonnen. ‘Schat, het is vanavond de eerste vergadering van de maand en we moeten onze urenbriefjes inleveren.’

Met de twee briefjes in mijn hand liep ik naar Sophie en begon wat onzin in te vullen. Ik ging sporadisch nog weleens in de velddienst, maar dat kwam effectief neer op één à twee uur per maand. Daarmee zit je op het niveau dat je op de radar van de ouderlingen verschijnt, hetgeen kan leiden tot onnodige gesprekken waar we geen zin in hadden. De ene maand vulde ik vijf uur in, een andere zeven of acht uur. Hierdoor leek het alsof we actief waren. Als iemand vroeg waarom ze mij weinig op de acties zagen, draaide ik eromheen of loog dat we in het weekend vaak met Sophies ouders predikten of een andere gemeente bezochten waar we vrienden hadden.

‘Ik heb besloten om ze niet meer in te vullen.’ Sophie zei het nonchalant, maar dit was de eerste keer dat ze zo’n drastische stelling innam, eentje die direct zichtbaar was en waar we zeker gezeik mee zouden krijgen.

‘Waarom niet? We doen toch al een tijdje alsof?’

‘Ja, maar het voelt niet goed. Die manier waarop iedereen gecontroleerd wordt, het begint me op te breken.’

Het duurde even voordat het bij mij landde, maar ze had gelijk. Waarom deden we dit nog en waarom zouden we de confrontatie niet aangaan als het erop aankwam? Briefjes invullen omdat je briefjes moet invullen. Nietszeggende getallen, want ook van anderen wisten we dat ze niet altijd naar waarheid werden ingevuld.

Het was het zoveelste pressiemiddel dat werd uitgeoefend waar onze maag van omdraaide. Vroeger zagen we dat niet, maar nu we langzamerhand afstand namen, gingen al die regeltjes ons de keel uithangen. Ik vond niet alleen dat ze gelijk had, ik zou het ineens schijnheilig van mezelf vinden als ik het nog wel deed. Samen uit, samen thuis. Dus gingen we naar de vergadering, negeerden de bus waar we onze velddienstbriefjes in moesten stoppen en de herinneringen die we meerdere keren kregen van de ouderlingen uit onze gemeente.

Uiteindelijk kwam het onvermijdelijke gesprek.

‘Dennis, ik mis de urenbriefjes van jou en Sophie. Kan ik die binnenkort verwachten?’

‘Nee.’

‘Nee? Waarom niet?’

‘Daar zijn we mee gestopt.’

18

Wakker worden

We stapten de zaal in op het moment dat het lied al was ingezet. Normaal was er achterin altijd wel plek, maar op de een of andere manier was het vandaag superdruk. Alleen op de voorste rij waren nog plekken vrij. Sophie, haar zusje Inge-Marie en ik probeerden zo onopvallend mogelijk door de zaal te lopen en konden nog net onze tassen op onze stoelen gooien voordat het gebed begon.

Toen ik mijn ogen dichtdeed, draaide de zaal rond en in mijn oren voelde ik nog steeds het gedreun van harde luidsprekers. We waren gaan stappen en hadden flink gedronken. Rond een uur of vier ’s nachts liepen we de disco uit en een klein uur later viel ik in een diepe, maar onrustige slaap. Toen slechts enkele uren later de wekker ging, duurde het een paar minuten voordat ik tot leven kwam. Mijn hoofd tolde en de kater greep zich aan de binnenkant van mijn keel vast. Ik moest rustig bewegen, anders kotste ik de kamer onder.

Voorzichtig liep ik naar de keuken en probeerde met een gebakken ei een laagje vastigheid in mijn maag te creëren. Sophie was onder de douche gaan zitten en schreeuwde dat ik de keukendeur dicht moest doen, de geur maakte haar nog misselijker. Inge-Marie lag nog diep te snurken. Ik zette twee smoothies klaar en wisselde van plek met Sophie, die met samengeknepen ogen en in haar badjas naar onze slaapkamer liep. Terwijl ik genoot van de straal water die ik recht in mijn gezicht liet stromen, hoorde ik Sophie een paar keer naar haar zusje roepen. Een kwartier later trokken we Inge-Marie uit bed, duwden een tandenborstel in haar mond en reden uiteindelijk een minuut over tienen de parkeerplaats van de zaal op.

Die ochtend waren we gezegend met een schitterende lezing over de moraal van de jeugd. Het ging over uitgaan, ongepaste kleding, duivelse muziek en hoe alcohol je grenzen kon verleggen. Het was alsof de broeder op het podium er gisteravond ook bij was geweest.

Doordat we op de voorste rij zaten moesten we een beetje uitkijken met hoe we reageerden, maar toen de broeder zei dat sommige dronken mensen zelfs niet meer op hun eigen benen konden staan, fluisterden we in koor de naam van een vriendin die gisteren van het podium af was gevallen toen ze net iets te enthousiast aan het dansen was. Het was een hilarisch moment geweest. Ze was meteen opgestaan en deed alsof er niets aan de hand was, maar waarschijnlijk zou ze zichzelf vandaag afvragen waar die blauwe plekken vandaan kwamen.

Een kwartier later haalde de broeder in zijn lezing een dramatische gebeurtenis aan die recent had plaatsgevonden. Een meisje uit Rotterdam had zichzelf uitdagend gekleed toen ze alleen ging stappen, met als gevolg dat ze in een disco werd lastiggevallen. Nadat ze herhaaldelijk had aangegeven daar geen behoefte aan te hebben en uiteindelijk besloot naar huis te gaan, werd ze meerdere malen verkracht.

En waar lag het probleem? Niet bij de mannen die haar verkracht hadden, maar bij het meisje. Ze had daar niet moeten zijn en ze had zichzelf niet zo moeten kleden. Zei hij dat nou echt? Ze was verkracht en had daar zelf om gevraagd? Ik wist werkelijk niet wat ik hoorde.

Gadverdamme, wat een afgrijselijke conclusie om te trekken. Die gasten hadden met hun poten van haar af moeten blijven, maar daar zei hij niets over. Terwijl ik voelde dat mijn kaken aanspanden en elke vezel in mijn lichaam protesteerde, hoorde ik links van mij het begin van een dubbele vulkaanuitbarsting.

‘Ik hoop dat jij een keer door een grote neger keihard in je anus wordt verkracht.’ Het was Inge-Marie, ze hield het niet meer.

De ouderling op het podium viel midden in een zin stil en keek met grote ogen naar de voorste rij. Zonder te kijken, wist ik dat tientallen mensen achter ons op diezelfde manier naar ons staarden.

Geroezemoes kwam op gang en een paar seconden later ging de broeder verder met zijn lezing. Sophie en ik durfden elkaar niet aan te kijken en ik voelde het schaamrood op mijn kaken naar boven trekken. Er gingen minuten voorbij waarbij ik alleen de vloerbedekking zag. Tussendoor hoorde ik Sophie zachtjes mompelen met haar zusje. Ik zag haar ja knikken en daarna draaide ze zich naar me toe. ‘Zullen we gaan?’

Ik maakte me in eerste instantie zorgen over hoe iedereen erop zou reageren als we opstonden om midden in de lezing weg te lopen. Wilde ik dat wel? Wat zouden we hiermee verliezen of onszelf op de hals halen? Maar ik zag de blik in haar ogen en besloot dat ze gelijk had. Alweer. ‘Ja, laten we gaan, dit is niet onze lezing.’

Uiteindelijk waren we nog geen half uur binnen geweest. Ik negeerde elke blik die we onderweg kregen toegeworpen en toen we buiten stonden, versnelden we onze pas om te voorkomen dat iemand ons tegen zou houden.

We stapten in onze auto en het portier was nog niet dichtgeslagen of de vulkanen kwamen tot uitbarsting. ‘Wat een klootzak, hoe haalt hij het in zijn botte kop? En nogmaals, ik hoop dat hij meerdere keren anaal verkracht wordt. Het liefst met grote dikke voorwerpen die veel schade aanrichten vanbinnen.’ Ik deelde hun mening en genoot op een bepaalde manier wel van de passie waarmee Inge-Marie haar positie als vrouw verdedigde te midden van een zaal vol volgzame zombies die alles klakkeloos absorbeerden.

Thuis gingen we verder met het ontbijt dat we voor de helft hadden laten staan en sliepen daarna tot laat in de middag. Wonder boven wonder zijn we nooit aangesproken op dit voorval.

Een jaar later hoorde ik dat Inge-Marie zich liet uitsluiten. Niet eens zo heel lang geleden had ik, net als alle andere Getuigen, klaargestaan om haar door het slijk te halen. Uitstoten, verdrijven en laten voelen wat ze zou missen als ze de band met onze religie verbrak. Maar nu voelde ik niets. Geen schaamte, geen pijn en zelfs geen negatieve emotie.

Als je iets gedurende een langere periode aan ziet komen, is het verrassingselement weg. Ze verzette zich al langer tegen het gedrag van de religie en deed met de dag minder moeite om dat voor zichzelf te houden. In tegenstelling tot hoe mijn ouders hadden gereageerd op de uitsluiting van Ronald, bleven haar ouders gewoon haar ouders. Ze werd niet verbannen of anders behandeld, of ik merkte het niet.

Er zullen ongetwijfeld vele gesprekken aan vooraf zijn gegaan, misschien zelfs heel pittige, maar daar werd niet over gesproken. Het was haar keuze en iedereen leek dat te accepteren. Voor zover ik me kan herinneren hebben Sophie en ik het er ook niet heel uitgebreid over gehad. Inge-Marie bleef haar zus en is daarna ook altijd welkom gebleven bij ons thuis en op de vrijdagavonden genoten we als vanouds met zijn allen bij hun ouders van kipkluifjes.

Het frappante aan deze periode is dat ik zelf totaal niet nadacht over weggaan of mijzelf te laten uitsluiten. Ik stond niet negatief tegenover personen die de religie hadden verlaten, maar het kwam niet in mijn hoofd op zelf die stap te zetten, waarschijnlijk door de ervaringen die ik van dichtbij had meegemaakt. De pijn van mijn ouders die Ronald had veroorzaakt door de religie te verlaten, zat nog vers in mijn geheugen en ik had niet de behoefte die wond weer open te trekken. Ik hield krampachtig vast aan wat ik al die jaren had opgebouwd, ook al was die strohalm flinterdun geworden.

Sophie en ik deden nog minder moeite om te verbergen wie we waren en hoe we over bepaalde onderwerpen dachten. Dat zorgde weer voor meer afstand tussen ons en de geloofsgenoten met wie wij vroeger omgingen. Niet alleen vanuit onszelf, maar de laatste tijd ook vanuit de mensen om ons heen. Jehovah’s Getuigen zijn als de dood dat ze besmet worden met negatieve gedachten en ontwijken daarom mensen met een sterke eigen mening alsof ze melaats zijn.

Ook dat gedrag wordt met de geestelijke paplepel ingegeven. In 1 Korinthiërs 5:6 beschreef Sophies favoriete apostel dat door een beetje zuurdesem het hele deeg gaat gisten. Er werden vaak voorbeelden aangehaald over hoe één rotte vrucht de volledige fruitmand kon bederven. Meestal hoorden we dit in de context van uitsluiting als argument waarom wij zelfs onze familieleden voorbij moesten lopen, maar zelfs als je naam niet vanaf het podium werd omgeroepen, kon de religieuze smetvrees als een virus overspringen van de ene naar de andere persoon.

Door hoe wij dachten, hoe wij reageerden op bepaalde controversiële onderwerpen en ook door hoe wij tegen beter weten in contact hielden met het zusje van Sophie, waren wij de zuurdesem en het rotte fruit geworden. Er was niemand die het tegen ons uitsprak, maar we zagen het aan de manier waarop de broeders en zusters naar ons keken als wij op gepaste wijze afstand hielden. Alsof ze blij waren dat zij het niet hoefden te doen.

Er werden regelmatig snerende opmerkingen gemaakt waaruit bleek hoeveel beter dan wij iemand anders was, natuurlijk zonder onze naam te noemen. Micro-agressies. Broeder die en die had zo’n mooie lezing gegeven. Iemand anders was deze maand aan het pionieren, hij was wél goed bezig. Of een opmerking over dat niet iedereen Gods maatstaven even serieus nam tegenwoordig, vlak nadat Sophie of ik een opmerking hadden gemaakt over een etentje met mensen buiten onze organisatie.

Zelfs mijn ouders lieten zich niet onbetuigd. Met grote regelmaat begon mijn vader over een artikel uit de Wachttoren. De lectuur werd nog prominenter in het zicht gelegd en ogenschijnlijk uit het niets zei hij soms dat er morgen weer een vergadering was waar ze heen gingen. Alsof ik dat na die zevenentwintig jaar die ik inmiddels al op deze aardbodem rondliep, vergeten zou zijn.

We probeerden de confrontaties zoveel mogelijk te ontwijken en als een bekwame toreador ontweek ik de soms stierlijk vervelende en passief-agressieve opmerkingen. Bij de vergaderingen kwamen we het liefst een of twee minuten voor het begin binnen en nog voordat het laatste lied werd ingezet, propten we onze spullen in onze tassen. In de startblokken en klaar om te verdwijnen.

De sporadische momenten dat we wel contact hadden met andere Getuigen, zoals tijdens een etentje bij mijn ouders, bespraken we zo weinig mogelijk privé onderwerpen. Gelukkig voor mij was dat al standaard bij mij thuis. Als we aankwamen was mijn moeder in de keuken bezig met het eten. Mijn vader was blij ons te zien, maar een diepzinnig gesprek was niet met hem te voeren.

In deze periode zetten we bewust of onbewust muizenstapjes achteruit. Klein genoeg zodat het niet te veel opviel, maar significant genoeg om me er prettig bij te voelen. Op een bepaalde manier voelde het zelfs alsof we langzaam uit de religie werden geduwd, met name door het handelen van de mensen om ons heen. De uitspraken van vrienden en ook die van broeders en zusters op het podium, die ik jarenlang had geslikt en normaal had gevonden, werkten als een geestelijk laxeermiddel waar mijn maaginhoud instant op reageerde. Niet omdat ik dat wilde, maar waarschijnlijk omdat ik een gezonde afstand had genomen en daardoor minder bevattelijk was voor het collectief ja en amen zeggen op alles wat er verbaal over ons heen werd gekotst.

Hoewel ik nog steeds wel geloofde in een God, filosofeerde ik ook op dat vlak steeds meer. Stel bijvoorbeeld dat de eerste mensen op aarde niet door God waren geschapen, maar dat er een man en een vrouw uit vijandige stammen waren die elkaar leuk vonden. Zij zou nooit bij hem geaccepteerd worden en andersom zou hij ook niet in haar omgeving getolereerd worden.

Wat als deze twee personen besloten te vluchten? Misschien hadden ze een verschillende huidskleur en wilden ze hun kinderen opvoeden in een omgeving waarin racisme niet bestond. Wat zou een mooier nieuw begin zijn dan je eigen paradijs te starten en aan je halfbloed kinderen te vertellen dat ze gemaakt waren door een almachtige Schepper? De kinderen zouden opgroeien in een wereld waarin dit de nieuwe normaal was.

In plaats van de honderden goden uit hun voorgaande bestaan, definieerden ze één nieuwe God. Omdat deze Adam en Eva wilden voorkomen dat hun kinderen het verkeerde pad op gingen, verzonnen ze verhalen over een krachtige demon, Satan, de symbolische slang, die altijd op de loer ligt om je te verleiden. Generaties verder zou iedereen dit verhaal kennen als de enige vorm van waarheid. Het zou zomaar echt zo gebeurd kunnen zijn.

Een ander onderwerp waar ik moeite mee kreeg, was de authenticiteit van de Bijbel zelf. Tijdens mijn opvoeding werd het onfeilbare vertrouwen erin gestampt dat Jehovah de persoonlijke leider was van onze religie. Hij zorgde ervoor dat wij op de juiste momenten het benodigde geestelijk inzicht kregen. Hij inspireerde de broeders die de lectuur produceerden en koos persoonlijk de ouderlingen van onze gemeente uit.

Nu het geloven in een God voor mij flink aan het wankelen was gebracht, kon ik de religie niet meer als onfeilbaar zien. Er waren al tientallen keren voorspellingen gedaan over wanneer Armageddon zou komen en de ouderlingen bleken ook niet altijd lieverdjes te zijn. Ik kende inmiddels de verhalen over ouderlingen die hun machtspositie hadden misbruikt om seks met zusters uit de gemeente te hebben. Er werden ouderlingen uitgesloten omdat ze opgepakt waren voor diefstal en, al had ik het nooit uit de eerste hand gehoord, er waren verhalen over ouderlingen die uit hun ambt waren gezet omdat ze ontucht hadden gepleegd met minderjarigen.

Wel uit de eerste hand weet ik dat er ouderlingen waren die zich overgaven aan liegen, bedriegen, stelen en vreemdgaan. Dit zijn onderwerpen die soms in de zaal werden omgeroepen, maar vaak waren dit ook de sappige verhalen waar de gefrustreerde huisvrouwen binnen de religie leedvermaak over hadden.

Mijn moeder had goed contact met twee vrouwen van ouderlingen, zelf had ik meerdere vrienden van wie hun vader een ouderling was. Die ouderlingen sloten zichzelf met andere ouderlingen op in een afgezonderde ruimte bij hen thuis zodat ze precaire onderwerpen volledig privé konden bespreken, maar of de muren hadden oren of er werd de volgende dag zonder enige schaamte aan tafel over gesproken met de afspraak dat niemand het mocht verder vertellen.

Juist op die manier ontstaan de verhalen. Je stopt ergens iets in dat erom vraagt te ontploffen, maar met de restrictie het voor jezelf te houden. Misschien een paar minuten later, een paar uur later of uiterlijk een dag later, komt het bekende: ‘Weet je wat ik heb gehoord? Je moet het wel voor jezelf houden, hoor, dit mag niet uitlekken.’ Nog geen week later wist driekwart van de gemeente wiens vork er in wiens steel had zitten wroeten.

Door al die verhalen wist ik dat ouderlingen ook niet onfeilbaar waren. En als zij waren uitgekozen door Jehovah, betekende dit dan dat hij bewust leugenaars en dieven had uitgekozen? Zou hij mensen die ontucht pleegden of vreemdgingen, rekruteren voor de gemeente? Hij was toch almachtig? Hij kon toch door muren heen kijken? Hij wist toch op elk moment van de dag waar we aan dachten? Kende hij onze zwakheden dan niet? Had hij niet kunnen voorspellen dat ze dit zouden doen?

En hoe zat het met de voorspellingen over wanneer Armageddon zou komen? Ik probeer mijzelf even te verplaatsen in die almachtige God. Stel, ik heb duizenden jaren geleden de mens op aarde gezet. Door een ontwerpfout of misschien een bewuste keuze, heb ik hen een vrije wil gegeven. Ik ben almachtig, dus de impact daarvan had ik kunnen voorspellen. Ook de engelen, zelfs de afvallige engelen zoals Satan de Duivel, heb ik uit het niets geschapen. Alles in het universum is door mij ontstaan.

Toen verleidde Satan Eva met die vrucht in de tuin van Eden, dat had ik kunnen zien aankomen. Ook dat zij ervan ging eten en Adam zover zou krijgen er ook van te eten. Toen de strijdvraag begon te spelen, had ik kunnen ingrijpen, maar ik wist al dat het niet nodig zou zijn, want… ik was almachtig. Niemand was slimmer dan ik. Maar toch, voor de goede orde en al die onvolmaakte wezens om me heen, speelde ik het spelletje mee.

Door de jaren heen koos ik zo hier en daar mensen uit, die ik instrueerde over de toekomst. Ik liet ze Bijbelboeken notuleren alsof ze een secretaresserol vervulden. Na alles wat ik citeerde, bewaakte ik het voortbestaan van die boeken tot in de huidige tijd. Nu, na al die jaren, kwam de datum waarop ik in zou grijpen dichterbij.

De religie van Jehovah’s Getuigen had ik uitgekozen om mijn Woord te verkondigen over de bewoonde aarde. Wekelijks liet ik hen van deur tot deur gaan. Ze moesten een onfeilbaar geloof krijgen door te studeren, meerdere vergaderingen per week bijwonen, bergen lectuur verslinden en vervolgens, na duizenden jaren voorbereiding, liet ik hen de ene na de andere verkeerde voorspelling doen. Niet één keer, maar meerdere keren.

Was het mijn bedoeling om hen voor lul te zetten en indirect mijzelf daarmee als een incapabele Schepper te introduceren? Of is het logischer om aan te nemen dat de Jehovah’s Getuigen helemaal niet onder directe aansturing staan van de almachtige Schepper en dat wij al die tijd zijn voorgelogen?

Binnen onze religie kwamen ook dit soort vragen met enige regelmaat aan de orde, soms zelfs in de lezingen die werden gegeven, maar met grote regelmaat ook in de lectuur die wij moesten bestuderen. Het standaardantwoord was dat wij door onze onvolmaaktheid niet in staat waren om de grootsheid van Gods plannen te doorgronden. We moesten vertrouwen hebben, hetzelfde vertrouwen dat Jezus had. Hetzelfde vertrouwen dat alle profeten uit de Bijbel hadden gehad. Noach bouwde die ark terwijl het nog nooit zo hard had geregend.

Mooie verhalen met een begrijpelijke insteek. Als je geen vertrouwen meer hebt in wat er wordt verteld tijdens de vergaderingen, stort die wereld als een kaartenhuis in elkaar. Dat wist het bestuur van de religie natuurlijk ook.

Volgens berekeningen uit de religie zouden Adam en Eva zo’n zesduizend jaar geleden hebben geleefd. In het Oude Testament staan diverse tijdsaanduidingen die het bewijs kunnen vormen dat dit deel van de bijbel zo'n 3500 jaar geleden geschreven zou zijn, maar er is geen enkel origineel Bijbelboek uit die tijd gevonden. Het meest recente bewijs dat wij hebben, stamt uit de periode van een paar honderd jaar voor onze tijdsrekening. Er zit dus bijna vierduizend jaar tussen wat er daadwerkelijk is gebeurd in de tuin van Eden en wat wij als de meest betrouwbare bron hanteren.

Laat nu de theorie erop los dat God helemaal niet bewust bezig was ons te voorzien van betrouwbare informatie – voor mij was dat een uitgemaakte zaak na alle desinformatie en verkeerde jaartallen die de Jehovah’s Getuigen de wereld in hadden rondgeslingerd – hoe aannemelijk is het dan dat gedurende een periode van vierduizend jaar een gebeurtenis honderd procent betrouwbaar bewaard is gebleven? Wat blijft er van de rest van de verhalen over als je Adam en Eva tot fictieve wezens bestempelt? Bestaat Satan dan nog of is de belofte van God, waarin hij beloofde hun fout te herstellen door het paradijs terug te brengen op aarde, dan nog actueel?

Naar wie was ik aan het bidden als ik mijn ogen sloot? Eén groot verzinsel? Of zat er daarboven misschien wel iemand die miljarden gebeden per dag ontving om vervolgens iedereen met aids, honger, verdriet en nog veel meer pijn en leed eruit te filteren omdat het nog niet Gods tijd was om in te grijpen?

Toen ik mij dit realiseerde, zag ik steeds vaker een vergelijking met de film The Matrix. Daarin komt Neo, de hoofdpersoon, in aanraking met Morpheus. Er wordt hem verteld dat zijn leven een grote leugen is geweest. In eerste instantie gelooft hij daar niets van, maar uiteindelijk krijgt hij de keuze tussen twee verschillende pillen, een blauwe en een rode. Nam hij de blauwe pil, dan zou hij vergeten dat hij Morpheus had ontmoet en keerde hij terug naar de fantasiewereld waarin hij had geleefd. Ignorance is bliss. De rode pil stond voor wakker worden en zien hoe de wereld er echt uit zag.

Ik heb nooit bewust de keuze gemaakt voor een blauwe of een rode pil, maar het effect van de rode pil voelde ik tot in mijn botten. Het was alsof ik een enorm spannende film uit mijn jeugd opnieuw keek, alleen nu zag ik de touwtjes in de lucht hangen en was het acteerwerk belachelijk slecht. Alles leek nep. Wat ik zag, was zo belachelijk, dat het bijna lachwekkend was. Hoe heb ik in hemelsnaam in die fabel kunnen geloven? Hoe komt het dat er nog zoveel mensen zijn die deze onzin geloven? Jezus, hoe sterk was die blauwe pil bij hen?

Toen ik dit met Sophie besprak, gaf ze aan dat ze ook tot deze conclusie was gekomen. Ook zij was nooit een blauwe pil tegengekomen, maar voelde wel het effect van de rode.

Tijdens een voorzichtige poging hier met mijn ouders over te praten, werd duidelijk dat zij moedwillig elke dag een strip met blauwe pillen weg kauwden. De rode pil bestond zelfs niet voor hen, het effect van jarenlange indoctrinatie had zijn tol geëist. Zonder te veel weg te geven over mijn geestelijke stand van zaken, probeerde ik te vissen hoe zij tegenover al die gevallen kaarten van mijn kaartenhuis aankeken.

Zij geloofden alles. God had nog steeds de leiding over de gemeente. De continu verschoven predicties van de Armageddon-datum werden gezien als nieuw licht. Wij, als onvolmaakte mensen, hadden een inschattingsfout gemaakt en het was juist liefdevol van Jehovah dat hij ons steeds weer terug hielp op de weg naar onze redding. Natuurlijk waren er ouderlingen die fouten maakten, in de Bijbel staan voorbeelden van Godvruchtige personen die fouten maakten. Adam en Eva waren volmaakt geschapen en ook zij hadden fouten gemaakt. Uiteindelijk zou God klaar staan met zijn enorme Tefal stoomstrijkijzer om onze zonden glad te strijken, tezamen met de rimpels van ouderdom en de genetische fouten die we in ons droegen.

Nu stond ik voor een lastige keuze. Mijn ouders waren soms gekke mensen en iedereen zal wel iets te klagen hebben over zijn of haar ouders, maar ik hield ontzettend veel van hen. Hoe zouden ze reageren als ik die rode pil geforceerd bij ze naar binnen duwde? Of leefden ze liever in de droomwereld?

Wakker worden betekende ook dat mijn vader ineens moest toegeven dat hij ten onrechte zijn eigen ouders als uitgesloten personen behandelde. Mijn beide ouders zouden geconfronteerd worden met het feit dat ze hun eigen zoon hadden buitengesloten. Dat ze hun kinderen jarenlang hadden blootgesteld aan één grote fabel. Alle misgelopen verjaardagen, de feestjes, de reprimandes voor het niet opvolgen van regels die vanuit de religie waren opgedrongen.

De pil die zij zouden moeten slikken, zou een stuk groter zijn dan die van mij. Een heel stuk groter. Zouden ze dat überhaupt overleven of zouden ze erin stikken? Ik was zevenentwintig, met een beetje geluk zat ik nog niet op een derde van mijn leven. Mijn moeder was zestig, mijn vader twee jaar ouder. De religie was hun lust en hun leven, misschien wel het enige lichtpuntje waar ze zich aan vastklampten. Wat zou ik hen ontnemen als ik hier met gestrekt been in ging en voor wie deed ik het? Voor mezelf, omdat ik boos was? Was ik eigenlijk wel boos? Had ik iets gemist in mijn leven? Ik had het toch goed gehad?

Jezus, wat een enorme maalstroom aan gedachten en het bleef maar komen. Wie zou ik zijn geweest als ik vrijer was opgevoed? Had het kunnen geven van een verjaardagscadeautje mij op een andere manier gevormd? Of als we toch die kerstboom hadden gehad? Zou ik een andere Dennis zijn geweest als ik het vuurwerk niet in de koelbox in onze kelder had moeten bewaren, buiten het zicht van mijn vader? Uiteindelijk zijn dat kleine dingen als het gaat om hoe iemand wordt gevormd en zeker geen redenen om wrok te koesteren of om wraakzuchtig hun luchtballon lek te prikken.

Ineens stapte Sophie de woonkamer binnen. Ik had zeker een half uur voor me uit zitten kijken. Ze droeg het strandjurkje dat ze afgelopen zomer in Turkije aan had. ‘Ga je nu al?’

‘Ja, Lotte en Pieter-Bas belden net, we gaan vooraf nog wat drinken. Als je zin hebt kan je mee, maar dan moet je opschieten.’ Ze gleed met haar vingers door haar blonde krullen.

Even overwoog ik mee te gaan, maar ik liep over van emoties en wilde dat een plekje geven. ‘Nee, ik blijf thuis vanavond. Ik wil wel, hoor, en je ziet er prachtig uit, maar ik denk dat een avondje alleen beter is.’

‘Maak je jezelf niet te druk? We kunnen er morgen ook over praten.’

Ik knikte, stond op en gaf haar een zoen. ‘Ik hou van jou.’

Van diep binnenin kwam een traan omhoog. Het was alsof onze relatie het enige in mijn leven was dat er echt toe deed, alsof al het andere afbrokkelde en als zand door mijn vingers gleed.

‘Ik ook van jou.’

We omhelsden elkaar, ze controleerde een laatste keer haar tas op de sleutels, draaide zich om en liep naar de deur.

Nadat ik het slot hoorde klikken, liep ik naar boven en draaide de kraan van de douche open. Als er iets is dat ik lekker vind als ik lang en diep wil nadenken, is het wel het gekletter van het water op mijn hoofd. Ik trok mijn kleren uit en ging op de badkamervloer zitten. In kleermakerszit. Vanuit die positie volgde ik de stroompjes water die via de voegen tussen de tegels door hun weg zochten naar de afvoerput. Ritmisch en ontspannend.

Ik dacht na over het vraagstuk dat ik had opgeworpen. Ga ik mijn ouders onder druk zetten of niet? Hou ik mijn gedachten over de religie voor mijzelf of niet? Hoe zien de verschillende scenario’s eruit en wat zijn de voor- en de nadelen?

Er gingen minuten voorbij, misschien wel tientallen. De douchedeur en de spiegel waren volledig beslagen en toen, heel langzaam, vielen de puzzelstukjes op hun plek. Ik zou het niet zeggen en het voor mezelf houden.

Liegen tegen mijn ouders en nog even de façade ophouden. Dat betekende dat, als het erop aan kwam, ik zou zeggen dat ik nog steeds geloofde. Ik zou vergaderingen moeten blijven bezoeken, in ieder geval de twee per week waar we nu aanwezig waren. Misschien zelfs liegen over hoe mooi ik een lezing vond en dat ik een leuk gesprek had gehad aan de deur. Ik predikte dus weer. Zogenaamd.

En waarom zou ik dat doen? Ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om de wereld van mijn ouders in te laten storten. Twee oude mensen die hun hele leven al geloofden, ik vond het niet mijn taak daar iets aan te veranderen. Zeker niet omdat ik wist dat het een pijnlijke strijd was met vrijwel alleen verliezers. Nu hadden zij tenminste het idee dat alles koek en ei was. Ze konden zich vasthouden aan hun geloof, zij zouden trouw zijn tot hun dood. Precies zoals ze het altijd gewild hadden, maar nu, in mijn ogen, voor een God die niet bestond.

19

Weer fulltime werken

Tijdens mijn afstudeeropdracht werkte ik enkele maanden bij het Erasmus Medisch Centrum op een afdeling waar andere afdelingen DNA-primers konden laten testen.

Voordat ik daar begon te werken, was dit een handmatig proces. Er stond een koelkast met rekjes waarmee elk buisje een nummer kreeg toegewezen. Op de koelkast lagen formulieren waarop ingevuld kon worden wat er getest moest worden, wie de aanvrager was en op welke kostenplaats geboekt kon worden. In de praktijk ging dit regelmatig fout. Er raakten buisjes zoek, er werden onmogelijke combinaties aangevraagd en soms waren de resultaten al weken binnen, maar was de aanvrager er nog niet van op de hoogte gesteld.

Voor mijn afstuderen heb ik een webapplicatie gebouwd waarmee iedere aanvrager zijn gegevens digitaal kon invoeren. Het invulformulier dwong af dat alleen bestaande testcombinaties konden worden aangevraagd, de communicatie verliep volledig automatisch en de kosten per afdeling konden in het gewenste formaat geëxporteerd worden zodat dit gemakkelijk ingevoerd kon worden in de financiële systemen.

Vol trots presenteerde ik de behaalde resultaten en mijn scriptie, waarin ik elke ontwerpkeuze verdedigde en beschreef via welke stappen ik tot dit product was gekomen. Met een acht als eindcijfer rondde ik mijn opleiding binnen vier jaar af en mocht ik mijzelf een Bachelor of Science noemen. Het zat erop. Ik was afgestudeerd. Tegen alle stromen in had ik het gedaan.

Na een welverdiende vakantie, kon ik strak in het pak, met een auto, een laptop en een telefoon van de zaak, aan de slag bij Accenture, een groot Amerikaans consultancybureau. De eerste zes maanden werkte ik voor Eneco in Rotterdam en daarna mocht ik bij Nuon aan de slag, in Amsterdam. Op een gemiddelde dag zat ik minimaal twee uur in de auto, soms file op de heenweg en file op de terugweg. Daarnaast was Accenture niet het bedrijf om van negen tot vijf te werken. Met de reistijd meegeteld was ik elke dag zeker twaalf uur van huis.

Toch had ik de tijd van mijn leven. Ik leerde enorm veel leuke nieuwe dingen en zat in een werkomgeving waarbij hbo het laagste opleidingsniveau was. Ik proefde continu de ambitie om me heen, de gedrevenheid en de leergierigheid. Het was oprecht genieten.

Sophie was ook gaan werken en ons besteedbaar inkomen ging in rap tempo omhoog. We konden ons een verre reis naar Thailand veroorloven en keken uit naar een koophuis.

Het ging al een tijdje niet goed met de gezondheid van mijn vader. Hij was flink afgevallen en zijn energieniveau was tot een dieptepunt gezakt. Na verschillende onderzoeken waarbij geen oorzaak werd gevonden, had hij kortgeleden uitgebreidere onderzoeken ondergaan. Ik was al heel de dag gespannen, want vandaag had mijn vader weer een afspraak in het ziekenhuis.

Op het scherm van mijn telefoon knipperde mijn moeders naam, ik stond op om naar een leeg kantoor te lopen.

‘Hé moeders. En? Weten ze al meer?’

Het bleef stil. Te lang. Mijn hartslag schoot omhoog, ik moest een paar keer slikken en mijn ogen werden waterig. ‘Ma? Ik hou van je. Dat weet je toch?’

Ze haalde een paar keer haar neus op. ‘Dat weet ik, mannetje, ik ook van jou.’ Haar stem trilde.

Mijn moeder was altijd een dametje. Netjes gekleed, verzorgd kapsel en een keurig opgemaakt gezicht. Ik zag haar voor me, als een slap aftreksel van hoe ze er normaal uitzag. Als een spook. Grote wallen onder haar ogen, wild haar, ineengekrompen.

‘Is het niet goed? Het resultaat van het onderzoek?’ Er liepen een paar collega’s voorbij en ik draaide mijn gezicht naar het raam.

‘Hij heeft kanker.’

Precies waar ik bang voor was. Sophie en ik hadden het er al over gehad. De allesvernietigende ziekte waar je maar zelden van genas. De ziekte met de hoofdletter K.

Ondanks mijn onderbuikgevoel en de tekenen aan de wand, werd de grond onder mijn voeten weggeslagen. Ik was er niet op voorbereid en volgens mij is het onmogelijk om te voorspellen hoe je op zulk nieuws reageert.

Er trok een zware hoofdpijn vanuit mijn nek omhoog en wat ik had bereikt met mijn studie en het werken bij Accenture was niets meer waard. Het gesnotter van mijn moeder overstemde alles. Ik wilde haar beetpakken en zeggen dat het goed zou komen, maar ik was zestig kilometer van haar verwijderd en wist dat het een loze belofte zou zijn.

Daarna begon ik alles te rationaliseren: vaak is het nog te genezen, toch? Een chemo hier en een bestraling daar? Kan het weggesneden worden? Waar zit het precies? Wat voor soort kanker is het? Er zijn toch verschillende soorten?

Mijn hoofd ontplofte en aan de andere kant van de lijn hoorde ik zacht gesnik.

‘Ik kom naar je toe, oké?’ Ik wist gewoon niet wat ik moest zeggen.

‘Ja, is goed. Doe wel voorzichtig, ga niet overstuur in de auto zitten. Dan krijg je nog een ongeluk.’

‘Geef een knuffel aan pa. Ik vind het zo verschrikkelijk.’

Het bleef stil.

‘Ma?’

‘Ja…’

‘Ik hou van je.’

Ze drukte de telefoon uit en ik keek volledig verlamd uit het raam. Deze locatie van Nuon was bij Schiphol-Rijk. Grote weilanden met meerdere landingsbanen. Er steeg een vliegtuig op en ik volgde het tot het als een stipje oploste in het wolkendek. Daarna liep ik op de automatische piloot naar mijn werkplek.

Pieter, mijn manager, zat aan de telefoon. Ik liet mezelf in mijn stoel ploffen en schoof de monitor omhoog zodat hij mijn waterige ogen niet hoefde te zien. Met mijn muis bewoog ik over mijn scherm en ik klikte soms een e-mail open, maar hoe hard ik ook mijn best deed me te focussen, ik zag de woorden wel, maar de zinnen kwamen niet binnen. Alsof ze waren samengesmolten tot een grote Babylonische spraakverwarring.

Na een paar minuten stond Pieter op. ‘Jezus, wat is er met jou aan de hand? Je ziet lijkbleek. Ben je niet lekker?’

Mijn lichaam schokte en ik moest vechten om niet in tranen uit te barsten. ‘Mijn vader. Ik kreeg net een telefoontje. Hij heeft kanker. Mijn ouders hebben net de uitslag gekregen.’

Bij Accenture was het hard werken en Pieter paste perfect in het rijtje van corporate klootzakken waaruit elke vorm van menselijkheid was verdwenen, maar op dat moment verraste hij me.

‘Wat doe je hier dan nog? Kom, pak je spullen en ga naar ze toe. Wat een verschrikkelijk nieuws.’ Hij trok me uit mijn stoel, klapte mijn laptop dicht en trok de kabels eruit. ‘Hop, weg jij. Ik regel dit wel.’

Met een gigantische prop watten in mijn hoofd volgde ik zijn aanwijzingen. Ik schoof mijn laptop in mijn tas en kan me niet meer herinneren hoe ik naar beneden ben gelopen of welke route ik heb gereden.

Een klein uur later stapte ik bij mijn ouders binnen en werd omarmd door twee hoopjes mens en vier rooddoorlopen ogen.

Ik heb het altijd intrigerend gevonden hoe veerkrachtig en sterk mensen kunnen zijn. In de twee weken na dat telefoontje ging onze familie door een wervelstorm van emoties. Het domineerde ons leven en soms kon ik lastig in slaap komen. Tijd om tussendoor op adem te komen was er niet, want mijn vader kreeg in een recordtempo een aantal intensieve onderzoeken en voor de uitslagen renden we heen en weer tussen verschillende dokters en afdelingen. We leerden niet alleen dat het darmkanker was, maar ook waar het precies zat en dat er een zware operatie nodig was.

Een operatie? Dat gaf hoop, ook al zeiden de dokters dat de operatie niet vrij was van risico’s en dat de kans bestond dat hij niet wakker zou worden. Mocht de operatie slagen, dan moest hij nog een chemobehandeling ondergaan.

Het klonk doodeng, maar wij klampten ons vast aan het lichtpuntje aan het eind van de tunnel. Er was een kans dat hij dit overleefde. De wankele grond onder onze voeten kreeg weer enigszins vaste vorm. We gingen erin geloven, hij zou dit overleven.

Toen kwam mijn vader met zijn standpunt. Door de afstand die ik zelf al van de religie had genomen, was het totaal niet bij me opgekomen. Mijn vader had tegen de behandelend arts gezegd dat hij tijdens de operatie geen bloedtransfusie wilde. Bij dat specifieke gesprek was ik niet aanwezig en ik voelde me enorm buitengesloten. Tegelijkertijd had ik het kunnen weten, ik wist hoe Jehovah’s Getuigen naar dat onderwerp keken.

Zelf had ik al jaren geleden mijn geen-bloedtransfusie-kaartje ritueel verbrand, maar trouwe gelovigen liepen daarmee nog steeds rond in hun portemonnee. En waarom? Omdat de Bijbel verbood om bloed te eten. Verdomme, het gaat in die tekst over eten. Eten! Er staat niet in de Bijbel dat een bloedtransfusie verboden is wanneer het je leven kan redden. Het is een techniek die pas vanaf de twintigste eeuw succesvol wordt toegepast, maar het was verboden omdat er duizenden jaren geleden werd gesproken over bloed eten? Weer zo’n belachelijke regel waar ik niets van snapte of wilde snappen.

Mijn vader geloofde volledig in de onfeilbaarheid van het genootschap. Als hij nu een bloedtransfusie kreeg, kon dat zijn leven misschien met enkele jaren verlengen, maar hij zou zijn kans op eeuwig leven verliezen. Dat was volgens de religie een van de vele trucjes van de duivel, die wilde ons op ons zwakste punt beproeven.

Ik geloofde zelf niet meer in de opstanding. Ik geloofde niets meer van wat de religie mij al die jaren had geleerd. Het was gereduceerd tot een fabel, een sprookje. Dat was ook wat ik zo moeilijk vond aan deze situatie. De kans bestond dat ik mijn vader zou verliezen omdat hij zo standvastig was in zijn geloof. Voor hem was wat vanaf het podium en via de lectuur werd voorgekauwd, de enige waarheid, alsof het direct door God aan hem werd verteld.

Zelf had ik onbewust gekozen voor die rode pil, ik wilde niet meer leven in die droom, maar mijn vader zat er diep in. Toen ik wakker was geworden, had ik voor mezelf de keuze gemaakt dat ik geen onnodige pijn wilde veroorzaken en dat ik de mening van mijn ouders zou respecteren, maar kon ik dat ook als hun leven ervan afhing? Wat voor persoon maakte mij dat?

Ik moest denken aan het voorbeeld van de Titanic dat ik jarenlang had gebruikt als verantwoording waarom ik predikte. Ik wilde de levens van mensen redden. Zou mijn mond houden niet hetzelfde zijn als mijn ouders op dat zinkende schip te laten zitten terwijl ik zelf de reddingsboot had gevonden? Als ik nu mijn mond hou, ben ik dan straks medeschuldig aan de dood van mijn vader?

Tegelijkertijd was er de mogelijkheid dat mijn vader wel bloed zou nemen en alsnog zou sterven. Tijdens de operatie of snel daarna. De artsen hadden gezegd dat de kans groot was dat de kanker terugkwam. Hoeveel zin had het om zijn laatste dagen te veranderen in de nachtmerrie die zijn eigen ouders en Ronald hadden moeten doorstaan? Uitgekotst worden door iedereen die je lief is? Zou dat het waard zijn?

Dan was er nog een derde drempel waar ik goed over moest nadenken. Van zijn ouders en Ronald wist hij dat ze de religie de rug hadden toegekeerd. Ik leefde al een tijd in een twilight-zone. Ik liep rond alsof ik nog steeds een Jehovah’s Getuige was, deed vrijwel niets meer aan het geloof en loog wanneer het nodig was. Als ik mijn vader probeerde te overtuigen om toestemming te geven voor een bloedtransfusie, mocht dat nodig zijn, hoeveel pijn zou ik hem dan doen? Laat ik hem in de illusie dat hij me terugziet in het paradijs of sla ik nog een extra gat in zijn hart terwijl hij al wegteert vanbinnen?

Uiteindelijk volgde ik mijn hart en ging zo subtiel mogelijk het gesprek met hem aan.

‘Stel, pa… stel dat je wel een bloedtransfusie krijgt, terwijl je hebt aangegeven dat je het niet wil. Hoe denk je dat Jehovah daar tegenaan zou kijken?’

Zijn hoofd ging van links naar rechts en weer terug. ‘Dat zouden ze nooit doen. Ik heb er met de artsen over gesproken en ze respecteren mijn mening.’

Dat klopte inderdaad. Er was jaren geleden vanuit de religie een ‘geen-bloed-comité’ opgericht dat binnen ziekenhuizen namen van artsen had verzameld die hadden toegezegd zonder bloed te willen opereren. ‘Ja, dat weet ik, maar stel dat je op de operatietafel ligt en er is een nieuwe arts of iemand maakt een fout. Denk je dat Jehovah op basis daarvan jou het eeuwige leven ontneemt?’

‘Nee, natuurlijk niet. Ik heb de juiste keuze gemaakt en als ik onder narcose op de operatietafel lig, kan ik niet voorkomen dat zoiets gebeurt.’

‘Dat lijkt me ook, dan heb ik nog een stelling. Stel dat iemand buiten jou om die keuze maakt en als resultaat daarvan ga je niet dood, maar heb je nog een paar jaar samen met ma. Zou je dat fijn vinden?’

Ik zag dat hij moeite had met die vraag. Veel grijzer kan het gebied bijna niet worden. Spelen met de regels, zoeken naar de mazen in de wet.

‘Ik zou het niet fijn vinden, maar ik zou het ook niet erg vinden.’

Nu kwam het deel van het gesprek waar ik me niet op had voorbereid. Ik pakte zijn hand en de tranen liepen over mijn gezicht. ‘Mag ik dan alsjeblieft die keuze voor je maken, als het erop aankomt? Dan ligt het buiten jou. Daarmee ben jij vrij van blaam.’ Nog voordat hij erop kon reageren, voegde ik eraan toe: ‘Ik wil je nog niet kwijt, pa. Ik ben bang en ik heb er alles voor over om je hier doorheen te trekken.’

Hij keek me angstig en verontrust aan. ‘Zelfs als je…’

‘Ja. Zelfs als ik daar mijn eeuwige leven voor moet opgeven.’ Dat laatste voelde zo hypocriet, maar ik kon het niet opbrengen om te zeggen dat ik er toch niet meer in geloofde.

Het bleef stil, lang stil. Misschien gingen er wel minuten voorbij. Ik hield nog altijd zijn hand vast en zijn lichaam trilde. Langzaam begon hij nee te schudden. Eerst nog terwijl zijn ogen naar beneden waren gericht, daarna keek hij me aan en kneep in mijn hand. ‘Nee, dat wil ik niet. Als het mijn tijd is om te gaan, dan zal Jehovah voor je moeder zorgen en dan wil ik jullie allemaal terugzien.’

Hij stond op, draaide naar het raam en keek naar buiten, in het niets. Een gebroken man, maar op zijn eigen manier sterker dan wie ik ooit was tegengekomen. Ik mocht dan zelf geen geloof meer hebben in die religie, mijn vader geloofde er heilig in en gaf geen millimeter toe. Op dat moment besloot ik om mijzelf erbij neer te leggen. Morgen maar weer naar de vergadering gaan en de poppenkast overeind houden.

Sophie en ik bezochten in deze periode dezelfde gemeente als mijn ouders, zelfs tijdens zijn ziekte wilde mijn vader geen vergadering overslaan. Misschien kon ik naast hem zitten om hem extra te steunen.

Nog geen maand later ging mijn vader onder het mes. De artsen respecteerden zijn keuze en mijn vader zou geen bloedtransfusie krijgen, zelfs niet als dat het einde zou betekenen van zijn leven. De operatie duurde meerdere, zenuwslopende, uren. Uiteindelijk kwam de arts naar ons toe en we probeerden de blik op zijn gezicht te interpreteren. Hij lacht niet, is dat fout? Hij kijkt niet verdrietig, dus hij leeft nog? Met een neutraal gezicht sprak hij mijn moeder aan. ‘Mevrouw Biesma, de operatie is goed verlopen. Het is wel een erg zware operatie geweest voor uw man, dus hij wordt voorlopig kunstmatig in slaap gehouden. Ik verwacht dat hij pas morgen enigszins aanspreekbaar zal zijn.’

‘Is het nu weg? De kanker?’

‘We kunnen nooit iets garanderen, maar voor zover we nu kunnen constateren, vermoeden we dat de kanker nu inderdaad volledig verwijderd is. Uw man mist wel een flink stuk darm. Hij gaat een zware herstelperiode tegemoet.’

Het leven ging verder. Mijn vader herstelde langzaam van zijn operatie en begon aan de chemo. Zoals verwacht werd hij daar beroerd van, maar van de artsen hoorden we dat zijn lichaam er goed op reageerde. Bij alle terugkomonderzoeken kreeg hij de bevestiging dat hij nog steeds kankervrij was. Hij leefde nog. Mijn papa leefde nog.

Voor mijn werk zat ik nog steeds bij Nuon in Amsterdam. Intussen hadden Sophie en ik een huis gekocht in Schiedam. Sophie vond het fijn om terug te zijn in de omgeving waar ze opgroeide en haar ouders nog altijd woonden.

Pas toen we gesetteld waren, merkte ik hoe moe ik was. De lange werkdagen, de korte avonden, de volgeplande weekenden, de verbouwing in het nieuwe huis, de nieuwe keuken en alles rondom mijn vader. We werden geleefd. Te druk geweest en te weinig tijd genomen om tot rust te komen.

Het dagelijks in de file staan, brak me op. Ik wist dat er meerdere collega’s zo nu en dan gebruik mochten maken van een hotelovernachting. Ik besprak het met Pieter van Accenture en hij stemde meteen in.

‘Dan pak je toch elke donderdag een hotel op kosten van de zaak? Kan je ’s avonds lekker sporten en een film kijken op de hotelkamer. Of je gaat een keer met mij stappen, er zijn veel gezellige barretjes in Amsterdam.’

Sophie begreep mijn situatie en stemde er eveneens mee in. Dus checkte ik op donderdagavond na het werk in bij het Marriott Hotel in Amsterdam.

Er kwam alleen weinig van het niets doen en uitrusten terecht. Vaak ging ik uit eten met collega’s en bijna elke week bezochten we nieuwe barretjes en disco’s. Ik laadde op een heel andere manier op dan ik had verwacht.

Misschien had ik geen rust, maar afleiding nodig? Even het patroon doorbreken? Het harde werken vroeg een totaal ander ritme dan de vier jaar studeren die ik erop had zitten. Alles was ineens zo serieus. Op maandag, dinsdag en woensdag was het haasten. Terug in de file. Daarna samen eten, net als de dag ervoor. Ik merkte dat ik door die drukte de avonden vulde met allerlei hobbyprojecten op mijn computer. Sophie zat dan vaak met een boek op de bank of keek naar de tv.

De donderdagavond werd mijn uitlaatklep. Tijd voor mijzelf. Dat voelde zo fijn dat ik er vanaf maandag al naar uitkeek. Kwam de sleur in mijn leven? Nu al? Miste ik de spanning en de sensatie van het onbekende, net nadat we voor huisje-boompje-beestje hadden gekozen met ons koophuis? Of had het te maken met mijn bewustwording over de religie?

Door de situatie met mijn vader en ons gesprek over de bloedtransfusie, was er iets nieuws gegroeid binnen in mij. Het was afkeer. Afschuw. Diepe antipathie tegenover alles waar Jehovah’s Getuigen voor stonden.

Als ik uitging met collega’s, voelde dat, hoe stom dat ook klinkt, best wel goed omdat ik me hiermee afzette. Op alle andere dagen, ook al waren Sophie en ik niet actief bezig met de religie, had ik nog steeds die dubbele persoonlijkheid. Mijn ouders zaten diep vast in het geloof. Sophies ouders waren wat losser, maar gingen nog steeds naar alle vergaderingen. Als ik naar een vergadering ging, zat ik daar als leugenaar, als hypocriet. Het was alsof er continu een strop om mijn nek hing, behalve, sinds kort, op donderdagavond. Op die avond was ik honderd procent mezelf en dat voelde goed. Heel goed.

Toen een collega op een avond vroeg of ik weleens geblowd had of XTC had gebruikt, zei ik in eerste instantie dat ik het nooit had gedaan en ook nooit zou willen doen. Het idee dat ik ook maar iets van mijn controle kwijt zou raken, vond ik doodeng.

Tot ik erover na ging denken. Waarom reageerde ik op deze manier? Was dit een voorgeprogrammeerde reactie vanuit de religie of was dit mijn eigen mening? Er was me altijd geleerd om ver weg te blijven van drugs omdat Jehovah dat niet goed vond, maar Jehovah bestond niet meer voor mij. De ouderlingen in de gemeente zouden het verkeerd vinden, maar zij waren slechts marionetten die vanuit New York werden aangestuurd. Ik hechtte geen waarde meer aan wat zij dachten en wilde eigenlijk geen enkele waarde meer hechten aan wat iemand anders ergens van zou vinden.

Later die avond belde ik met Sophie. Ik lag languit op bed en had behoefte aan haar stem. Het idee bleef door mijn hoofd spoken en ik snapte zelf ook niet zo goed waar die drang vandaan kwam. Misschien had ik er behoefte aan om dingen in te halen die ik vroeger gemist had. Of misschien beangstigde het me dat ik zo’n sterke mening had over onderwerpen waar ik niets van afwist.

Ik vertelde dat ik een keer drugs wilde gebruiken en vroeg of zij mee wilde doen, maar haar reactie was heel resoluut. Ze wilde absoluut geen drugs gebruiken. Het stond haar tegen en ik hoorde in haar stem dat ze het ook niet prettig vond als ik het wel deed. Hoewel ik haar terughoudendheid begreep en volledig respecteerde, voelde het benauwend.

In mijn hoofd was ik al een tijdje bezig met het ‘wat-als-lijstje’. Wat als ik niet was opgevoed als Jehovah’s Getuige, had mijn leven dan een rijkere invulling gehad? Wat als ik vroeger wel meteen was gaan studeren, hoe was mijn leven dan verlopen? Wat als ik meer invloed had gehad op wie mijn vrienden waren? Wat als ik niet had moeten kiezen uit meisjes uit dezelfde religie en niet op zo’n jonge leeftijd was getrouwd?

Vraagstukken die ik nooit zou kunnen beantwoorden, maar die me wel triggerden om me er alsnog een mening over te vormen. Vroeger bestond alles uit de collectief gedachtengoed. We mochten dingen niet doen omdat de religie het verbood. Omdat God het verbood.

Wat als ik zonder God en religie was opgevoed, hoe zou ik me dan hebben ontwikkeld? Zou ik dan een echte relatie aangegaan zijn met een van de wereldse meisjes die ik zo leuk had gevonden? Had ik dan na het stappen in de Baja Beach Club een keer een leuke meid mee naar huis genomen? Zou ik met verschillende meiden seks hebben gehad en was Sophie dan niet mijn eerste geweest? Zou ik dan überhaupt met Sophie getrouwd zijn?

Waarschijnlijk niet, want waarom zou ik in hemelsnaam al op zo’n jonge leeftijd trouwen en mezelf vastleggen? Ik had ook pas op mijn dertigste kunnen trouwen.

Ik twijfelde aan alles in mijn leven. Wat vond ik hiervan? Wat vond ik daarvan? Had ik dit anders willen doen of juist niet?

De vragen kwamen sneller binnen dan ik de antwoorden erop kon formuleren. Het voelde alsof ik mezelf met terugwerkende kracht opnieuw moest uitvinden. Nieuwe herinneringen opbouwen, nieuwe keuzes maken en misschien zelfs opnieuw bepalen of ik met Sophie getrouwd wilde zijn? Die gedachte stopte ik zo ver mogelijk weg. Belachelijk. Ik was gelukkig. We deden wat we wilden. We hadden het goed in ons nieuwe huis. Waarom kwam die vraag in mijn hoofd op?

Binnen de religie was Sophie uniek. Ze was met grote voorsprong het slimste meisje dat ik daar ooit was tegengekomen. Daarnaast had ze een sterke persoonlijkheid en wilskracht laten zien. Dat ik juist voor een meisje als Sophie had gekozen, was niet verwonderlijk, maar buiten de organisatie liepen er meerdere Sophies rond.

Sinds ik voor Accenture was gaan werken, kwam ik dagelijks in contact met hoogopgeleide en ambitieuze vrouwen, en zonder dat ik het wilde en zonder dat ik me bewust was van het mogelijke gevaar van deze manier van denken, begon ik te twijfelen aan het tot op dat moment meest belangrijke onderdeel van mijn leven.

20

Terug naar fabrieksinstellingen

Volgens mij liepen we op het strand. Of misschien in een bos. Ik weet wel nog dat we alleen waren, even een moment weg uit de drukte. Hoewel ik me de exacte plek niet kan herinneren, zie ik haar gezicht nog feilloos voor me. De manier waarop ze keek en hoe ik haar hand vasthield. Ik voelde me gelukkig, al een paar maanden. De onzekerheid over of mijn relatie met Sophie een goed idee was, had ik zo diep mogelijk weggestopt. Door wat vaker tegen haar aan te kruipen en lieve woordjes in haar oor te fluisteren, hoopte ik dat de twijfel vanzelf zou verdwijnen.

Op dit moment voelde het allemaal goed. We waren samen, het was knus, fijn en gezellig. Niet omdat we eindeloos lange en inhoudelijke gesprekken voerden of omdat we net iets spannends hadden gedaan, want je hoeft niet altijd te praten, soms is het voldoende om er gewoon te zijn.

‘Weet je, ik zat net te denken…’

Zonder een idee te hebben waar ze het over wilde hebben, keek ik haar kant op: een blonde lok hing schuin voor haar gezicht en ze keek me afwachtend aan. ‘Waaraan?’

‘Nou, we hebben het best goed voor elkaar zo met ons werk en het huis.’

Ik humde, knipoogde bevestigend en gaf een kneepje in haar hand.

‘Ik dacht… we zijn nu in de gelegenheid om over kinderen na te denken.’

Holy shit. Die zag ik niet aankomen.

Kinderen? Met jou? De temperatuur in mijn lichaam schoot omhoog en mijn gedachten vlogen alle kanten op. Volledige paniek. Droge keel. Ik wilde zo graag dat ik kon juichen van blijdschap, dat dit de bevestiging was van de liefde die ik altijd al voor Sophie had gevoeld. Dat ik een combinatie van ons samen zag in een klein nieuw wezen dat met donshaartjes geboren zou worden. Haar blonde lokken en mijn wipneus. Prachtige ogen. Dezelfde drive die wij hadden in het leven, goed kunnen leren. Een kleine Dennis of Sophie. Het zou een prachtkind moeten worden dat de hele wereld aankon.

Sophie zou een fantastische moeder zijn, dat wist ik zeker. En mijn angst voor kinderen, na wat ik bij Ronald had zien gebeuren, zou weg zijn vanaf de allereerste keer dat ik de glimlach van de kleine zag. Ik wilde het allemaal, maar er was één gedachte die alles blokkeerde, die de rest van al deze schitterende en hoopvolle gedachten wegduwde. Die gedachte, die stem, die was te resoluut om te negeren. Ik dacht: ik wil wel kinderen, maar niet met jou.

Ik zal wat oppervlakkig hebben gereageerd. Niet afwijzend en niet bevestigend. Misschien trok ik haar tegen me aan om mijn enorme twijfel en alle vragen die opkwamen, een plekje te geven. Heel misschien zei ik zelfs ja en gaf ik aan dat we daar inderdaad over na konden denken. Ik weet het oprecht niet meer, wat ik nog wel weet is dat het leek alsof mijn lichaam kortsluiting maakte. Totale stress. Wat was er hemelsnaam met me aan de hand? Waarom deed ik zo? Waarom voelde ik dit zo? Ik was toch goed bezig door haar de laatste tijd meer aandacht te geven. Waar kwam dit gevoel vandaan? Waarom zou ik geen kinderen met haar willen?

Die avond kroop Sophie al vroeg in bed. Ik loog dat ik nog lang niet moe was en zette een film aan. Ze was echter de trap nog niet op of alle sluizen gingen open. Ik heb keihard zitten huilen. Met koppijn keek ik naar de muur, het plafond en vervolgens urenlang in het niets, totdat de eerste zonnestralen naar binnen kwamen. Daarna sloot ik gefrustreerd mijn ogen, viel op de bank in slaap en ijsbeerde twee uur later als een zombie door de woonkamer. In de middag besloot ik te gaan hardlopen. Even de frisse wind in mijn gezicht. Het regende zachtjes en Sophie zei dat ze me heel sportief vond. Ik glimlachte lief terug, maar het voelde nep.

Niks was nog echt. Alsof er een onzichtbare knop was omgedraaid. Een knop waar ik het bestaan niet van kende. Ik moest denken aan wat Sophie weleens had gezegd. Zelf dacht ik altijd dat elke gedachte in mijn hoofd een binaire conclusie was die honderd procent door logica werd gedreven. Altijd tien stappen vooruitdenken, alles berekenen om daarna met de strategisch beste aanpak te komen. Maar ze had me uitgelachen. ‘Jij? Nee, jij doet bijna alles op gevoel.’

Hoe meer ik erover nadacht, des te meer dat het geval leek te zijn. Ik kon nog niet benoemen waarom ik geen kind met haar wilde, maar mijn gevoel schreeuwde nee. Datzelfde gevoel was beslissend geweest bij de keuze om de avondschool te volgen en te gaan studeren, al hadden mijn ouders zich daartegen uitgesproken. Mijn gevoel had me stelselmatig gewaarschuwd voor wat er vanuit de religie werd opgedrongen, nog voordat ik met logica kon beredeneren dat het onzin was. Natuurlijk had Sophie een grote rol gespeeld bij al die belangrijke beslissingen in mijn leven, dat realiseerde ik me heel goed, maar nu was het mijn gevoel dat zich tegen haar keerde.

Ik moest denken over iets wat Sophies moeder tegen haar had gezegd toen ze jonger was. ‘Meisje, er kan altijd een keer een moment komen waarop je het niet meer ziet zitten en je nadenkt over zelfmoord. Dat overkomt iedereen weleens. De belangrijkste tip die ik je daarover wil geven, is dat je geen overhaaste beslissingen moet nemen. Als je dat gevoel hebt, stel dan voor jezelf een datum vast. Bijvoorbeeld over een jaar. Verandert er niets, ben je nog steeds doodongelukkig en heb je moeite gedaan om iets te veranderen aan de situatie, dan heb je in ieder geval niet vanuit een impuls of een allesoverheersende emotie een domme keuze gemaakt.’

De tip van Sophies moeder was weliswaar gericht op zelfmoord, maar de dieperliggende essentie vond ik hier ook passend. Sophie kon er niets aan doen en als ik naar haar keek vond ik haar nog steeds het winnende lot uit de loterij. Knap, slim, leuk… alles. Ik moest dit voor mijzelf houden. Ik moest hier uit zien te komen. Ik moest de aan-knop weer vinden.

Terwijl ik over een smalle geasfalteerde weg dwars door de polder rende, kwam ik langzaam tot rust. Weilanden aan beide kanten, knotwilgen, soms een groepje nieuwsgierige koeien of passerende fietsers. Het was daar altijd prachtig.

Sinds ik recent had meegedaan met de Dam tot Damloop, kon ik erg genieten van het hardlopen. De constante stappen zorgden voor een bijna therapeutisch effect en het was goed tegen stress. Ook al hing de lucht nog vol met wolken, die in mijn hoofd begonnen te vervagen. Niet dat ik een oplossing had voor het probleem, maar ik vond vrede in het nog niet hebben van een antwoord. Gewoon de tijd ervoor nemen. Proberen eraan te werken. Misschien ging het dan vanzelf weer weg. Net zo spontaan als het was gekomen.

Maar een week later was er niets veranderd.

Een maand later was er niets veranderd.

Het gevoel bleef.

Het meest moeilijke in deze periode vond ik misschien nog wel het contact met de mensen om ons heen. Zoals op vrijdagavond wanneer we bij Sophies ouders aten. Haar zusje en de vriend van haar zusje waren er dan ook. Gezellig om de tafel, maar ik voelde me niet gezellig. Ik voelde me een leugenaar, een hypocriet. Lachen omdat er gelachen werd, maar niet omdat ik daar op mijn gemak zat.

Een vriend van mij zei dat hij later graag een vrouw als Sophie wilde. ‘Jullie zien er zo gelukkig uit samen. Ik wil dat ook graag.’ Was ik zo goed geworden in het spelen van de gelukkige echtgenoot? Zag er dan niemand diep in mijn ogen dat er iets verkeerd zat? Dat ik vastzat? Zou het een verrassing zijn als ik uitsprak hoe ik me voelde? Of zouden ze heftig knikken en zeggen dat ze het hadden zien aankomen? Hoe zouden haar ouders erop reageren? Ik denk woest, zeker haar moeder. Die zei altijd dat alle mannen klootzakken waren, behalve haar eigen man. Met enige gratie was ik na verloop van tijd toegevoegd aan de uitzonderingen. Hoeveel moeite zou het zijn om dat met een dikke viltstift door te strepen?

En haar vader dan, ik had zoveel respect voor die man. Hij was de vader die ik graag had willen hebben, iemand die altijd interesse toonde in wat ik deed en waarom. Dit zou hem breken.

Hoe zouden mijn ouders reageren? Ik wist wat mijn moeder zou zeggen. Die had al vanaf het begin haar twijfels uitgesproken. Sophie was te bazig, ze wist alles beter. Uiteindelijk was ze oprecht van haar gaan houden, maar natuurlijk zou ze mijn kant kiezen. Ik zou een preek krijgen over dat we te materialistisch waren geweest. Alleen maar studeren, hard werken en geen tijd voor Jehovah. We hadden ook meer naar de zaal moeten gaan, maar door Sophie was ik van het pad afgeraakt. Misschien zou ze zelfs zeggen dat het maar goed was dat ik er nu achter gekomen was. Nu had ik nog de tijd om mijn leven op te pakken.

Mijn vader zou met name verdrietig zijn, die wist amper hoe hij met zijn eigen emoties om moest gaan, al stond ik er van te kijken hoeveel sterker hij was geworden in zijn strijd tegen kanker. Maar hij zou met afhangende schouders als een klein hoopje mens op de bank zitten. Alsof hij degene was die getroost moest worden. Binnen de waarheid had ik niet het idee dat ik er met iemand over kon praten. Met de meesten had ik geen contact meer, maar diegenen waarmee we nog wel spraken, waren net als wij passieve Jehovah’s Getuigen. Ik vond het te eng om met hen hierover te praten, bang dat ze het niet voor zichzelf zouden houden. Het was ook niet een onderwerp dat je even tussendoor aansneed om daarna weer naar huis te gaan en bij Sophie in bed te kruipen.

Uiteindelijk sprak ik erover met een collega bij Nuon. Het was donderdagavond. De avond waarop ontsnappen centraal stond, ontsnappen aan alles. De avond waarop ik geen poppenkast hoefde te spelen. Bij hem gooide ik het eruit. Vanaf het gesprek over kinderen, de emoties die door mijn lichaam gierden en de pogingen die ik had gedaan om de aan-knop weer te vinden. Er zou toch nog wel een aan-knop zijn? Iets had het uitgezet, dat moest toch teruggedraaid kunnen worden?

Mijn collega had geen antwoorden, maar het voelde goed om er met iemand over te praten. Het had maandenlang opgesloten gezeten in mijn hoofd en de emoties stapelden zich op.

Ik rilde als Sophie me aanraakte en schoot in de stress als ze zei dat we ergens samen werden verwacht. Daarnaast werd er gesproken over de aankomende kerst. Dat duurde nog drie maanden, maar we hadden het al over cadeautjes en hoe we het samen met haar ouders zouden vieren. In de tussentijd hadden haar ouders ook de nodige afstand genomen van de religie en het vorig jaar hadden we ook kerst gevierd.

De gedachte aan kerst alleen al was als een strop die steeds strakker werd aangetrokken. Ik voelde me een klootzak en een leugenaar, maar tegelijkertijd een slachtoffer van de situatie. Dit wilde ik niet en het was ook absoluut niet wat Sophie verdiende. Ze verdiende het om gelukkig te zijn. Op een bepaalde manier hield ik nog van haar, maar niet meer op de manier die paste binnen een relatie. Alsof de magie weg was. Bijna alsof we broer en zus waren. Of elkaars maatjes. Vrienden zonder liefde of beter gezegd, zonder liefde vanuit mijn kant, want ik wist vrijwel zeker dat zij dat nog wel voelde. Het zou haar kapot maken als ik het uitsprak, maar dat niet doen, voelde ook verkeerd. En de kerst, de nepgezelligheid, kwam dichterbij. Nog meer leugens. Ik was op, leeg. Ik trok het niet meer.

We zaten tegenover elkaar in de woonkamer, ik had haar bij me geroepen omdat ik wat wilde bespreken. In mijn hoofd probeerde ik de woorden te vinden waar ik al een paar dagen naar zocht. Ik hou niet meer van je? Dat klinkt wel heel hard. Ik voel niets meer voor je? Dat komt op hetzelfde neer. Beide zinnen weerspiegelden niet goed bij wat ik voelde, want ik hield wel van haar.

Uiteindelijk kwam er iets uit waar ik totaal niet tevreden over was. ‘Ik merk dat ik open ben gaan staan voor anderen.’

Ze keek me wazig aan en haar blik was onrustig. ‘Wat bedoel je?’

‘Ik weet niet precies waarom, maar ik merk dat ik, als ik naar andere vrouwen kijk, daar soms gevoelens bij heb. Dat had ik sinds ik jou heb leren kennen nooit meer gehad.’

‘Hou je niet meer van mij?’

Oh mijn God. Het deed zoveel pijn om haar dat uit te horen spreken, alsof er diep vanbinnen iets uit elkaar werd getrokken. ‘Niet meer op de manier die ik zou willen.’

Ik probeerde haar beet te houden en te troosten, want ik zag hoe mijn woorden haar volledig onderuit sloegen.

Ze deinsde terug. Natuurlijk kon ik haar nu niet troosten.

‘Waarom? Wat is er gebeurd? Heb je… ben je…?’

Het duurde even voordat ik begreep wat ze wilde vragen. Ik vermoedde dat ze door mijn woordkeuze dacht dat er iemand anders was.

Op een bepaalde manier was dat ook zo, maar niet op de manier waarop zij dat dacht. Er waren andere vrouwen. Een wereld vol met vrouwen. De keuze die ik had gemaakt om met haar te trouwen, voelde niet meer als die van mij. Die keuze was beïnvloed door mijn verleden en de Dennis waarmee ze destijds getrouwd was, was er niet meer.

De oude Dennis was nep, voorgelogen, geperst in een leven dat niet meer van mij was. Mijn oude gedachten waren mijn gedachten niet meer. De nieuwe Dennis had nog niet voor haar gekozen en wist ook nog niet of hij dat wilde. Misschien was die mogelijkheid er nog, maar het moest geen opgelegde keuze zijn. Het moest die van mij zijn. Ik zat nog te diep in mijn transformatieproces om daar nu een uitspraak over te doen. Ik wist amper wat ik voelde en wist al helemaal niet hoe ik dat moest uitleggen. Maar Sophie wilde weten waarom ik niet meer van haar hield en wat er was gebeurd.

‘Ik wou dat ik het wist,’ antwoordde ik terwijl de tranen over mijn gezicht stroomden. ‘Het gevoel is er niet meer. Al een tijdje niet meer.’

Ook zij huilde nu. Dat is niet wat ik wilde, maar natuurlijk had ze verdriet.

Ik was opgelucht dat het hoge woord eruit was. Het moest eruit, maar ik wist niet hoe we verder moesten. Het liefst voerde ik diepzinnige en lange dialogen met haar. Samen uitzoeken waar dit vandaan kwam en hoe we eruit konden komen. Misschien kon zij die aan-knop weer vinden waar ik al zolang naar op zoek was. Even een lastige periode in ons leven, maar iets waar we voor zouden vechten, want ik was niet bezig met weggaan, dat was zelfs nog niet bij me opgekomen. Ik wilde het oplossen, maar ik wist niet hoe en kon het niet alleen. Dat had ik al te lang geprobeerd en het uitstellen had slechts meer schade veroorzaakt. Ik had het veel eerder met haar moeten bepreken, maar ik was bang geweest. Bang dat ik haar kwijt zou raken en bang voor gevoelens die ik zelf nog niet begreep.

Er gingen dagen en weken voorbij, maar het praten, het echte praten, dat kwam er niet van. We spraken wel, maar wat we ook zeiden, we konden elkaar niet meer bereiken. Ik wilde het graag oplossen, zij wilde weten hoe en ik had geen idee. Had ik maar een idee. Jezus, alles stortte in. Het werd steeds duidelijker dat samen zoeken niet meer ging. Die conclusie zorgde ervoor dat ik nog meer gestrest raakte. Ik gleed steeds dieper in de trechter en zag uiteindelijk de uitweg niet meer. We liepen als zombies langs elkaar en ik vroeg me af of het beter was om tijdelijk afstand te nemen. Op adem komen, opladen en dan misschien opnieuw proberen er wat leven in te blazen. Zou dat werken?

Ik zocht naar een kamer in Amsterdam, een plek voor een korte periode. Misschien maar voor een week of een paar weken. Elkaar de ruimte geven die nodig was zodat we snel weer met elkaar in gesprek konden gaan. Maar ook dat hielp niet. Ik denk dat de afstand het probleem groter maakte. We zagen de emoties in elkaars gezicht niet meer als we via de telefoon met elkaar spraken. Zij wilde van mij een plan, horen wat ik eraan ging doen. Begrijpelijk, vanuit haar perspectief. Voor mij voelde het alleen anders. Ik voelde me ook slachtoffer, maar ik kon niet goed benoemen waarom en wat er nou precies was veranderd. Hoe maak je een plan als je niet weet wat er aan de hand is en zelf al maanden worstelt om eruit te komen? Daarnaast was de angst om alles te verliezen groot. Mijn gedachten zaten helemaal vast. Nadenken ging bijna niet meer.

Na een periode, misschien was het een maand, misschien twee maanden, ik weet het niet precies meer, kwamen de woorden eruit die het einde betekenden. Of we dan maar moesten scheiden. Nee, dat wilde ik niet. Natuurlijk wilde ik het niet, maar ik zag tegelijkertijd ook geen enkele andere oplossing. Dus zei ik ja.

Als ik terugdenk aan die periode, roept het nog steeds emoties op. Waren we dan uit elkaar gegroeid zoals je wel vaker hoort dat dat voorkomt? Had ik dat niet door? Of had dit inderdaad te maken met hoe ik mijzelf had losgekoppeld van de religie, waardoor de keuzes die ik tot op dat moment had gemaakt, niet meer aanvoelden als mijn eigen keuzes? Was er een onweerstaanbare drang ontstaan, diep vanbinnen, om beslissingen terug te draaien die ik misschien niet had genomen als ik niet zo beperkt was opgevoed? Hadden we de impact van het loskoppelen van de religie onderschat en raakte dat ons, of met name mij, op een manier die we op dat moment nog niet konden begrijpen? Wat het ook was geweest, het lag achter ons. Binnen een half jaar hadden we beide een andere relatie en dat leek de bevestiging dat onze scheiding een goede keuze was.

De resetknop was ingedrukt en ergens voelde dat goed.

Wat ik nog altijd koester, is de manier waarop we met elkaar zijn blijven omgaan. Het eerste jaar zat er nog te veel emotie tussen ons in, maar daarna konden wij elkaar gewoon weer zien zonder dat er negatieve gevoelens waren. De vriendschap van vroeger kwam terug en we borrelden regelmatig ergens en lachten dan om die goede oude tijd.

Doordat ik naar Amsterdam was verhuisd, ontweek ik veel confrontaties. Zo heb ik nooit afscheid genomen van mijn schoonouders of van Inge-Marie. Daar heb ik oprecht spijt van. Andersom zetten ze ook geen stap om mij nog een keer te zien, ik denk omdat ook bij hen de emoties te hoog zaten.

Mijn abrupte verdwijning naar een andere stad had een groot voordeel wat betreft de religie. Ik was ineens weg en bleef weg. Er kwam geen ouderling aan te pas. Geen moeilijk gesprek en vanaf dat moment heb ik geen koninkrijkszaal meer vanbinnen gezien. Zou ik die nog wel bezocht hebben, had ik binnen no-time een comité van ouderlingen op bezoek gehad. Die hadden me dan verteld dat ik voor Jehovah alleen van tafel en bed was gescheiden. Ze zouden me inwrijven dat ik geen nieuwe relatie mocht beginnen en geen seks mocht hebben. Nee, daar had ik geen zin in. Het laatste touwtje was doorgesneden en ik gunde de religie het plezier niet om me na te trappen. Zij hadden al genoeg schade aangericht en als je dan toch de resetknop indrukt, moet je het goed doen. Terug naar fabrieksinstellingen. Een volledig nieuw begin.

Mijn nieuwe leven begon met veertienduizend euro schuld, een koffer vol kleding, een oude computer en een paar dozen met boeken en cd’s. Alles wat ik bezat, paste in de kofferbak van de auto die ik mocht gebruiken zolang ik in dienst was van Accenture.

Ik had een kamer gevonden van negen vierkante meter. Daar stond een bed en een bureau in dat ik kon gebruiken. Met twee andere bewoners, die elk hun eigen kamer hadden, deelde ik de keuken en de badkamer. Ik had geen contact meer met vrienden van vroeger. Omdat ik niet uitgesloten was, had ik nog wel contact met mijn ouders, mijn broer Fred en zijn vrouw en dochter. Mijn opa’s en oma’s van vaders en moeders kant waren overleden en een echte band met verdere familie had ik niet meer of had ik nooit gehad.

Mijn huisgenoten waren een Turkse drugskoerier met een zwaar Duits accent en een Nederlandse vrouw van over de vijftig die ’s avonds met een dildo voor haar webcam zat te chatten.

Door alles wat ik in een korte periode was kwijtgeraakt, zowel op materieel als persoonlijk vlak, kon ik niet veel meer verliezen. Het kostte een paar dagen om dat besef een plek te geven. Ik moest opnieuw beginnen. Geen eigen huis, geen spullen en geen geld. Wel had ik iets terug dat ik al een tijdje kwijt was. Mezelf.

De noodzaak om continu een dubbelspel te spelen, was verdwenen. Geen leugenachtig gezicht opzetten jegens de religie. Geen vergaderingen waar ik me dood zat te ergeren aan wat er vanaf het podium werd uitgebraakt. Ik hoefde de angst niet meer te voelen waarmee ik maandenlang had rondgelopen. De angst om Sophie kwijt te raken, haar ouders, haar zusje en al mijn vrienden. Ook waren er geen feestjes of gezellige avonden meer waar ik krampachtig moest verbergen hoe ik me voelde.

Ik was vrij en kon gaan en staan waar ik wilde. Alles wat ik had, paste bij wijze van spreken in een rugzak die ik op elk moment over mijn schouder kon gooien om opnieuw te verdwijnen als het nodig was. Toen ik dat besefte, maakte ik een afspraak met mezelf. Een afspraak die ik nooit zou breken, hoe moeilijk het ook zou worden. Vanaf dat moment zou ik mijzelf nooit meer anders voordoen, voor niemand. Ook zou ik mijzelf echt voor niemand veranderen. Mezelf kunnen zijn, zou altijd de eerste prioriteit krijgen.

Natuurlijk wilde ik weer van iemand gaan houden, maar ik zou niet toestaan dat ik daardoor minder van mijzelf zou houden.

Als je jezelf kwijtraakt, vervagen je dromen. De energie trekt weg en het leven heeft geen waarde meer. Dat zou ik nooit meer laten gebeuren. Vanaf dat moment koos ik ervoor om mijzelf te zijn. Altijd.

21

Een nieuw begin

Een paar maanden nadat ik uit Schiedam en mijn vorige leven wegreed, leek het een goed idee om de nieuwe slet van Amsterdam te worden. Ik was op vrij jonge leeftijd met Sophie getrouwd en had daarvoor nooit seks gehad. Vanaf het moment dat ik ‘wakker’ was geworden, bleef de vraag of ik iets gemist had aan me knagen. Het voelde alsof mij iets was ontnomen.

Ik kon de klok niet terugdraaien en de wereld zag er heel anders uit dan toen ik nog een tiener was, maar toch had ik het gevoel dat ik nog wat in te halen had. Er was daarbuiten een speelveld dat ik nog niet goed had leren kennen. Hoe zou het bijvoorbeeld zijn om te daten? Waar kon ik naartoe gaan en hoe kwam ik met leuke vrouwen in contact?

Op het werk bouwde ik mijn sociale leven al een beetje op, maar ik kende ook de uitdrukking ‘Don’t shit where you eat and don’t fuck where you work’. Het leek me daarom verstandig om werk en privé van elkaar gescheiden te houden. Het lastige was dat ik buiten mijn werk om nog geen sociaal leven had. Ik had geen gezellige avonden met vrienden waar ik spontaan iemand tegen kon komen.

Soms ging ik alleen naar een film, maar de meeste mensen die ik daar zag, waren met vrienden of hun partner. Een disco of een bar bezoeken zonder iemand mee te nemen voelde onnatuurlijk, dat had ik één keer gedaan en toen stond ik na een half uur weer buiten. Als ik door de stad slenterde, zag ik vaak genoeg iemand die ik graag wilde aanspreken, maar ik durfde het niet. Het voelde een beetje zielig en onwennig om uit het niets iemand aan te schieten.

Uiteindelijk besloot ik mezelf in te schrijven bij verschillende datingsites. Ik maakte een profiel aan en nam via de spiegel een foto van mijzelf. De begeleidende tekst vond ik een ramp om te schrijven. Ik was een sportieve man van dertig jaar oud, woonachtig in Amsterdam en op zoek naar leuk contact met iemand die open in het leven stond. Iemand met wie ik kon lachen. Een persoon met wie ik leuke en diepzinnige gesprekken kon voeren.

Wat ik eigenlijk wilde schrijven, was dat ik op zoek was naar seks en dat ik nog totaal niet klaar was voor een serieuze relatie, maar of dat veel reacties zou trekken, betwijfelde ik, dus ik liet het maar bij een wat vage en nietszeggende tekst.

Mijn eerste date was met Naomi. Ze had kunstgeschiedenis gestudeerd en was nu voornamelijk bezig in de muziekwereld. Op de foto’s had ze lang donker haar, een smal gezicht en een modieuze bril. Ze zag er leuk uit. Niet superknap, maar ze had wel iets dat me fascineerde en na een paar berichtjes besloten we te gaan lunchen in het centrum van Amsterdam.

Een paar dagen later liep ik vol verwachting de cafetaria binnen, herkende haar meteen van de foto’s en ging bij haar aan tafel zitten. Een paar seconden later stond er een serveerster naast ons en we bestelden beiden een bagel met roomkaas en een verse jus d’orange. Daarna probeerde ik het gesprek op gang te krijgen door allerlei vragen op haar af te vuren, maar Naomi bleek enorm verlegen of volledig contactgestoord te zijn.

Ze durfde me nauwelijks aan te kijken en antwoordde zo zacht dat ik bij elke vraag drie keer moest vragen wat ze zei of moest gokken wat haar antwoord was. Ik kreeg tijdens die afspraak medelijden met haar en snel daarna ook met mijzelf. Voor haar vond ik het zielig omdat ze duidelijk achteraan de rij had gestaan toen de sociale vaardigheden werden uitgedeeld. Als ze dit niet op de een of andere manier zou oplossen, zou ze nog heel wat bagels verslijten zonder enig resultaat te boeken. Voor mijzelf vond ik het sneu omdat ik had uitgekeken naar een mooi begin van mijn nieuwverworven vrijheid.

Omdat ze de hele tijd staarde naar verdwaalde maanzaadpitjes op haar bord, zonk de moed me in de schoenen. Wat als de leuke vrouwen al bezet waren? Zitten die überhaupt op dit soort sites of zijn het met name de zielige of sociaal minder capabele dames die hier wanhopig probeerden hun alleenstaande leven te doorbreken?

In het kwartier daarna probeerde ik zo goed mogelijk nog een klein succes uit onze afspraak te halen, maar het lukte niet om tot haar door te dringen. Uiteindelijk betaalde ik de rekening en zei dat ik nog ergens heen moest. Pas bij het afscheid keek ze voor het eerst langer dan een halve seconde in mijn ogen.

Mijn tweede date was een succesvol juriste. Op LinkedIn stond een indrukwekkende staat van dienst, studies in het buitenland en een waslijst vol aanbevelingen. Het leek mij een slimme en interessante vrouw die vol verhalen moest zitten en ook qua uiterlijk had ze niets om zichzelf voor te schamen.

We spraken af in een luxe restaurant en toen ze binnenkwam, was ik aangenaam verrast. Ze zag er nog veel leuker uit dan op de foto. Ze droeg een strakke, zwarte jurk die haar figuur perfect accentueerde. Daaronder droeg ze hoge hakken en haar lange blonde paardenstaart zag er verzorgd uit. Het was een echte dame. Een heel aantrekkelijke dame.

‘Ik zag dat je in Amsterdam werkte. Woon je ook hier in de buurt of…?’ De ober had net een wijntje ingeschonken en ik keek haar vol verwachting aan.

‘Ja.’ Ze sprak het antwoord zo langzaam uit, dat het bijna vijf seconden duurde voordat ze die twee letters eruit had geperst. Daarna nam ze een slok van haar wijn en ik verwachtte dat ze elk moment zou kunnen gaan lachen over hoe goed ze me in de maling had genomen met haar trage reactie. Maar er gebeurde niets. Ze keek me heel rustig en volledig voldaan met haar eigen antwoord aan.

Omdat ze zelf niet op gang kwam, ging ik door met vragen stellen. ‘Ik zag dat je in je vrije tijd creatief bezig bent. Schilderen, tekenen en muziek?’

Dit was misschien wel de domste fout die ik kon maken. Ze begon de onderwerpen één voor één toe te lichten. Aan het begin van schilderen nam de ober de bestelling voor ons hoofdgerecht op. Toen ze bij tekenen was gearriveerd, bestelden we het toetje. Nog voordat mijn date aan muziek begon, vroeg ik de rekening, bedankte haar voor de gezellige avond en rende gillend de straat op.

Ze had niets verkeerds gezegd en alles met een perfecte intonatie uitgesproken, daar lag het niet aan. Ik kon gewoon niet omgaan met haar traagheid van praten. Als er iemand met een verborgen camera uit een struik was gesprongen, had ik er om kunnen lachen, maar dat gebeurde niet. Het was een enorme tegenvaller.

Mijn derde en laatste date in die periode leek wel een groot succes. Vera werkte bij Paradiso achter de bar en zag er vergeleken bij date nummer twee heel stoer uit. Ze had een piercing in haar wenkbrauw en een grote tatoeage op haar arm. Ze glimlachte en het kostte ons geen enkele moeite om het gesprek gaande te houden. Soms raakte ze tussendoor mijn hand aan en als ik haar aanraakte, fonkelden haar ogen.

Toen het voorgerecht op tafel kwam, had ik willen voorstellen om elkaar als hoofdgerecht te nemen, maar ik wilde ook weer niet te gretig overkomen. Het uur daarna vloog voorbij, ik rekende af en op de weg naar buiten trok ze mij de garderobe in en zoende me op mijn mond. Ik beantwoordde lustig.

Mijn lichaam schreeuwde om seks, maar ze had geen lippen, gewoon niets. Het was alsof er een huidlaag direct over haar kaak was gespannen. Nu zaten er voldoende andere leuke dingen aan haar lichaam waar ik ongetwijfeld voldoende plezier uit kon halen, maar ik ben een echte zoener. Altijd al geweest.

Ik vond het lastig. Aan de ene kant stond ik al een half jaar droog en was het overduidelijk dat Vera meer wilde dan eten. Daarnaast was het ook een leuke, knappe en gezellige meid. Ze was het type meisje waar ik verliefd op zou kunnen worden en ook al kende ik haar pas negentig minuten, ik had de indruk dat het wederzijds was.

Als het alleen om de seks had gegaan, was ik zo met haar meegegaan. Maar ik wilde haar opnieuw zien. Ik wilde naast haar wakker worden en haar vertroetelen. Nog een keer samen onder de dekens kruipen om uren te genieten. Alleen zou ik haar dan wel willen zoenen, maar die lippen, ik zou daar niet aan kunnen wennen. Nee, een langdurige relatie met haar zou niets worden.

Misschien was ik nu extreem kieskeurig, maar ik had mezelf beloofd om eerlijk te zijn. Naar mezelf en naar anderen. Als ik nu met haar meeging, creëerde ik een verwachting waarvan ik al wist dat ik die niet waar zou maken. Ik was dan wel vrij om te doen en laten wat ik wilde, maar wilde ik het type man zijn die na een wilde nacht uit het naar seks ruikende bed glipte om zijn kleding aan te trekken en te verdwijnen? Nee. Zeker niet bij deze Vera, daar was ze veel te leuk voor.

Hoewel ik had gezworen nooit meer te liegen of iets te zeggen waar ik niet achter stond, wilde ik haar ook niet beledigen en zeggen dat ze zoende als een opgegraven schedel.

‘Ik heb een fijne avond met je gehad. Je bent een mooie, leuke en interessante vrouw, maar ik ga niet met je mee naar huis.’

Ze keek niet boos of teleurgesteld, meer gefascineerd omdat het haar verraste. ‘Ben jij zo’n nette man die geen seks wil hebben op de eerste date?’ Met haar vingers deed ze een pluk haar achter haar oor en ook dat zag er aantrekkelijk uit.

Ik moest kort lachen. ‘Dat is het niet. Je bent prachtig, ik zou dolgraag seks met je willen.’

‘Wat is het probleem dan?’

‘Ik vind je leuk, knap en aardig, maar…’

Ik zag de twijfel in haar ogen. ‘Maar wat?’

‘Ik voel dat het iets voor een korte periode zou zijn en daar vind ik je te leuk voor.’

Volgens mij was er nog nooit iemand zo eerlijk tegen haar geweest. Er gingen een paar seconden voorbij en uiteindelijk liepen we naar buiten. Ik liep mee naar haar fiets en omhelsde haar kort. Ze bedankte me voor mijn openheid en zei dat ze het jammer vond.

Toen ze wegfietste moest ik huilen. Ik baalde van mijzelf. Waarom zat ik niet wat egoïstischer in elkaar? Ik had best dat beschuitje met haar willen eten. Misschien was ik er nog niet klaar voor of misschien kostte het wat tijd om seks en liefde los van elkaar te kunnen zien. Het was in ieder geval iets dat ik nog niet had geleerd.

Op mijn werk bouwde ik een leuke vriendschap op met Sherida. Zij werkte intern bij Nuon. Het contact was ongedwongen en soepel, misschien omdat ik in het begin had gezegd dat ik slechts vriendschap wilde. Niets meer.

We bezochten de film Das Parfum en gingen verschillende keren ergens wat drinken. De avonden die we bij elkaar waren, werden steeds langer en de frequentie van onze afspraken ging ook al snel omhoog.

Wat ik erg kon waarderen, waren de diepgaande gesprekken die we hadden. We raakten nooit uitgesproken. Al na een maand of twee zagen we elkaar meerdere dagen per week en op de overgebleven avonden belden we vaak met elkaar. Ik merkte dat er een klein vlindertje in mijn buik fladderde. Ik wist nog niet zo goed wat ik ermee aan moest en of ik die vlinder wel kon vertrouwen. Ik was blij met deze vriendschap en wilde die niet op het spel zetten.

Toen we een paar weken later bij restaurant Zuid hadden afgesproken, had Sherida denk ik net iets te veel thee gedronken. Ze ging die avond drie keer naar het toilet. We zaten op een bankje zonder leuning en elke keer als ze opstond, schoof ik een klein stukje haar kant op. Na de derde keer zaten we tegen elkaar aan en het voelde goed. Ik deed het vanuit een impuls, maar toen ik weer thuis was en nadacht over de avond, raakte ik steeds meer overtuigd dat ik haar leuk vond.

Wat een relatie met Sherida wat complexer maakte, was dat ze een zevenjarig dochtertje had. Toen ik Sherida bij haar ouders ophaalde om naar Restaurant Zuid te gaan, kwam haar dochter nieuwsgierig de trap af stuiteren. Met grote ogen stond ze te kijken met wie mama die avond wegging en vlak voordat de deur dichtging, wuifde ze lief en wierp ze ons een grote glimlach toe. Het was een schatje.

De vader van Alyssa was destijds amper in beeld. Zo nu en dan kwam hij haar ophalen voor een weekend, maar verder woonde ze bij haar moeder. In een flits schoot de desastreuze gedachte die het einde voor mij en Sophie had ingeleid door mijn hoofd: Ik sta wel open voor kinderen, maar niet met jou.

Tot dat moment had ik altijd aan eigen kinderen gedacht en nooit aan die van een ander. Als ik met Sherida een relatie kreeg, was het onvermijdelijk dat ik een vaderrol zou gaan spelen in Alyssa’s leven. Was ik daar wel aan toe en wat voor verwachtingen schepte ik daarmee? Sherida was een alleenstaande moeder geworden toen Alyssa nog maar twee jaar was. Ik kende mijzelf goed genoeg om te weten dat ik niet uit een relatie wilde stappen als er een kind bij betrokken was. Ook niet als het niet mijn eigen kind was.

Als je in het leven van een kind stapt, creëer je verwachtingen. Er ontstaat een nieuwe relatie en zij was op jonge leeftijd al geconfronteerd met een breuk tussen haar ouders. Het zou niet eerlijk zijn om haar dat nog een keer te laten meemaken.

Bovendien had ik nog wilde plannen omdat ik net uit een relatie was gestapt. Vrijheid, blijheid. Wilde ik dat al opgeven en in een nieuwe relatie stappen? Dat vond ik misschien nog wel de meest lastige beslissing. Ik zou Sherida af kunnen houden, maar wat als ze een paar maanden later iemand anders tegenkwam, had ik mijn kansen dan verspeeld? Anderzijds was het daten tot nu toe teleurstellend geweest, wilde ik daar alle hoop op vestigen?

Twee weken later besloten we bij Sherida een film te kijken. Haar woning was een enorme puinhoop, want ze had hem net gekocht en was druk bezig met verbouwen. Maar er stond een bank en een televisie en via mijn laptop kon ik daar een film op afspelen. Tijdens de film kropen we steeds dieper in de bank en dichter tegen elkaar aan. We kletsten over van alles en misten soms scènes van de film, maar dat maakte niet uit, het was gezellig. Soms streelde ik over haar arm of haar glanzende, zwarte haar. Op andere momenten wreef ze met haar hand over mijn arm of mijn been.

We waren elkaar aan het ontdekken en het voelde superspannend. Ineens kreeg ik de onweerstaanbare drang om haar volle lippen te zoenen. Ik legde mijn hand tegen haar gezicht en trok haar naar me toe. Op de achtergrond ging de film verder, maar ik keek recht in haar ogen en zei: ‘Ik vind je heel leuk.’

Haar ogen glommen en haar lichaam kroelde nog iets meer naar het mijne. ‘Ik vind jou ook heel leuk.’ Toen ik mij langzaam naar haar bewoog, hield ze me ineens tegen. ‘Je moet me alleen zoenen als je dit echt wilt. Als je me zoent, is er geen weg terug. Dan word ik heel erg verliefd op je.’

Ze was bloedserieus, maar tegelijkertijd verwachtingsvol en mooi. Ik dacht aan alles wat ik tot nu toe had meegemaakt op liefdesgebied. Madelon, Sophie, de flirts die ik had gehad en mijn drie gefaalde dates van de afgelopen maand. Ik dacht aan Alyssa, Sherida’s dochter, en de verantwoordelijkheid die ik op me zou moeten nemen.

Er zou inderdaad geen weg meer terug zijn, ik zou een vader kunnen worden. Alyssa had een guitig koppie en mooie, lange, donkere krullen, net als haar moeder. Als ze maar half zo leuk en lief zou blijven als puber, hoefde ik mij nergens zorgen over te maken.

Tegelijkertijd calculeerde ik in dat er ooit een moment kwam waarop ik haar iets vroeg en dat ze zou reageren met: je bent m’n vader niet. Oftewel, bemoei je met je eigen zaken, je hebt niets over mij te zeggen. Dat zou kunnen gebeuren en daar zou ik mee om moeten leren gaan. Ik was tenslotte niet haar echte vader en dat zou ik ook nooit worden, maar misschien kon ik wel een vaderfiguur voor haar zijn.

Zou ik die verantwoordelijkheid aan willen gaan en in hoeverre was ik in staat om na mijn recente breuk met Sophie hier een weloverwogen besluit over te nemen?

Op dat moment maakte ik de keus. Ik zei ja tegen mijzelf. Ja, dit is wat ik wil. Ja, ik ben er klaar voor, al heb ik de schijn tegen. Ja, ik wil haar zoenen. Ik liet mijn hoofd langzaam verder naar beneden zakken, knikte naar twee waterige ogen die straalden van geluk en kuste haar lippen.

Vanaf daar ging het in een recordtempo. Ik verliet mijn minuscule kamer en trok bij Sherida in. Ze had een grote vriendengroep waarin ik meteen werd opgenomen en haar ouders zagen mij als een blijvertje.

De lange consultancydagen bij Accenture ruilde ik graag in voor een zesendertigurige werkweek bij Zwitserleven. Minder werken en netto ruim driehonderd euro per maand meer te besteden. Ik zou gek geweest zijn als ik dat niet had gedaan. Een jaar later kochten we een huis, een twee-onder-een-kapwoning in Amsterdam en weer een paar maanden later vroeg ik haar ten huwelijk.

Het voelde vreemd om opnieuw te trouwen. Ik had al een keer ja gezegd tegen Sophie en geloofde toen oprecht dat we voor altijd bij elkaar zouden blijven. Daardoor voelde ik niet direct de noodzaak om me weer via een huwelijk met iemand te verbinden, maar Sherida had de stap in het huwelijksbootje nog niet eerder gezet en droomde er al jaren van.

Ik was tien jaar verder, hopelijk ook wijzer geworden en de transformatie in de afgelopen jaren had ervoor gezorgd dat ik op een andere manier tegen het leven aankeek. Bovendien gaven de gesprekken met Sherida veel hoop voor de toekomst, er was geen angst of onzekerheid die ik niet met haar kon bespreken. Het voelde goed en daarom had ik geen enkele reden om haar droom lek te prikken.

Van Sherida’s kant kwamen er veel familieleden en vrienden naar onze bruiloft. Van mijn kant waren mijn vader en moeder er, mijn oudste broer Fred, zijn vrouw en dochter en Ronald en zijn zoon.

Bij Sophie was Ronald er niet bij geweest, maar dat liet ik niet nog een keer gebeuren. Het was wel opmerkelijk dat mijn ouders dit keer niet protesteerden. Niet omdat Ronald erbij zou zijn en ook niet omdat ik opnieuw ging trouwen. Misschien waren ze wat losser geworden in hun opvattingen of konden ze ermee leven omdat er geen andere Getuigen bij waren die er aanstoot aan konden nemen.

De enige vriend van vroeger die erbij was, was Robbert met wie ik in een ver verleden had samengewerkt. Hij was ook enige tijd geleden uit de religie gestapt en kwam samen met Christine, zijn vrouw. Verder kwam er van mijn kant niemand. Geen andere Jehovah’s Getuigen.

Met de rest van mijn familie had ik inmiddels geen contact meer. Of ze waren in een ver verleden uitgesloten en door mijn ouders verbannen uit onze omgangskring of het waren strikte Jehovah’s Getuigen die de gelegenheid zouden aangrijpen om te vertellen hoe slecht ik wel niet bezig was en dat Jehovah zat te wachten tot ik me weer zou bekeren tot het geloof.

Sophie had destijds mijn naam niet willen aannemen. Ik vond dat in eerste instantie raar, maar toen ik er meer over na was gaan denken, vond ik dat ze gelijk had. Nu ik met Sherida ging trouwen, liep ik opnieuw tegen dit onderwerp aan en ik ging ervan uit dat we beide onze eigen naam zouden houden.

Het hilarische was dat zij het maar een rare gedachte vond en zei dat ze er trots op was om mijn naam te gaan dragen. Uiteindelijk is het een combinatie geworden en vanaf ons huwelijk gaat ze door het leven als Sherida Biesma-Groenewoud.

22

Papa? Mama?

Hij begon weer mager te worden en zijn klachten speelden op. Nog voordat de onderzoeksresultaten bekend waren, dachten we allemaal hetzelfde: de kanker is terug. Het is raar hoe je aan iets als kanker kan wennen. De eerste keer is het nieuw, niet alleen het ziekenhuis en het proces waar je doorheen gaat, maar ook de emoties die erbij komen kijken.

Toen mijn vader voor het eerst geconfronteerd werd met de ziekte hadden we geen idee wat ons overkwam, maar nu het weer slechter ging, leek het alsof we de routekaart van de eerste keer weer uit de kast konden pakken. We liepen blind naar de afdelingen en herkenden de gezichten die ons enkele jaren terug door alle pijn en verdriet hadden geholpen.

Ons gevoel bleek te kloppen. Het zat dieper en de operatie zou nog zwaarder worden. Met behulp van een tekening legde de arts uit wat ze moesten wegsnijden. Hij vertelde dat er niet voldoende darm over zou blijven om de uiteinden aan elkaar vast te maken. Mijn vader zou een stoma krijgen en dat zou de kwaliteit van zijn leven drastisch verminderen. Dit keer was er een verhoogd risico op uitzaaiingen en zou hij zowel een chemobehandeling als bestralingen moeten ondergaan.

Ook de gesprekken die ik samen met mijn vader had gevoerd, herhaalden zich. Mijn vader gaf opnieuw aan dat hij geen bloedtransfusie wilde en de arts gaf aan dat er een kans was dat hij daardoor de operatie niet overleefde.

We gingen opnieuw door het proces van afscheid nemen, dat is iets waar je nooit aan went. Sowieso is het moeilijk om een van je ouders te zien huilen, maar toen ik weer voor hem zat, zijn hand vasthield en hij als een klein kind in tranen uitbarstte, brak mijn hart en rolden ook bij mij de tranen rijkelijk over mijn wangen.

Daarbij komen de gemengde gevoelens waarbij je jezelf toch probeert sterk te houden. Zeggen dat alles uiteindelijk goed zal komen terwijl je weet dat de kans bestaat dat de dokter terugkomt en nee schudt. Verschrikkelijk.

Ik besloot niet aan te dringen op een bloedtransfusie. De vorige keer was hij enorm stellig en het was zijn mening, die moest ik respecteren. Hoe moeilijk dat ook was.

Vier jaar later herhaalde het drama zich opnieuw nadat hij ook de tweede keer de kanker had overwonnen. Dit keer was opereren geen optie meer, het zat werkelijk overal. Hij viel steeds meer af. De dood kwam zichtbaar dichterbij.

In tegenstelling tot de eerste twee keer was mijn vader sterker dan ooit. Waarschijnlijk was die onzekerheid bij de eerdere operaties voor hem ook onrealistisch geweest. Ik denk dat mijn vader beide operaties inging met de verwachting dat hij ons de volgende dag weer zou zien, maar nu wist hij dat zijn kansen verkeken waren.

Het was aandoenlijk dat hij juist in deze periode voornamelijk met mijn moeder bezig was. Hij voelde zich schuldig dat hij haar zou achterlaten en probeerde alles zo goed mogelijk te regelen. Hij had briefjes gemaakt met wie we allemaal moesten uitnodigen voor de begrafenis, wie de begrafenislezing moest geven en welke liederen er gezongen moesten worden.

In de laatste dagen van zijn leven dacht ik vaak aan het paradijs, het bidden en mijn vroeger onfeilbare geloof in een leven na de dood. Hoewel ik zo een behoorlijke antipathie had opgebouwd tegen de Christelijke God en de fanclub die daaromheen hing, hoopte ik stiekem dat dit toch niet het echte einde zou zijn.

Ik zocht oude foto’s op en moest regelmatig stoppen met ze te bekijken omdat het te veel emoties opriep. Een foto waar ik als pasgeboren baby bij mijn vader op schoot zat en een van ons en de opblaasbare kano waarin we langs de Spaanse kust hadden gevaren. Tijdens mijn afstuderen had hij zo trots gekeken. Foto’s van toen ik met Sophie trouwde en later met Sherida. Hij was erbij. Hij was er altijd bij.

Ik moest ook denken aan hoe hij in de religie stond. Als ik mijn persoonlijke gevoelens daarover aan de kant zette, dan had hij het toch gedaan. Hij was tot de dood getrouw gebleven. Zelfs in de laatste maanden, terwijl zijn lichaam het opgaf, bezocht hij de vergaderingen. Toen het niet meer lukte, luisterde hij vanaf thuis mee. Hij predikte tot zijn benen hem niet meer konden dragen en schakelde toen over naar briefpapier. Hij ging elke dag meerdere keren in gebed en hij geloofde. Hij geloofde oprecht.

Hij hield van mijn moeder. Hij had geen fantastische baan en het leverde geen dik salaris op, maar doordat hij jarenlang hard had gewerkt als postbode, konden wij als gezin elk jaar naar het buitenland op vakantie. Hij was geen fantastische klusjesman en oké, we moesten altijd lachen over het feit dat het lichtknopje van de badkamer in de gang zat en je het ganglicht vanuit de badkamer moest aandoen, maar als het nodig was, knutselde hij alles aan elkaar. Hij was mijn papa. God, wat zou ik zijn eigenaardigheden missen.

Twee weken later sprak ik op zijn begrafenis. In een zaal vol Jehovah’s Getuigen, waren Sherida, Alyssa en ik de enigen die niet geloofden. Ik zag gezichten die ik al tien jaar niet meer had gezien. Toen ik het podium opliep, voelde het even alsof ik weer een lezing ging geven. Ik legde mijn notities neer, bewoog de microfoon naar de juiste hoogte en keek de zaal in. Een verzameling trieste gezichten, met de familie op de voorste rij.

Ik begon met een anekdote over hoe punctueel en netjes mijn vader altijd was. Waarschijnlijk was ik elf of twaalf jaar oud toen hij opmerkte dat mijn schoenen schots en scheef onder de kapstok lagen. Hij wees naar zijn recht uitgelijnde schoenen en vroeg me om mijn schoenen op dezelfde manier neer te zetten. Ik pakte zijn schoenen op en legde ze net zo scheef als de mijne. De frustratie spoot uit zijn oren en tussen mijn gehinnik door mopperde hij over de rommel in het huis en dat wij niet meewerkten.

Deze herinnering zal niet voor iedereen de waarde hebben gehad als hij voor mij had, maar het was typerend voor mijn vader om zo te reageren. Dit soort situaties schetsten het thuis van vroeger, de tijd dat iedereen nog bij elkaar was. Fred en Ronald deden soortgelijke dingen, mijn moeder liet het altijd gebeuren of zwaaide met de scepter terwijl mijn vader wanhopig probeerde zijn rol als hoofd van het gezin te vervullen.

Het was nooit een vrolijke man en hij had weinig stoere verhalen te vertellen. Mijn vader was met name netjes, punctueel, niet al te slim, maar wel enorm zorgzaam. Ook daar vertelde ik over op zijn uitvaart, hoe hij altijd voor mijn moeder had gezorgd en wat hij voor haar had gedaan in de laatste maanden van zijn leven.

Ik twijfelde of ik iets over zijn geloof in mijn speech moest opnemen. Zeker omdat datzelfde geloof mijn leven deels kapot had gemaakt. Uiteindelijk sloot ik af met het verhaal over de haciënda, waarover hij me op zijn laatste avond had verteld. Mijn vader stapte uit dit leven met nog maar één droom: terugkomen uit de dood zodat hij voor mijn moeder een prachtig huis kon bouwen. Ik stond er tenslotte niet voor mezelf. Ik stond daar om afscheid te nemen van mijn vader, die, net als vele andere Jehovah’s Getuigen, zelf ook slachtoffer was van de wereldwijde indoctrinatie.

Ik eerde daarom wie hij was en keek met een verdrietige glimlach terug op vroeger. Naar al mijn vaders beperkingen, maar vooral naar alle lieve dingen die hij voor mij en ons gezin had gedaan. ‘Rust zacht, lieve papa, ik mis je nu al!’

Na afloop kwamen er Getuigen naar me toe. Bekenden uit een ver verleden, personen met wie ik vroeger had gepredikt of met wiens kinderen ik had gespeeld. Ik denk dat de meesten wel wisten dat ik niet meer actief was in het geloof, toch kreeg ik van vrijwel iedereen een hand en enkelen wensten me Jehovah’s kracht toe.

Ik vond het lastig om dat niet te interpreteren als een poging om me weer actief te krijgen. Ook die trucjes had ik zelf vroeger toegepast. Speel in op de emotie na een overlijden, vertel over de opstandingshoop en rekruteer een nieuwe volgeling. Walgelijk.

Ongetwijfeld bedoelden de meesten het goed, maar als je opgroeit in een religie waar elke mogelijkheid wordt aangegrepen om over God te praten, herken je dat van meters afstand. Er waren ook genoeg mensen die mij een hand gaven, maar overduidelijk geen behoefte hadden aan een dialoog. Ik bleef de zuurdesem, de rotte appel.

Dan waren er nog een paar broeders en zusters die onder een steen hadden geleefd. Ze vroegen in welke gemeente ik nu zat en waar Sophie was. Sophie was overigens ook naar de begrafenis gekomen en daar had ik veel respect voor, ze stond aan de rand van de zaal met haar huidige partner.

Ik antwoordde dat ik naar Amsterdam was verhuisd en wees in de richting van Sophie. ‘Kijk… daar staat ze.’ Ongetwijfeld snapten ze er niets van en vroegen ze zich af waarom er een Surinaamse dame aan mijn arm hing. Het was lief en aandoenlijk. Er zat niets negatiefs achter en ik voelde dan ook geen enkele noodzaak om te vertellen hoe de vork in de steel zat.

Die rotziekte had ook van mijn moeder zijn tol geëist. Ze was doodop en het enige waar ze de afgelopen maanden over had kunnen praten was kanker, sterven en afscheid nemen.

Nadat mijn vader was overleden, kwamen de muren op haar af. Ze zat in haar eentje in hun woning en er waren slechts een paar kleine hondjes om tegen te praten. Natuurlijk had ze een grote geestelijke familie opgebouwd, maar de meesten daarvan kwamen alleen langs om een bakje koffie te drinken.

Soms had ze meerdere uren per dag afleiding, maar er waren ook dagen dat ze alleen was en niemand had om mee te praten. Vooral haar avonden waren eenzaam. Haar karakter hielp ook niet mee, ze was niet het type dat belde en je uitnodigde langs te komen of je vroeg om samen ergens heen te gaan.

Ze was goed ter been en ze had nog wat spaarcenten op de bank, dus er was geen enkele reden om niet op de trein te stappen en samen met een vriendin een andere stad te bezoeken. Het was echter geen geldissue en het zat niet in de moeite die ze ervoor had moeten doen, een uitnodiging moest altijd bij een ander vandaan komen en dan nog gebruikte ze haar hondjes als excuus om niet af te spreken.

Of dat iets te maken had met haar leeftijd of met de manier waarop ze de laatste jaren met mijn vader had geleefd, wist ik niet, maar het zorgde wel voor een sociaal isolement en het lukte me niet dat te doorbreken.

Ik had oprecht gehoopt dat ze zou opbloeien. Ze had altijd stoere verhalen over dat ze met iedereen sjans had en dat ze haar zo’n mooie, nette dame vonden. Als het erop aankwam bleef het echter bij verhalen en iedereen die op bezoek kwam, kreeg deze tot vervelens toe te horen.

Als ik haar opzocht, trok ik haar altijd het huis uit. Even samen naar de markt om wat kibbeling te halen of rondsnuffelen in de nieuwe Markthal van Rotterdam. Het was gezellig en op dit soort momenten hadden we vaak de meest intieme gesprekken over vroeger.

Soms was ze een knorrige, oude vrouw en zei ze dat ze geen zin had om te lopen, maar dan verzon ik dat ik nog iets moest kopen zoals nieuwe pantoffels. We zeulden dan stad en land af, maar er was altijd wel iets aan te merken op die rotpantoffels. Ze zaten niet lekker, de stof was niet goed, er zat te weinig grip onder of ze waren te smal. Een leugentje om bestwil, maar het was dan toch weer gelukt om haar uit dat deprimerende huis te krijgen waar ze zichzelf al die tijd in opsloot.

Een paar jaar later ging ze vreemd gedrag vertonen. Het begon met het continu vergeten van haar pincode, waardoor we elke paar weken weer een nieuwe moesten aanvragen. Daarna was ze regelmatig haar sleutels kwijt, kon ze haar portemonnee niet meer vinden en had ze dagelijks het idee dat er mensen in haar huis waren geweest om spullen te verplaatsen.

Ze kreeg moeite met bellen en snapte maar niet wat er met haar telefoon aan de hand was. Daarnaast vergat ze steeds vaker of ze haar medicatie had ingenomen. Ze had een enorme pillendoos waarmee je een paardenstal kon lamleggen. Doordat ze die te vaak of door elkaar slikte, liep ze soms zo stoned als een garnaal door het huis. Levensgevaarlijk.

Toen er alzheimer bij haar werd vastgesteld, waren we niet verbaasd. De meest simpele dingen lukten al niet meer. Ze snapte niet waarvoor een koffiefilterzakje diende, gooide ze waspoeder in de droger, probeerde te bellen met de afstandsbediening en werd meerdere keren door bezorgde buren of de politie naar huis gebracht omdat ze niet meer wist waar ze woonde.

Het was afschuwelijk om haar zo snel achteruit te zien gaan. Als ik bij haar was, bladerden we door fotoboeken en probeerde ik zoveel mogelijk over vroeger te praten. Er zou ongetwijfeld een tijd komen dat ze in zo’n ver stadium zou belanden, dat ze dat niet meer begreep.

Ik leerde in die tijd veel nieuwe dingen over haar en mijn vader, dingen die ik anders nooit had geweten. Zo vertelde ze dat ze nooit verliefd was geweest op mijn vader, dat ze met hem getrouwd was omdat het zo’n zorgzame man was. Toen ik daar over na ging denken, realiseerde ik me voor het eerst in mijn leven dat ze inderdaad nooit liefkozend met elkaar om waren gegaan. Ze hielden ongetwijfeld van elkaar, maar echte hartstocht had ik nooit gezien.

Dat moet toch vreselijk zijn geweest? Ieder mens verdient toch dat gevoel van liefde? Had ze daarom zoveel stress gehad in haar leven en stond ze daarom bij de huisarts bekend als grootverbruiker van Seresta en meer verdovende medicatie?

Ze was net twintig toen ze trouwde. Natuurlijk levert samenleven met iemand van wie je niet houdt en weten dat je niet mocht scheiden op straffe van uitsluiting een hoop stress op. Wow. Ik had erg met haar te doen, ik pakte haar beet en gaf haar een dikke knuffel.

Elke zaterdag of zondag was ik de hele middag en het begin van de avond bij haar. Zelfstandig koken deed ze niet meer, dus ik kocht verse producten, kookte voor haar, dekte de tafel waarna we samen aten. Een inhoudelijk gesprek was niet meer mogelijk, maar ik zag en voelde dat ze blij was met mijn aanwezigheid. Bij mijn moeder hield ik mezelf groot, maar zodra ik de deur uitliep, barstte ik in tranen uit. Elke keer weer. Het deed verschrikkelijk veel pijn om mijn moeder op zo’n manier te zien veranderen in een schim van wie ze ooit was geweest.

Als ik wegging trok ze soms haar schoenen aan om zelf ook naar huis te gaan. Ze herkende haar huis niet meer en wat ik ook zei, ze geloofde niet dat ze al thuis was.

Je ouders kwijtraken is altijd pijnlijk, op wat voor manier ze ook gaan. De mooiste manier van sterven lijkt mij een pijnloze dood van ouderdom. Gaan slapen om niet meer wakker te worden. Het sterven van mijn vader was een enorme lijdensweg geweest en het was vreselijk om hem op die manier te zien. Het afscheid van mijn vader was om een heel andere reden hartverscheurend dan dat van mijn moeder. Bij hem hield zijn lichaam ermee op en was er een definitief moment waarop hij er het ene moment nog wel was en het volgende niet meer. Bij alzheimer neem je elke keer een beetje meer afstand van een geest die langzaam uitdooft. Het lichaam gaat door en je ziet nog wel die glimlach, maar na een tijdje is er niemand meer thuis.

Op dit moment woont ze veilig bij Stichting Laurens, een zorginstelling speciaal voor ouderen met dementie. Doordat ze dagelijks zorg krijgt, gaat het een stuk beter dan toen ze nog thuis woonde. Ze eet regelmatig, slaapt veel en overdag wordt er vaak een wandeling door het park met haar gemaakt zodat ze wat beweging en frisse lucht krijgt.

Al haalt ze vaak namen door elkaar en is er soms geen touw vast te knopen aan wat ze zegt, ze glimlacht nog altijd als ik op bezoek kom. We knuffelen en lachen zolang het nog kan.

Het afscheid nemen ligt misschien al voor driekwart achter me. Het verliezen van het geheugen door de ziekte van Alzheimer is een langzaam proces. Elke keer raakt ze weer een klein beetje meer kwijt tot ook de herkenning volledig is verdwenen.

23

Terugblik

Ik ben nu zevenenveertig jaar oud. Als ik aan anderen vertel dat ik ben opgevoed als een Jehovah’s Getuige, krijg ik wisselende reacties. Veel mensen kennen de religie van het langs de deuren gaan en dat ze geen verjaardagen of andere feestdagen mogen vieren. Enkelen kennen persoonlijk iemand die bij de religie is of was aangesloten, soms een collega of een klasgenoot van vroeger.

Woorden als zielig of raar vallen regelmatig als we erover praten. De meeste personen zijn erg geïnteresseerd naar wat mijn ervaringen waren en hoe het was om eruit te stappen. Terwijl ik dan op een bijna luchtige manier de ene na de andere herinnering aanhaal, reageren zij vaak veel meer geschokt dan ik zelf ben. Misschien relativeer ik het te veel of heelt tijd alle wonden.

Zelf kijk ik niet terug op een vreselijke periode en ik zie mezelf absoluut niet als slachtoffer. Er zijn mensen die veel ergere dingen hebben meegemaakt en er met veel meer kleerscheuren zijn uitgestapt. Ik heb bijvoorbeeld nooit honger gehad en hoewel ik na het ‘wakker’ worden alles ben kwijtgeraakt, inclusief mijzelf, is dat gelukkig van korte duur geweest.

De opleidingskansen die ik op jonge leeftijd heb gemist, heb ik later ingehaald. Daardoor kwam ik een aantal jaar later op de arbeidsmarkt, maar ook daarvan zie ik geen blijvende schade. Ik werk naast het schrijven als freelancer in de IT, vaak voor grote klanten. Dat geeft me de mogelijkheid om in een mooi huis te wonen en spullen te kopen wanneer ik ze nodig heb. Tijdens vakanties lukt het elke keer weer om een ander mooi plekje op aarde te bezoeken en ik ben al meerdere keren buiten Europa op vakantie geweest.

Ik zie mijzelf als een rijk man, maar niet vanwege die materiële dingen. Natuurlijk ben ik blij met wat ik heb, maar wat ik veel belangrijker vind, is dat ik in een fijne relatie zit met een hele lieve vrouw en dat mijn dochter Alyssa – ja, ik noem haar mijn dochter – is opgegroeid tot een intelligente, zelfbewuste en een stabiele jonge vrouw. Echte rijkdom zit vanbinnen en in de mensen om je heen.

Als ik er wat dieper over nadenk, voel ik een enorme boosheid jegens de religie. Ik vind het een gevaarlijk fenomeen. Dat begint bij de angstcultuur waarmee kinderen worden opgevoed. Alles binnen de religie is goed en alles daarbuiten is slecht.

De herinnering die ik heb aan toen mijn oma en opa werden uitgesloten is angstaanjagend. Het is belachelijk dat ik als kind bang was om vermoord te worden omdat zij voor Satan zouden hebben gekozen. Als dat het gevolg is van hoe je kinderen opvoedt, dan gaat er iets heel erg fout. Het feit dat de religie draait om Satan, demonen, angst, dood en verderf is een constante bron van nachtmerries. Er is geen filter die je kan instellen om hieraan te ontsnappen.

De kinderbijbel waarmee wij werden opgevoed stond vol afbeeldingen van steden die met vuur uit de hemel vernietigd werden, Koning Salomo die op het punt stond een kind in tweeën te hakken en Abraham die naar een brandende struik luisterde en zijn zoon Isaak wilde vermoorden. Het is de constante dreiging die als een apocalyptisch paard in je nek staat te hijgen. Iedereen die niet naar Jehovah luistert, gaat dood en als jij niet heel erg goed je best doet, kom jij ook op de dodenlijst te staan.

Ik heb heel negatieve gevoelens bij de manier hoe elke niet-Jehovah’s Getuige als slechte omgang werd bestempeld, ongeacht wat zij deden of zeiden. Ze beperken het evaluerend vermogen van een kind daarmee waardoor het niet leert om op basis van eigen waarnemingen en hun rechtsvaardigheidsgevoel een weloverwogen keuze te maken.

Daarnaast zorgt het voor een vertroebeld beeld van ‘de wereld’ en een slecht moreel kompas. De goedheid van de mens wordt niet meer bepaald door wat hij doet, maar door aan welke kant van de scheidslijn hij staat.

Verder heb ik een groot probleem met hoe het onderwijs binnen deze religie is ingericht. Het is pure indoctrinatie. Herhalen, herhalen en herhalen, net zo lang tot een bepaalde stelling in het DNA zit. Zelf denken wordt afgestraft omdat je daarmee rebels bent tegenover de ouderlingen, het bestuderende lichaam en daarmee direct ook tegen Jehovah.

Al is een stelling nog zo krom en kan je er niets mee, toch is het de waarheid die je maar moet slikken. Ertegen ingaan is geen optie, dus je neemt de stelling over of je speelt voor altijd een dubbelrol.

Daarnaast heb ik er moeite mee hoe je verplicht wordt, door de religie en de sociale druk eromheen, je voor elke vergadering voor te bereiden. De grote hoeveelheid uren die wij moesten besteden aan ons geloof had maar één doel: reduceer de vrije tijd tot het minimale. Daardoor is er geen tijd voor afleiding of verdere ontwikkeling.

Veel onderdelen – zoals het prediken – leken vrijwillig, maar waren dat door de groepsdruk niet. Als je niet hard genoeg meeliep, was je fout bezig en moest je bijgestuurd worden. Er heerst een afrekencultuur die mensen dwingt om zich te conformeren aan iets wat ze niet willen zijn.

Als je niet mee wilde doen, was liegen over je uren vaak de enige optie. De andere keuze was publiekelijke schande of, als je uitsprak waarom je jezelf niet wilde conformeren, mogelijke uitsluiting.

Het concept liefde krijgt binnen de Jehovah’s Getuigen ook een heel verkeerde betekenis. Uit liefde lopen mensen hun eigen kinderen op straat voorbij. Uit liefde vermoordt de Bijbelse God miljarden mensen. Dat is geen liefde, het heeft niets met liefde te maken.

Als ik aan liefde denk in de context van een ouder-kindrelatie, moet je een zo goed mogelijk voorbeeld zijn en je kind de vrijheid geven om zichzelf te ontwikkelen en het toestaan fouten te maken. De bescherming die je geeft, moet als een warme deken voelen en een toevluchtsoord zijn voor als ze het ooit moeilijk hebben.

Je helpt ze in hun ontwikkeling en je houdt onvoorwaardelijk van ze, zowel van hun goede als hun minder goede eigenschappen. Liefde is niet iets dat je moet afdwingen door kinderen te bedreigen met de dood of door ze wekelijks bang te maken met voorbeelden waarin deze zogenaamde liefdevolle God op de meest gruwelijke manieren mensen heeft afgeslacht. Ik vind het een schande en zelfs gevaarlijk om kinderen op te voeden met het idee dat dit liefde is. Het zou beter passen in een handleiding voor het trainen van psychopaten of seriemoordenaars.

Verder heb ik er moeite mee dat mijn ex-geloofsgenoten hun geloof de enige ware religie noemen en dat ik ben opgevoed met het idee dat het Besturend Lichaam in directe verbinding met God stond. Dit gaf hun een verheven status en daardoor slikten we wat ons werd voorgekauwd. De voorspellingen over het einde van de wereld bleven maar bijgesteld worden en ze verkochten het elke keer weer als ‘nieuw licht’. Alsof er vanboven een outlookbericht kwam met een bijgewerkte datum omdat te weinig mensen de meeting hadden geaccepteerd.

Door continu dat bot voor te houden, wordt een onterecht gevoel van urgentie en binding gecreëerd. Elke dag kan de laatste dag zijn. Dat zorgde er ook voor dat mensen niet te ver vooruit wilden kijken en dat ze serieuze bedreigingen niet serieus namen. Als je ervan overtuigd bent dat de aarde zoals we die nu kennen over een paar jaar niet meer bestaat, waarom zou je jezelf dan zorgen maken over een nieuw gat in de ozonlaag of smeltende ijskappen? Oorlogsdreiging werd gezien als een teken dat Armageddon nabij was. De zoveelste natuurramp was een waarschuwing van God en de kerndreiging van een nieuwe wereldmacht betekende dat we echt in de laatste van de allerlaatste dagen leefden.

Voor Jehovah’s Getuigen zijn het profetieën die uitkomen en doordat zij zich volledig distantiëren van politiek en alleen maar vertrouwen op hun almachtige God, is de noodzaak er niet om in te grijpen.

Ik vind het onacceptabel dat de passie en de ambitie om verder te leren structureel wordt ontmoedigd. Er wordt letterlijk uitgesproken dat studeren een bedreiging is voor het geestelijk welzijn van jongeren. Ze zouden daarmee worden blootgesteld aan informatie die hen afleidt van het enige belangrijke op aarde, namelijk het aanbidden van Jehovah. Het is pure geestelijke onderdrukking.

Studeren is openstaan voor informatie. Je leert objectief te onderzoeken. Maar Jehovah’s Getuigen weten dondersgoed dat een kritische blik desastreus is voor hun ledenaantallen, dus bestempelen ze alles daarbuiten als slecht en voeden ze het liefst hun schapen met hun eigen voorgekauwde pulp vanuit een honderd procent gecontroleerde omgeving.

Ik vind het verschrikkelijk dat door de regels met betrekking tot seks voor het huwelijk, jonge mensen zich genoodzaakt voelen zo snel mogelijk te trouwen, ook als ze daar nog lang niet aan toe zijn.

Ik vind het erg dat de gemeenschap zo gesloten is, dat stellen met huwelijksproblemen wordt afgeraden om hulp in te schakelen bij mensen die daarvoor zijn opgeleid, omdat ze bang zijn dat er misschien een echtscheiding wordt aangeraden. De regels rondom scheiden en hertrouwen stimuleren mensen om in ongezonde relaties te blijven hangen. Dat beperkt niet slechts het individuele geluk, maar het faciliteert ook binnenshuis geweld, depressies en in sommige gevallen zelfmoord. Als je alleen nog de keuze ziet tussen nu doodgaan of doodgaan tijdens Armageddon, waarom zou je dan wachten?

Waar mijn maag oprecht van omdraait, is hoe Jehovah’s Getuigen al tientallen jaren omgaan met kindermisbruik. Ze hanteren het ‘twee-getuigen’ principe, waardoor een kind volgens de interne regelgeving niet voldoende bewijs kan aanleveren dat hij of zij misbruikt is.

Een Australisch onderzoek uit 2015 toont aan dat er meer dan duizend gevallen van misbruik waren en dat er niet één keer aangifte bij de politie werd gedaan. Dit was één onderzoek, er zijn er nog veel meer. Als een verkrachter incidenteel wordt uitgesloten, dan kan hij door berouw te tonen binnen een jaar weer opgenomen worden in de religie en na drie jaar weer een ouderling worden. Het internet staat vol met dit soort schrijnende voorbeelden. Zelfs recente pogingen vanuit de Nederlandse politiek door minister Dekker van Rechtsbescherming liepen spaak en hebben volgens hem ‘geen enkele verandering in hun houding teweeggebracht’.

Jehovah’s Getuigen ontkennen dat er een probleem is dat met hulp van de wereld daarbuiten moet worden aangepakt. De gerechtelijke comités, die vaak bestaan uit drie laagopgeleide en lokale ouderlingen, zijn niet capabel genoeg om hiermee om te gaan. Zij vertrouwen de organisatie en de interne instructies meer dan het woord van het slachtoffer en verwijzen al snel naar Jehovah voor gerechtigheid, met als gevolg dat nietsvermoedende ouders hun kinderen blootstellen aan gevaar en daders nieuwe slachtoffers kunnen maken.

Een andere reden dat ze niet graag naar buiten komen met dit soort nieuws, is dat het een negatieve indruk zal achterlaten op de naam van Jehovah en zijn organisatie. Daarom schikken ze voor tientallen miljoenen in de vele rechtszaken waarin slachtoffers de religie voor wanbeleid aansprakelijk stellen. Dit geld wordt betaald uit de vrijwillige bijdragen van broeders en zusters wereldwijd.

Ze denken echter hiermee de organisatie, de prediking of het drukken van de lectuur te ondersteunen. Zouden ze nog steeds doneren als ze wisten dat ze indirect de aansprakelijkheid voor seksueel misbruik afkopen?

Het is niet moeilijk voor de organisatie om haar regels te wijzigen. Een simpele interne instructie die ouderlingen verplicht om aangifte te doen, zou al enorm helpen. Zij kunnen slachtoffers altijd doorverwijzen naar speciaal daarvoor ingerichte hulpdiensten. Dit doen ze momenteel alleen als het wettelijk verplicht is, wat helaas nog niet in alle landen het geval is. En waarom ondernemen ze dan geen actie? Omdat het slechte publiciteit veroorzaakt en omdat de organisatie en niet het slachtoffer centraal staat.

Jehovah’s Getuigen zijn geobsedeerd door seks. Er staan video’s online waarin het wordt afgeraden om strakke kleding te dragen omdat dit homofilie zou bewerkstelligen. Ik heb talloze lezingen over masturbatie aan moeten horen waarin God dat veroordeelde. Er zijn legio voorbeelden van ongetrouwde broeders en zusters die niet zonder een chaperonne met elkaar mochten afspreken. Dit soort regels in combinatie met dat seks voor het huwelijk een reden voor uitsluiting is, remt jongeren af in hun normale seksuele ontwikkeling. Het zorgt er alleen maar voor dat jongeren zichzelf slecht voelen. Elk kind masturbeert. Door de doctrine voelen ze zich vies, verkeerd en veroordeeld door een Schepper die alles ziet wat zij doen.

Daarnaast zijn alleen man-vrouwrelaties geoorloofd. De leden van de LHBTIQ+-gemeenschap worden als ziek bestempeld. Als er iemand binnen de religie opgroeit met gevoelens die afwijken van hun Bijbelse leer, moeten ze hun emoties onderdrukken door veel te bidden en er vooral niet aan toe te geven. Doen ze dat wel, wat vrijwel onvermijdelijk is, want zo zijn ze geboren, dan worden ze uitgesloten en raken ze alles kwijt. Hoe heftig is het als je wordt veroordeeld door iedereen om je heen voor wie je bent en hoe je je voelt?

Ik kwam op internet een verhaal tegen over een meisje dat op haar zeventiende uitkwam voor haar lesbische gevoelens. Ze werd uitgesloten, worstelde vervolgens vier jaar om terug te komen en trouwde tegen haar zin in op haar eenentwintigste met een broeder uit de gemeente. Alleen maar om haar familie niet kwijt te raken.

In diezelfde periode werd zij verkracht door iemand uit haar gemeente, maar er werd geen aangifte van gedaan. Het werd achter gesloten deuren afgehandeld en er werd haar gevraagd om geen autoriteiten in te schakelen. Na een doodongelukkige periode en meerdere gedachten over zelfmoord, liet ze uiteindelijk iedereen achter om zichzelf te kunnen zijn. Om te kunnen ontsnappen. Dit soort situaties creëren levenslange trauma’s.

Ik vind het verschrikkelijk dat er zoveel hypocriet gedrag is. Als kind groei je daardoor op in een wereld waarin liegen en bedriegen normaal is. De druk die wordt uitgeoefend over welk café je wel of niet mag bezoeken. Dat dansen in een disco als verkeerd wordt gezien, dat muziek demonisch wordt genoemd en dat je zelf niet mag uitmaken welke films je wel of niet wilt zien. De bemoeienis is verschrikkelijk.

In plaats van kinderen op te voeden met hun eigen normen en waarden, worden jongeren afgeremd om zelf te leren om na te denken. Door verder hoger onderwijs af te raden en ze te stimuleren te gaan pionieren, leveren ze een groot deel van hun jeugd, en daarmee de mogelijkheid om zichzelf op een heel belangrijke leeftijd verder te ontwikkelen, in.

Wat ik bovendien enorm eng vind, zijn de regels rondom bloedtransfusie en hoe Jehovah’s Getuigen daardoor niet alleen zichzelf, maar ook hun kinderen blootstellen aan levensgevaarlijke situaties. Het is te vaak voorgekomen dat artsen ouders uit hun ouderlijke macht hebben ontzet omdat ze, tegen het advies van de artsen in, een bloedtransfusie voor hen weigerden.

Op het accepteren van een bloedtransfusie staat uitsluiting en een vernietiging in Armageddon. De keuze wordt daardoor gereduceerd tot nu doodgaan of voor eeuwig doodgaan. Het is crimineel om hulpbehoevende mensen daarmee de optie te ontnemen waarin zij kunnen overleven. Elke Nederlandse burger heeft volgens onze wet een hulpplicht en het is strafbaar om hulp te weigeren aan iemand die in levensgevaar verkeert.

De kinderen binnen de religie hebben hulp nodig. Elke dag weer. Het internet staat vol met schrijnende verhalen.

Ik geloof niet dat Jehovah’s Getuigen bewust een georganiseerd pedofielennetwerk runnen of dat er kwade opzet is om kinderzielen te versnipperen in hun religieuze gehaktmolen, maar ik snap het oprecht niet. Waarom weigeren ze in actie te komen? Hoe moeilijk kan dat zijn? Doe iets. Alsjeblieft!

Als ik over al die individuele dingen nadenk en ze op een rijtje zet, kan ik me heel goed voorstellen dat mensen schrikken als ik mijn verhaal vertel. Dan zie ook ik in dat het niet normaal was.

Het voelt nog steeds raar om mezelf als slachtoffer te zien van deze religie, maar ik ben het wel. Toen ik tijdens mijn huwelijk met Sophie met een identiteitscrisis te maken kreeg, had ik geen idee wat daarvan de oorzaak was. Ik hield zielsveel van haar, maar werd verrast door zo’n enorme berg vragen over wie ik vroeger was en wie ik wilde zijn, dat ik niet meer helder kon nadenken. Ik dacht dat ik onzeker was over ons, maar twijfelde voornamelijk over mijzelf en het heeft jaren geduurd voordat ik dat helder kon zien.

We zijn er, voor zover ik ook voor haar kan spreken, met beperkte kleerscheuren vanaf gekomen. Het internet staat echter vol met verhalen van mensen die jarenlang therapie nodig hadden en helaas, zijn er ook genoeg verhalen te vinden over mensen die het niet hebben gered. Voor hen was de schok te groot, de wereld te onbekend en de breuk tussen familie en vrienden te pijnlijk om mee om te kunnen gaan. Het bloed van iedereen die om deze reden zelfmoord heeft gepleegd, kleeft aan de handen van de religie.

Zelf merk ik ook op andere manieren het effect van het feit dat ik ben opgegroeid in deze religie. Ik heb jarenlang alleen familie en collega’s gehad, maar geen vrienden. Ik heb nooit goed geleerd hoe ik vriendschappen moet sluiten. Er heeft altijd een component ingezeten dat niet van mij was, de religie en mijn ouders hadden iedereen die geen Jehovah’s Getuige was bij voorbaat al afgeschreven.

Daarnaast kan ik extreem hard zijn op momenten dat ik moeite zou moeten doen om een vriendschap te onderhouden. Ik denk dat dit te maken heeft met hoe er met uitsluiting werd omgegaan. Als iemand iets deed wat niet goed door de religieuze beugel kon, schreven we die persoon zonder enig pardon af. We dissocieerden ons van de emoties en gingen door met ons leven alsof er niets was gebeurd. Het is geen eigenschap waar ik trots op ben, maar ik kan ergens van weglopen en dan bestaat het ook niet meer. Het raakt me niet meer. Het doet mij geen pijn.

Sinds de resetknop kan ik ineens mijn verjaardag vieren, maar als ik het doe, voelt het onwennig. Meestal gaan we met de familie naar een restaurant. Daarmee bedoel ik mijn vrouw, mijn dochter en haar vriendje, want mijn eigen familie blijft dan het liefst zo ver mogelijk uit de buurt.

Ook de andere feestdagen voelen nog vreemd aan. Voor mij ontbreekt de magie waarmee anderen in hun jeugd zijn opgegroeid. De enige feestdag waar ik wel met enorm veel plezier naar uitkijk is kerst. Er hangt zoveel sfeer om die verlichte boom en je breekt je nek hier dan over de cadeautjes. Het blijft raar om zelf cadeautjes uit te pakken, maar ik geniet ervan anderen blij te maken.

Omdat ik het verdriet bij mijn ouders heb gezien toen Ronald zich liet uitsluiten, heb ik de stap om mezelf uit te laten sluiten lang uitgesteld. Dat zorgde er ook voor dat ik mij een beetje achter Sherida verschool als mijn ouders in de decembermaand op visite kwamen en ze de kerstboom zagen staan. Het was makkelijk om te zeggen dat Sherida al heel haar leven kerst vierde en dat het voor mij niet had gehoeven, maar ja, we woonden nu eenmaal in hetzelfde huis en daarom stond er een boom.

Toch weer verstoppertje spelen. Al had ik alles uit de religie achter me gelaten, ze oefende nog steeds een bepaalde kracht op me uit. Ik was er nog niet helemaal los van. De ziekte van mijn vader heeft daar een rol in gespeeld. Vanaf zijn sterfbed stak hij een mes in mijn rug. Hij zou iedereen terugzien in het paradijs, behalve mij en Ronald. Hij vergat zijn eigen ouders en zijn zus, die waren zo lang geleden uit zijn geheugen geschrapt, dat ze er waarschijnlijk niet meer toe deden.

Door met hem te bidden en te praten over het paradijs probeerde ik er alles aan te doen om hem volledig in zijn waarde te laten, maar als het aankwam op veroordelen van wat niet in lijn lag met de religie van de Jehovah’s Getuigen, volgde mijn vader wat hem jarenlang was geleerd.

Nadat mijn vader was overleden, dacht ik er steeds aan om die laatste knoop door te hakken. Op papier was ik nog steeds een Jehovah’s Getuige, maar het voelde niet goed meer om nog langer met hen verbonden te zijn. Ik leefde alsof ik al was uitgesloten, maar de realiteit was dat ik was gevlucht.

Uit nieuwsgierigheid ging ik zoeken naar hoe anderen hiermee waren omgegaan en ik liep al snel tegen www.reddit.com/r/exjw aan. Een groep met meer dan vijfenzestigduizend leden. Vrijwel iedereen daar is uitgesloten of wil zich uit laten sluiten. Ik leerde daar voor het eerst termen als PIMI (Physically In Mentally In), POMI (Physically Out Mentally In), PIMO (Physically In Mentally Out) en POMO (Physically Out Mentally Out). Zelf identificeerde ik me het meest met die laatste term, al stond ik nog in de boeken als een Getuige.

Ik las hartverscheurende verhalen over families die uit elkaar waren getrokken. Stukgelopen huwelijken. Broers en zussen die geen omgang meer met elkaar mochten hebben of kinderen die in geen jaren hun ouders hadden gezien.

Aan de ene kant was zoveel herkenning fijn, maar tegelijkertijd was het pijnlijk om over al die opeengestapelde trauma’s te lezen. Jongeren die opgesloten zaten in een familie waarin ze niet zichzelf konden zijn, soms vanwege hun geaardheid, maar ook vaak omdat ze simpelweg geen onderdeel wilden uitmaken van deze religie. Volwassenen die ‘wakker’ waren geworden terwijl hun partner er nog voor honderd procent in zat. De wanhoop en de pijn waarmee zij elke dag moesten leven, het raakte me elke keer opnieuw.

Toen er bij mijn moeder alzheimer werd vastgesteld, voelde ik dat het tijd werd om me definitief uit te laten sluiten. Dat idee vertraagde toen ze na haar opname weer wat opknapte. Het was hetzelfde dilemma als bij mijn vader: ga ik haar in haar laatste dagen opzadelen met pijn en verdriet of wacht ik?

Ze las geen boeken meer en keek vrijwel geen televisie, maar er kwamen nog steeds Getuigen bij haar over de vloer, al was dat aantal flink geslonken toen mijn moeder een nieuw vriendje kreeg. Ik had horrorverhalen gelezen over alzheimerpatiënten die met het gebit van anderen in hun mond rondliepen, maar een vriendje? Mijn moeder? Op haar leeftijd nog? Nee, dat had ik nooit verwacht. Ze was nog geen twee maanden binnen of de vlinders vlogen al over de afdeling. Het begon met flirten en knipogen en ze hadden zelfs een keer gedanst toen de verpleegkundigen een gezellige avond hadden georganiseerd. Hij heette Eef, een kale goeie lobbes van ruim zeventig.

‘En, hoe is het met de handel?’ vroeg hij elke keer als ik binnenkwam.

‘Alles gaat goed, Eef. Ik werk nog steeds als freelancer.’

‘En die klanten, kopen die nog wat? Of blijf je met je handel zitten?’

‘Nee, dat gaat wel goed. Ze kopen nog steeds.’

‘Wat fijn, joh, dat is waar je het voor doet, toch?’

Ondanks dat alzheimer een verschrikkelijke ziekte is, heeft het ook zijn voordelen. Ik hoefde nooit te bedenken wat ik deze keer ging vertellen. Wat ik ook zei, het was voor hen elke keer weer alsof ik het voor de eerste keer vertelde. We hadden het altijd over de handel, hij was blij om te horen dat het goed ging en mijn moeder volgde met stralende ogen ons gesprek. Ze keek gelukkig, voor het eerst sinds ze mijn vader was verloren. Ik vond het prachtig om te zien.

Helaas waren niet alle Getuigen uit haar gemeente blij met Eef en al helemaal niet toen ze doorkregen dat ze weleens bij elkaar in bed kropen. Toen ik dat hoorde stond ik even met mijn oren te klapperen en die van mijn broer en schoonzus klapperden even hard mee. Het was nogal wat, maar ga je pogingen doen om alzheimerpatiënten te corrigeren in hun gedrag? En hoe zou dat werken? Hoe kon je in hemelsnaam zo’n verbod handhaven bij twee mensen die na vijf minuten alweer zijn vergeten dat je op bezoek bent geweest?

Uiteindelijk besloten we om het te laten gaan. Mijn moeder was gelukkig en Eef was gelukkig. Wat is er nou mooier om te zien dan dat je moeder, die jarenlang samen met haar man tegen kanker heeft gevochten, een vrouw die nooit in haar leven verliefd was geweest, op die plek straalt van geluk? Ma, alsjeblieft. Ga leven, nu het nog kan. Geniet ervan. Doe wat je wilt en trek je van niemand iets aan.

Sommige Getuigen waren het daar niet mee eens. Ze vermaanden mijn moeder dat ze moest trouwen, keurden haar gedrag af en de bezoekersaantallen daalden. Dat was haar beloning voor zeventig jaar lang een getrouwe getuige van Jehovah zijn.

Wat een enorm gebrek aan inzicht hebben die broeders en zusters, dat ze niet door een ziekte als alzheimer heen kunnen kijken. Als mijn moeder praat, loopt of lacht, zie ik een omhulsel dat lijkt op mijn moeder, maar de vrouw die mij heeft gebaard en opgevoed, zit er al ruim een jaar niet meer in. Het doet verschrikkelijk veel pijn om haar op zo’n manier te zien, maar ze blijft mijn moeder.

Ik heb oprecht moeite met het kinderlijke gedrag van haar oude vrienden. Mensen die ze haar geestelijke broeders en zusters heeft genoemd. Dat is de conditionele liefde waar Jehovah’s Getuigen mee worden opgevoed, de liefde die afstraft en die je veroordeelt, zelfs als je wegkwijnt onder een ziekte als alzheimer.

24

Is het een sekte?

Ik droomde al jaren van een eigen boek, maar herhaalde pogingen hadden niets anders dan slecht geschreven teksten en een hoop frustratie opgeleverd. Toch borrelde het opnieuw, er zat een verhaal in mijn hoofd dat ik dolgraag op papier wilde zetten. Ik schreef me in bij de Schrijversacademie en begon aan de thrillerspecialisatie van de opleiding Creatief Schrijven.

Een van de tips die ik regelmatig tegenkwam, is dat personages pas realistisch worden als de emoties goed zijn uitgewerkt. Veel schrijvers gebruiken persoonlijke herinneringen en koppelen het gevoel dat ze daarmee oproepen aan hun verhaal.

Toen ik daarmee ging oefenen, ontstonden veel personages die opgroeiden in een wereld waarin ze niet werden begrepen en waarin ze anders waren dan de rest. Vaak waren er verstoorde relaties tussen het kind en een ouder. Er kwam veel verlies op papier. Het verliezen van een dierbare of het verliezen van jezelf. Daarnaast wilde ik schrijven over obstakels die werden overwonnen en geluk dat werd herwonnen. Allemaal fictieve verhalen, maar in elk verhaal zat wel iets van mijzelf.

Het begon als een leuke hobby waarin ik mijn creativiteit kwijt kon, maar ik merkte dat schrijven ook therapeutisch werkt. Omdat ik nog onzeker was, maakte ik onder een pseudoniem een account aan op Facebook en wurmde mezelf in schrijversgroepen. Ik gaf het pseudoniem een eigen website en schreef regelmatig.

Soms waren het opdrachten die ik voor mijn opleiding moest doen en vaak probeerde ik persoonlijke onderwerpen te verwoorden, zoals de alzheimer van mijn moeder of het moment voordat mijn vader stierf.

Hoe dieper ik inging op de emoties, hoe mooier iedereen het vond. Toen ik eind november in bad nadacht over een nieuw artikel, hoorde ik buiten het geluid van rotjes. Ik dacht terug aan de periode dat ik als kind geen vuurwerk mocht afsteken en mijn gedachten vlogen van de ene naar de andere beperking uit mijn jeugd.

Op datzelfde moment zaten we in een lockdown vanwege de tweede coronagolf. Iedereen was bang dat we geen normale kerst konden vieren. Geen familie erbij. Geen vrienden. Het zou kleinschalig, treurig en onwennig zijn. Dat leek me wel een mooi aanknopingspunt voor een nieuw artikel, want ook al vierde ik nu kerst, ik had gemengde gevoelens rondom die periode.

Ik worstelde met de titel en dacht erover na om op Facebook te beginnen met ‘Opgroeien in een sekte’. Zo noemde ik het zelf, maar om eerlijk te zijn, had ik me tot op dat moment nooit verdiept in wat precies de kenmerken waren van een sekte. Op www.hetnlpcollege.nl vond ik de zesentwintig kenmerken waar een sekte aan zou voldoen. Het leek me interessant om bij elk van deze kenmerken stil te staan en mijn reflectie op te schrijven.

Kenmerk 1

Rijkdom van de leiders

Het beeld dat ik had toen ik onderdeel was van de religie was dat de leiders absoluut niet rijk zijn. Er hoeft geen lidmaatschapsgeld betaald te worden, wel wordt er zwaar ingezet op het geven van vrijwillige bijdragen. Giften die aftrekbaar zijn van de belasting. Van mij persoonlijk zijn ze nooit rijk geworden, maar ik weet dat er personen waren die honderden euro’s per maand doneerden.

Na een paar minuten googelen zag ik dat Jehovah’s Getuigen veel vastgoed hebben. Het nieuwe hoofdkantoor dat in 2016 in New York is gebouwd, heeft naar schatting 110 miljoen euro gekost. De kosten zaten met name in materiaal en de grond, want het meeste personeel werkte gratis. Hetzelfde geldt voor het onderhoud van de gebouwen, dat wordt ook door vrijwilligers gedaan en omdat het om een religieus gebouw gaat, is er vrijstelling van belastingen op vastgoed. Ik kon geen exacte bedragen vinden, maar er zijn verschillende websites waarop een onderbouwde schatting staat; het zou wereldwijd om miljarden euro’s aan vastgoed gaan.

Tijdens vergaderingen heb ik meegemaakt dat er werd ingespeeld op het aanwijzen van de organisatie als erfgenaam. Wat doe je, als trouwe Getuige, met je nalatenschap? Laat je je geld na aan je immorele familie of steun je Jehovah? Mijn moeder heeft vroeger twee oudere en behoeftige mensen geholpen die alles aan Jehovah nalieten. Dat ging over ruim honderdduizend euro. Ook op het internet kwam ik verhalen tegen van familieleden die aangaven dat koopwoningen gedoneerd waren.

Zijn de leiders dan rijk? Ik gok dat zijzelf geen dikgevulde bankrekeningen hebben, maar als je alles bij elkaar optelt waar ze financieel verantwoordelijk voor zijn, ja, dan heb je het over een miljardenbedrijf.

Aan het eerste kenmerk, de leiders zijn rijk, voldoen de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 2

De huidige leiders en autoriteiten in diskrediet brengen en verzwakken

Binnen deze religie mag je niet stemmen op politieke partijen. Je mag niet meezingen met het volkslied of, in landen waar dat gebruikelijk is, knielen of trouw zweren aan de vlag. Ze respecteren alleen regels die niet in strijd zijn met hun interpretatie van de Bijbel. Er wordt regelmatig verkondigd dat alle aardse heersers tijdens Armageddon zullen worden vernietigd.

Ook aan kenmerk 2 voldoet de religie.

Kenmerk 3

Geclaimde wijsheid en kennis door de leiders

Jehovah’s Getuigen verklaren openlijk dat ze geleid worden door God en dat de boodschap die ze verkondigen, rechtstreeks vanuit God naar het Besturend Lichaam – de acht personen die aan de top staan – wordt verstuurd. Ook aan dit kenmerk wordt voldaan.

Kenmerk 4

De onfeilbaarheid van de doctrine of leiders

Deze valt gedeeltelijk samen met het vorige kenmerk. Jehovah’s Getuigen geloven alles wat het Besturend Lichaam hun vertelt omdat zij onder de directe aansturing van God zouden staan. Wordt aan dit kenmerk voldaan? Ja, opnieuw een bevestiging.

Kenmerk 5

Dogma: stugheid in de concepten die geleerd worden

De regels komen van bovenaf en zijn heilig. Als je twijfelt aan de regels, dan twijfel je aan het Besturend Lichaam en dus aan God. Ga je hier tegenin, dan word je uitgesloten. Weer een kenmerk dat ook voor de Jehovah’s Getuigen geldt.

Kenmerk 6

Manipulatie van partnerkeuze

Ik mocht geen ‘werelds’ vriendinnetje hebben. Op vergaderingen werd ons continu geleerd dat iedereen ‘uit de wereld’ slecht was, daar moesten we ons van distantiëren. Daardoor kon ik als Jehovah’s Getuige alleen kiezen uit de pool met andere Getuigen. Dus ja, dit kenmerk past bij de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 7

Externe controle op het persoonlijk leven

Er wordt bijgehouden of je vergaderingen bezoekt, hoeveel uur je predikt en hoeveel lectuur je afneemt. Er wordt gecontroleerd waar je werkt, wat voor films je kijkt, naar welke muziek je luistert en met wie je omgaat in je vrije tijd. Zodra je iets doet dat afwijkt, wordt er druk op je uitgeoefend om je gedrag aan te passen. Mijn antwoord op de vraag of aan dit kenmerk wordt voldaan, is ja.

Kenmerk 8

Het ‘framen’ van waardeloze of schadelijke daden als iets goeds

De moorden in de Bijbel die uit Gods naam zijn gepleegd, worden uitgelegd als heldendaden. Uit liefde lopen getuigen van Jehovah hun eigen kinderen op straat voorbij. Abraham wilde zijn eigen zoon offeren. Weer een ja.

Kenmerk 9

Je weet niet waar je in beland bent tot na je commitment

Doordat ik ben geboren in een gezin van Jehovah’s Getuigen bestond er voor mij geen wereld daarbuiten. Ik kende die niet, maar mocht ook geen stappen ondernemen om die wereld te leren kennen. Had ik dat wel mogen doen, dan had ik nooit voor deze religie gekozen.

Personen die op latere leeftijd van buitenaf komen, kiezen vaak voor deze religie tijdens een moeilijke periode in hun leven. Ze zijn net hun partner kwijtgeraakt en er wordt beloofd dat zij hem of haar snel terug zullen zien.

Op het moment dat je Jehovah’s Getuigen tegenkomt, lijkt alles te bestaan uit één grote mantel van liefde. Snel daarna wordt de druk opgevoerd om afstand te nemen van je vroegere leven, ook van familieleden en vrienden die geen onderdeel zijn van deze religie. Eén voor één knip je de touwtjes door en eindig je in een web waaruit je vrijwel niet meer kan ontsnappen. Mijn antwoord op de vraag of dit kenmerk past bij de Jehovah’s Getuigen is ja.

Kenmerk 10

Er wordt nadruk gelegd op het rekruteren van nieuwe leden

Prediken staat centraal bij Jehovah’s Getuigen, hiermee staan zij wereldwijd bekend. Dus ook dit kenmerk hoort bij de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 11

Het vereiste voor alle leden om nieuwe leden te werven

Jehovah’s Getuigen zien dit inderdaad als een gebod, direct afkomstig van Jezus. Mattheüs hoofdstuk 28 vers 19,20 zegt: ‘Ga dus en maak discipelen van mensen uit alle volken. Doop ze in de naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest en leer ze om zich te houden aan wat ik jullie heb opgedragen.’ Ja, ook dit kenmerk past bij de religie.

Kenmerk 12

Starheid in het lichaam van de leden

Jehovah’s Getuigen negeren hun intuïtie en menselijke gevoelens als deze in strijd zijn met de bijbelse leer. Dit wordt zichtbaar als ouders hun uitgesloten kinderen moeten behandelen alsof ze dood zijn.

Ze houden vast aan regels en procedures die lang geleden verzonnen zijn, maar die in de hedendaagse maatschappij geen draagvlak meer hebben. Denk aan het gebod over het niet mogen eten van bloed in relatie tot hedendaagse bloedtransfusies.

Nog een kenmerk waaraan de Jehovah’s Getuigen voldoen.

Kenmerk 13

Isolatie

Jehovah’s Getuigen creëren een wereld die volledig is afgesloten van de buitenwereld. De omgang met niet-gelovigen wordt tot het minimale beperkt. Bij de Jehovah’s Getuigen past het kenmerk isolatie meer dan goed.

Kenmerk 14

Controle van leegloop

Zodra je als Getuige vergaderingen overslaat of minder actief predikt, krijg je ‘herderlijk bezoek’. Er worden vragen gesteld over je geestelijke gezondheid en ze komen met een plan om die weer omhoog te krikken. Door de constante dreiging van uitsluiting als je jezelf niet volledig conformeert aan de regels van de organisatie, voelen leden zich genoodzaakt om actief te blijven, zelfs als ze al jaren niet meer geloven. Dit kenmerk past bij de religie.

Kenmerk 15

Paranoia en een gevoel van ‘wij’ tegen ‘de rest van de wereld’

Ik schrik ervan dat zoveel kenmerken passen bij de Jehovah’s Getuigen en ook aan dit kenmerk wordt voldaan. Jehovah’s Getuigen zien hun religie als de enige ware. Alle andere religies staan onder invloed van Satan. Het niet mogen stemmen en de omgang met ‘wereldse’ mensen zoveel mogelijk beperken, past onder andere bij dit kenmerk.

Kenmerk 16

Paranoia in de vorm van minachting voor mensen buiten de sekte

Mensen buiten de organisatie moeten gered worden. Zij zijn blind en alleen Jehovah’s Getuigen kennen de waarheid. Wetenschappelijke onderzoeken die in strijd zijn met de leer van de Jehovah’s worden afgedaan als duivels. Ook dit kenmerk past bij de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 17

Psychologisch geweld, fysiek geweld en/of gaslighting

Ik heb nog nooit zoveel kinderen geslagen zien worden als binnen de Jehovah’s Getuigen. Tijdens vergaderingen moesten ze zonder kleurplaat of speelgoed uren stilzitten. Als dat niet lukte, werden ze naar achteren gesleurd voor een flink pak slaag.

De grote hoeveelheid seksueel kindermisbruikzaken binnen deze religie is verschrikkelijk. Wat nog veel erger is, is dat Jehovah’s Getuigen niet toegeven dat ze een probleem hebben. Daardoor kan er geen oplossing geïmplementeerd worden.

Bij psychologisch geweld denk ik aan de muur die om ons heen werd gebouwd. Het ontmoedigen van scholing. De manier waarop ons geleerd werd om goed van slecht te onderscheiden en op basis waarvan wij onze vrienden mochten uitzoeken en dat zelf nadenken niet mogelijk was door de constante dreiging om uitgesloten te worden.

Op basis van hun eigen cijfers blijkt dat er jaarlijks meer dan zeventigduizend mensen worden uitgesloten. Dat zijn zeventigduizend gezinnen die elk jaar worden verscheurd. Er zijn zelfs organisaties in het leven geroepen om mensen te behandelen voor de trauma’s die zij hierdoor hebben opgelopen.

Gaslighting, een vorm van emotionele manipulatie, begint al bij de geboorte. We zijn in zonde geboren, we zijn onvolmaakt, we zijn slaven van God, we zijn voorbestemd om alle pijn en ellende in dit korte leven te doorstaan, maar… als we de regels volgen en daar nooit van afwijken, kunnen we gered worden en voor altijd op een paradijsaarde leven.

Gaslighting komt ook weer voor bij uitsluiting: het is je eigen schuld dat we jou dood moeten verklaren.

Ik voelde me heel schuldig toen ik de organisatie verliet. Schuldig tegenover mijn ouders. Zo erg, dat ik jarenlang mijn gevoelens niet naar hen heb durven uitspreken.

Maar voelden zij zich schuldig naar mij? Nee, absoluut niet. Het was namelijk mijn schuld dat ik niet meer geloofde. Het was mijn schuld dat ik twijfels had over de doctrine.

Dit kenmerk bestond uit drie delen en aan alle drie de delen voldoet de religie.

Kenmerk 18

De hoeveelheid haat van leden naar interne en externe critici

Als je in deze organisatie zit en jezelf kritisch uitspreekt tegen wat ouderlingen zeggen of wat er in de lectuur staat, riskeer je uitsluiting. Uitgesloten personen zijn volgens Jehovah’s Getuigen de meest uitgekookte leugenaars, ze verdraaien de feiten om de religie in diskrediet te brengen. Het is ten strengste verboden om contact met hen te hebben. Ook dit kenmerk past bij de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 19

Censuur

‘Wij van Wc-eend adviseren: Wc-eend.’ Als de leden van Jehovah’s Getuigen iets onderzoeken, beperken zij zich grotendeels tot de lectuur die door de religie zelf wordt geproduceerd. Binnen de psychologie staat dit bekend als de ‘confirmation bias’.

Zij beroepen zich vaak op de tekst uit 1 Thessalonicenzen 5:21,22: ‘Onderzoek alles, houd vast aan wat goed is. Vermijd elke vorm van slechtheid.’ In de praktijk onderzoekt de gemiddelde Jehovah’s Getuige echter niet of datgene wat hem door het genootschap wordt geleerd wel goed is. Ze mogen dat niet eens in twijfel trekken en daardoor zijn ze blind voor de slechtheid die voor hun ogen plaatsvindt. Dit kenmerk past ook.

Kenmerk 20

Kritisch nadenken is niet toegestaan: geen vrijheid van meningsuiting

Volmondig ja, dit kenmerk sluit aan bij de denkbeelden van de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 21

Leden worden geëxcommuniceerd als ze de sekte verlaten of een afwijkende mening hebben

Leden die hun afwijkende mening niet voor zich houden, worden verbannen uit de organisatie. Jehovah’s Getuigen mogen geen contact hebben met leden die de organisatie zelfstandig of gedwongen hebben verlaten. Ook voor dit kenmerk geldt dat het past bij de religie.

Kenmerk 22

Mind control door verwarring, abstractie en indoctrinatie

Voor mij zat dit in de ondoorgrondelijke uitleg van Bijbelteksten, de symboliek en alle cryptische omschrijvingen. Daarnaast is er herhaaldelijk uitleg herzien, bijvoorbeeld over wanneer Armageddon zou komen. In de oudere lectuur van de Jehovah’s Getuigen spreken zij over een keiharde datum die onbetwist het einde van de wereld zou betekenen. In recente lectuur wordt de foute datum gezien als verkeerde interpretatie door de leden zelf. Jehovah’s Getuigen wordt continu geleerd dat zij de meest gelukkige mensen op aarde zijn en dat alles om liefde draait. Dat wordt zo vaak herhaald, dat mensen er zelf niet meer over nadenken. Ze kijken niet naar het gras van de buren, maar geloven zonder enige vergelijking dat het klopt wat ze horen. In de praktijk denk ik dat veel getuigen ongelukkig zijn, maar dat zij tegelijkertijd van mening zijn dat ze het hoogste niveau dat in deze wereld mogelijk is hebben gehaald.

Ik kan slechts gokken naar de daadwerkelijke oorzaak, maar mijn moeder was niet de enige uit onze zaal die zwaar onder de antidepressiva zat. Wat ik wel kan concluderen is dat als je werkelijk leeft in het walhalla van geluk en je honderd procent zeker bent van het toekomstige paradijs, je niet elke dag een strip met pillen weg hoeft te slikken.

Ook dit kenmerk past.

Kenmerk 23

Sektes hebben eigen jargon om dingen mooier te doen lijken dan ze zijn

Jehovah’s Getuigen hebben een heel eigen jargon, alleen daar zou ik al een boek over kunnen schrijven. De Theocratische Bedieningsschool was de plek waar we leerden om te prediken. De zaal waar we bijeen kwamen heette de koninkrijkszaal. Als we naar de vergadering gingen, dan was dat de studie die binnen de koninkrijkszaal werd gegeven. De boodschap die we verspreidden aan de deur noemden we het ‘goede nieuws’.

Wereldse mensen waren alle mensen die niet bij onze religie hoorden. Als er over de wereld werd gesproken, dan hadden we het niet over de aarde waar we nu op leven, maar over iedereen die geen onderdeel was van onze religie. Ons geloof noemden wij de waarheid.

Medegelovigen waren broeders en zusters. Personen die stopten met de religie waren afvalligen. Prediken is velddienst. De honderdvierenveertigduizend of de gezalfden zijn een selecte groep Jehovah’s Getuigen die wel naar de hemel gaan en geen aardse opstanding zullen krijgen.

De gemeenschap, de organisatie, het Besturend Lichaam, ouderlingen, pioniers, speciale pioniers, een presiderend opziener, een kringopziener, een inactief persoon, een afwezigenbriefje, een nabezoek brengen, het nieuwe licht, iemand getuigenis geven, een paradijsaarde, Bethel, de gemeente, de getrouwe en beleidvolle slaaf, de nieuwe wereld… Ik kan zo nog een heel lange tijd doorgaan.

Als ik iemand vertel over mijn achtergrond, krijg ik herhaaldelijk vragen over wat ik precies bedoel met een bepaald woord of een uitspraak. Op die momenten merk ik hoe ontzettend diep alles er is ingestampt. Een vroegere collega van mij dacht jarenlang dat wanneer ik het over velddienst had, ik vuildienst zei. Daar kwamen we pas achter toen hij de zin anders formuleerde: Moet je het vuil nog ophalen dit weekend? Oh mijn God, ik heb dubbel gelegen.

Dus ja, opnieuw een kenmerk dat erbij past.

Kenmerk 24

Hypocrisie

Onze winterschaal terwijl wij geen kerst vierden. Roken was verboden omdat wij ons lichaam niet mochten verontreinigen, maar alle andere dingen die slecht voor ons waren, maar die niet verboden waren vanuit de religie, mocht iedereen gewoon doen. Onderzoekt alles en behoudt het goede, maar onderzoek niet wat wij jullie leren en spreek dat zeker niet tegen, want dan sluiten we je uit. Behoud het goede, maar alleen datgene wat wij goed noemen. Onthoud je van alle andere goede dingen, ook al gaat het tegen al je gevoelens en emoties in.

Dit kenmerk past bij de Jehovah’s Getuigen.

Kenmerk 25

Verplichte donaties door leden

Door de druk die vanaf het podium werd opgelegd en de sociale druk die je om je heen voelde, was het echter geen optie om niet te doneren.

Dit kenmerk past.

Kenmerk 26

Bureaucratie

Binnen deze religie zijn er veel ingewikkelde regels en procedures die door het achtkoppige Besturend Lichaam vanuit New York worden opgelegd. Iedere Jehovah’s Getuige heeft officiële plichten zoals studeren, prediken en vergaderingen bezoeken. Er is een grote controle op het uitvoeren van deze activiteiten.

Daarnaast is er een enorme hiërarchie: een geïnteresseerde bezoeker, ongedoopte verkondiger, gedoopte verkondiger, hulppionier, pionier, speciale pionier, dienaar in de bediening, ouderling, presiderend opziener, kringopziener etc.

Dus ja, ook dit laatste kenmerk past bij de Jehovah’s Getuigen.

Ik begon aan deze lijst van kenmerken omdat ik een goede titel zocht voor mijn artikel, waarin ik wilde vertellen dat ik was opgegroeid als een Jehovah’s Getuige, maar wilde voorkomen dat het woord sekte gezien zou worden als ‘clickbait’. Natuurlijk mocht ik het zelf een sekte noemen, maar het is veel geloofwaardiger als je zo’n term kan onderbouwen.

Voor mijn artikel was ik tevreden geweest met een score van vijftien of zestien uit zesentwintig, maar zonder enig probleem pasten alle kenmerken volledig bij de Jehovah’s Getuigen. Bizar. Het woord sekte heeft zo’n negatieve klank en om op mijn leven terug te kijken en bevestigd te zien dat ik daarin ben opgegroeid, voelt gewoon bizar. Bijna ongeloofwaardig.

Ik schreef mijn artikel niet alleen vanuit mijn pseudoniem omdat ik nog wat onzeker was over mijn schrijfkwaliteit, maar ook omdat ik bang was over hoe erop gereageerd zou worden. Er was maar een handvol mensen op de hoogte van wie er achter mijn pseudoniem zat en op mijn eigen Facebookaccount had ik honderden ‘vrienden’, collega’s en ook nog familie. Daar zaten niet veel Jehovah’s Getuigen meer tussen, maar ik was op dat moment nog niet officieel uitgesloten en was bang dat het de overgebleven relaties zou verstoren.

De meest veilige manier om uit de religie te stappen, is om langzaam inactief te worden, op afstand te blijven en vooral geen slapende honden wakker te maken. Hardop roepen dat ik gestopt was, zou me in een positie plaatsen waarin ik ineens een standpunt moest innemen. Er zouden vragen gesteld kunnen worden, terwijl ik nog niet wist of ik die wel openlijk wilde beantwoorden. Dat vond ik doodeng.

Daarom plaatste ik eind november 2020 mijn artikel over opgroeien als een Jehovah’s Getuige onder mijn pseudoniem en wow, dat ontplofte als een gek. Wat een mooie en fijne reacties. Veel mensen vonden het moedig dat ik ermee naar buiten kwam, al wisten velen al dat Lara Jade een pseudoniem was.

Daarnaast werd ik aangemoedigd om er meer mee te doen. ‘An unhappy childhood is a writer’s gold mine’ kreeg ik te horen en daar hadden ze natuurlijk gelijk in. Ik zou er zo veel over kunnen schrijven. Geen fictie, geen verzonnen personages, maar gewoon een boek over mijn persoonlijke herinneringen en gedachten.

Hoewel het schrijven onder een pseudoniem erg veilig aanvoelde, voelde het ook aan als verstoppertje spelen, en voor wie eigenlijk? Mijn vader was er niet meer en mijn moeder zou het door haar alzheimer niet begrijpen. De enige familie met wie ik nog een band had, waren mijn broer Fred, zijn vrouw en zijn dochter, maar zij wisten al dat ik niets meer deed aan het geloof.

Ik liep al lange tijd rond met het idee om mezelf officieel te laten uitschrijven. Als ik die stap zette, kon het schrijven van een boek onder mijn eigen naam er ook wel bij.

25

Uitgesloten

Op 15 januari 2021 schreef ik een brief naar het Nederlandse hoofdkantoor van de Jehovah’s Getuigen met daarin de mededeling dat ik mijzelf wilde laten uitsluiten.

Eindelijk. Ik had het gedaan. Ik wilde voelen hoe het was om mijn eigen verhaal op papier te zetten. Soul to paper. Beginnen bij het begin en eindigen bij het nu. Voor onderzoek en inspiratie greep ik terug naar de Reddit groep waar nog meer uitgesloten personen zaten, voornamelijk om te kijken wat voor herinneringen het zou oproepen.

Opnieuw werd ik geconfronteerd met een enorme berg aan zielige verhalen. Uit elkaar gerukte gezinnen, veel stukgelopen huwelijken en persoonlijke anekdotes die verschrikkelijk herkenbaar waren.

Toen ik onderdeel was van de religie, was ik blij dat ik wereldwijd zo’n grote familie had. Het maakte niet uit naar welk land we op vakantie gingen, we vonden altijd gelijkgestemden en ik voelde me welkom. Hoe gek het misschien ook klinkt, dat gevoel kreeg ik opnieuw, alleen nu waren het voornamelijk ex-Getuigen. Misery loves company.

In het verleden had ik wat vluchtig in deze groep geneusd, maar nu las ik de verhalen pas goed. Ik bekeek video’s op YouTube waarnaar gelinkt werd en kreeg regelmatig tranen in mijn ogen om wat mensen hadden meegemaakt.

Wat me opviel, was dat er meerdere mensen waren die net als ik waren verleid om meteen na de middelbare school te gaan pionieren. Ook zij mochten niet verder studeren en hadden net als ik gehoord dat er na Armageddon veel meer behoefte zou zijn aan mensen die met hun handen werkten.

Een van hen plaatste een link naar een YouTube video van Lloyd Evans met daarin fragmenten van JW Broadcasting. De leden van het Besturend Lichaam van de Jehovah’s Getuigen waren nu zelf ook online te bekijken, dat bestond vroeger niet.

In die video werd letterlijk door hen uitgesproken dat hoger onderwijs slecht was omdat mensen daardoor kritisch gaan nadenken. En ook weer die stelling: wat hebben we aan rechters of artsen nu we zo vlak voor Armageddon staan?

Ik realiseerde me dat het niet mijn vader was die dit gezegd had. Hij was slechts de buikspreekpop die papegaaide wat hem was voorgekauwd. Uit de verhalen van tientallen anderen begreep ik dat hen precies hetzelfde was verteld. Toen ik het hoorde was ik vijftien, maar in dertig jaar tijd was er niets veranderd.

Wat Lloyd Evans terecht opmerkte in zijn video, was dat het kritisch nadenken inderdaad een probleem was voor de Jehovah’s Getuigen. Als je kritisch nadenkt, ga je vragen stellen en als die vragen geen bevredigende antwoorden krijgen, raak je met jezelf in de knoop. Ook weer precies wat ik had meegemaakt. De religie wil het liefst het onderwijs in eigen hand houden want dat geeft hun controle en macht over wie jij bent en hoe je leert denken.

Wat me erg aangreep was de grote hoeveelheid trauma’s waar mensen nu nog mee rondlopen, ook al waren ze al tientallen jaren weg uit de religie. Vaak ging het over uitsluiting en het gat dat daarna in hun leven ontstond. Zelf ben ik er redelijk vanaf gekomen, maar hier las ik verhalen over zelfmoordpogingen en mensen die jarenlang therapie nodig hadden of daar nog mee bezig zijn. Er zijn wereldwijd tientallen instanties in het leven geroepen om mensen hierbij te helpen.

Het meest schokkende vond ik de video’s van ex-Getuigen die seksueel misbruikt waren door familieleden, broeders of zusters en vaak ook ouderlingen uit hun gemeente. Toen ik zelf nog actief was, hoorde ik al dat dat gebeurde, maar die verhalen werden gebagatelliseerd want ‘in de wereld’ gebeurde dat ook. ‘Bij de Katholieke kerk is het nog veel erger.’

Ik herinner me al die uitspraken alsof ze gisteren zijn uitgesproken. Het werd altijd afgedaan als een eenmalig incident of een sterk overtrokken verhaal dat we het beste in twijfel konden trekken.

Als ik me vroeger had gerealiseerd dat dit op zo’n grote schaal voorkwam, was ik dan in actie gekomen? Ik zou zo graag met ja willen antwoorden, maar ik weet het oprecht niet. Natuurlijk had ik kritisch moeten omgaan met zulke informatie, maar juist kritisch denken was mij nooit geleerd, dat kwam pas toen ik ging studeren.

Daarmee is de cirkel rond. Als ik niet was gaan studeren, wat waarschijnlijk nooit was gebeurd als ik met een standaard-JG-schaap was getrouwd in plaats van met Sophie, is de kans groot dat ik nu nog vast zou zitten in die verroeste manier van denken. Waarschijnlijk had ook ik, net als mijn vader, tegen mijn kinderen herhaald wat er bij mij is ingestampt.

Ik vind het eng om daarover na te denken. Doodeng. Tegelijkertijd schaam ik me voor wie ik vroeger was. Ik schaam me voor elk uur dat ik gepredikt heb en al ben ik nooit direct betrokken geweest bij het ‘bekeren’ van een werelds persoon, indirect heb ik dat wel gedaan. De lezinkjes op het podium. Het pionieren. Het jong trouwen. Ik heb altijd meegelopen en daarmee hield ik het in stand.

Dat in stand houden, was de voornaamste reden dat ik mijzelf heb laten uitsluiten. Het is veel makkelijker om stil te blijven en te zwijgen, jezelf te distantiëren en geen standpunt in te nemen. Het doet veel minder pijn als ik negeer en bagatelliseer wat me is overkomen. Dat heb ik jarenlang gedaan. Door me passief op te stellen, hou ik indirect een hand boven het hoofd van mijn vroegere manier van denken. Ik bescherm mijn ouders en iedereen met wie ik ben opgevoed.

Daarmee spreek ik indirect uit dat het allemaal zo erg niet was en daar help ik niemand mee, behalve de organisatie van de Jehovah’s Getuigen. Voorkom ik daarmee dat er meer leed wordt aangedaan? Is zwijgen in het belang van de kinderen die daar nog inzitten? Nee en nogmaals nee. Zwijgen is misschien wel makkelijker, maar als iedereen zijn mond houdt, wat zal er dan in hemelsnaam veranderen?

Ik ben ‘wakker’ geworden doordat ik leerde om kritisch na te denken. Dat heb ik geleerd door om te gaan met mensen die dat al deden, zoals Sophie, studerende klasgenoten en hoger opgeleide collega’s. Pas toen ik weigerde om nog langer aan het geestdodende infuus te hangen waarmee ik wekelijks urenlang werd gevoed, zag ik hoe krom de redenaties waren en dat het zogenaamde liefdevolle gedrag geen uiting van liefde was.

Dat was passief en voornamelijk intern en op mijzelf gericht. Het gaf mij geen informatie over hoe groot het probleem daadwerkelijk was en het liet me de pijn niet zien van families die door uitsluiting kapot gemaakt waren of van de kinderen die stelselmatig waren misbruikt. Daar kwam ik pas achter toen ik gericht ging zoeken, pas toen zag ik de ervaringen die anderen gedeeld hadden op Reddit en YouTube. Die mensen zijn helden. Zij bleven niet stil en leunden niet achterover. Zij stonden op en spraken hun ervaringen en gevoelens uit.

Doordat ik op 15 januari had aangegeven dat ik niet langer bekend wilde staan als een Getuige, had ik de eerste officiële stap gezet. Vanaf daar zou het een kwestie van weken of maanden zijn, maar uiteindelijk zouden andere Jehovah’s Getuigen horen dat ik me had laten uitsluiten. Oude vrienden, Getuigen bij wie ik in de gemeente heb gezeten, maar ook mijn directe familie. Ik zou verwijderd worden uit het register en vanaf dat moment een afvallige zijn. Hierdoor was ik officieel de rotste appel uit de fruitschaal geworden en niemand zou meer met mij mogen omgaan.

Het artikel op Facebook was op veilige afstand en vanuit mijn vrouwelijke pseudoniem het internet opgeslingerd. Als ik mijn boek onder haar naam zou uitbrengen, was het nog steeds een moedige daad, maar het zou een verhaal zijn zonder gezicht. Ik zou een schrijver over een maatschappelijk belangrijk onderwerp zijn, maar ik zou er nooit voor kunnen uitkomen. Er zouden vragen gesteld worden die ik niet zou kunnen beantwoorden of erger nog, datgene wat ik had geschreven zou als een verzinsel kunnen worden bestempeld zonder dat ik het publiekelijk kon verdedigen.

Hoe meer ik daarover na ging denken, des te helderder begon mijn vervolgstap te worden. Ik zou op moeten staan. Durven te vertellen wie ik ben en wat ik heb meegemaakt door net als die anderen op Reddit of op YouTube mijn versie van de werkelijkheid te vertellen.

Op 20 februari maakte ik op mijn pseudonieme Facebookaccount bekend wie er achter het profiel zat. Vanaf dat moment kwam ik er ook openlijk voor uit als vrienden of collega’s vroegen wat ik aan het schrijven was. Vroeger was er altijd het stoere verhaal dat ik aan een thriller werkte, maar nu schreef ik aan een veel urgenter boek: ‘Ik schrijf een autobiografie over opgroeien als Jehovah’s Getuige.’

26

Liberty

Nadat ik zo’n vijf maanden aan het schrijven was, vond ik dat het tijd werd om iets actiever te worden op internet. Tot nu toe was ik vrijwel uitsluitend een bezoeker en een meelezer geweest. Op mijn pseudonieme Facebookaccount was het al een tijd duidelijk waar ik mee bezig was, maar verder was ik er online nog nooit voor uitgekomen.

Ik besloot om nog meer onderzoek te doen en vanuit mijn eigen profiel mijn verhaal te delen. Er waren veel meer groepen op Reddit en ook op Facebook kwam ik verschillende groepen tegen zoals ‘Ex Jehovahs Witnesses Unite’, een Engelstalige groep met 8100 leden en een Nederlandstalige groep ‘Ex-Jehovah’s Getuigen Welkom’ met 478 leden. De eerste berichten die ik daar plaatste, voelden diep vanbinnen aan als verraad, maar dat was iets waar ik doorheen moest. Als er over een jaar een boek met mijn naam in de boekwinkels ligt, kan ik me ook niet verschuilen.

De eerste verrassing was een reactie van een oude bekende uit de periode dat ik ongeveer negentien was. Het meisje van toen, waarmee ik en andere JG-jongeren omgingen, was nu een volwassen vrouw die net als ik afstand had genomen van de religie. We hadden een leuk gesprek en besloten af te spreken.

Bij de tweede verrassing moest ik een paar keer flink met mijn ogen knipperen. Liberty Biesma. Dat was mijn broer. Hoewel ik hem nog steeds Ronald noemde, wist ik dat hij zijn naam had laten aanpassen. Omdat hij al dertig jaar uitgesloten was, had het geen verrassing voor mij hoeven zijn hem daar tegen te komen, maar ik had er geen moment bij stil gestaan.

Ineens realiseerde ik me iets waar ik me verschrikkelijk voor schaamde. Ronald stopte met de religie toen ik vijftien was. Terwijl iedereen zijn gedrag afkeurde, ging ik nog harder mijn best doen door te gaan pionieren.

We hadden minimaal contact en we hebben niet één keer gesproken over waarom hij zichzelf had laten uitsluiten. Mijn ouders zeiden dat hij voor de duivel had gekozen en ik was met name boos. Niet alleen omdat hij Jehovah in de steek had gelaten, maar ook omdat hij daarmee indirect mij had laten vallen. Zijn gedrag was fout en mijn behoefte om met hem om te gaan, was in een klap weggeslagen. Op papier was hij weliswaar nog steeds mijn broer, maar emotioneel telde hij niet meer mee.

Er is sindsdien veel gebeurd in mijn leven. Ik was gaan twijfelen over de religie. Daarna begon ik een afkeer te voelen en uiteindelijk geloofde ik er niet meer in dat de Bijbel het woord van God was en dat Jehovah’s Getuigen de enige ware religie verkondigden.

Na mijn innerlijke transformatie, en zeker nadat ik mijzelf definitief had laten uitsluiten, dacht ik dat mijn manier van denken was schoongeveegd. Tot ik zijn naam op Facebook zag. Ik realiseerde me dat ik Ronald nooit had vergeven. Sterker nog, ik betwijfelde of er wel iets te vergeven viel, want wat had hij tenslotte gedaan? Hij had zich laten uitsluiten, maar waarom? Geen idee. Toch was ik boos. De Dennis van vroeger voelde weerstand omdat Ronald ‘de waarheid’ had verlaten, maar die Dennis van vroeger was er allang niet meer.

Ik schrok ervan dat dit soort littekens me konden verrassen, maar tegelijkertijd was dit precies waarover de meeste ex Jehovah’s Getuigen spraken op Reddit en in de Facebookgroepen. Het trauma zit onder je huid. Het zijn geen littekens die van buitenaf zichtbaar zijn en vaak realiseer je niet hoe diep ze zitten.

Veel mensen zijn jaren nadat ze gestopt zijn nog steeds erg besluiteloos. Dat is logisch, want er was altijd die collectieve gedachtegang, de religie bepaalde of iets goed of slecht was. Anderen hebben problemen met naïviteit, ze gaan ervan uit dat iemand de waarheid spreekt, want dat is wat ons vroeger geleerd werd. Er zijn ook legio mensen die moeite hebben om uit te spreken wat ze ergens van vinden, omdat ze jarenlang hebben vastgezeten in een wereld waarin het verstandiger was om jezelf aan te sluiten bij de algemene opinie. Zelf nadenken werd hard afgestraft, helemaal als je een mening had die niet in lijn lag met die van de religie.

Ik heb verhalen gelezen over ex-Getuigen die therapie nodig hadden omdat ze niemand meer vertrouwden, zelfs hun partner niet. Ook dat begrijp ik, het was een enorm controlerende omgeving. Als het erop aankwam, hadden zelfs je beste vrienden en je familieleden er geen enkele moeite mee je openlijk voor een bus te gooien.

Ik had het gevoel dat Ronald ons in de steek had gelaten. Hij was de klootzak die was weggegaan. Het was zijn schuld. Maar was dat wel zo? Was het niet zo dat wij hem in de steek hadden gelaten?

Ook hier weer dat gevoel van gaslighting waar ik het eerder over had. Het is de omgekeerde wereld. Wij namen het hem kwalijk dat wij hem moesten negeren, terwijl hij daar niets aan kon doen. Het was de religie die ons dat oplegde. Mijn broer had er niet voor gekozen om in deze religie op te groeien, net zoals ik daarover geen keuze had. De jarenlange indoctrinatie had onze familieband kapot gemaakt en ik had niets gedaan om die te herstellen.

Na een paar dagen zoeken naar de juiste opening, besloot ik hem gewoon aan te spreken. Ik liet via Facebook weten dat ik inmiddels ook uitgesloten was. Dat er waarschijnlijk genoeg was om over te praten en dat ik heel graag zijn kant van het verhaal zou willen horen. Hij reageerde positief en we maakten meteen een afspraak. Dit keer zou geen onderwerp taboe zijn.

Na een autorit van zeker twee uur, reed ik Hardenberg binnen. Vanuit Amsterdam gezien ligt dat een stuk voorbij Zwolle. Ik parkeerde mijn auto naast een flat met meerdere galerijen en zocht bij de ingang naar de juiste bel.

Op de eerste verdieping stond hij in de deuropening. Precies zoals ik me hem herinnerde, ook al was dat jaren geleden. Het viel op dat zijn handen trilden en dat hij heel gecontroleerd sprak en door zijn huis liep. Dat opende meteen het gesprek naar zijn gezondheid, want ik wist dat hij parkinson had. Snel daarna verdwaalden we in onze geschiedenis en ik vroeg hem naar de reden waarom hij met die rode heks was getrouwd.

‘We leefden toen met een waslijst aan regels, we mochten niet zoveel. Zij was het tegenovergestelde van alles waarmee ik te maken had. Waar ze ook was, er ontstond altijd wel een feest. Ze was misschien totaal geschift, maar ze zorgde ook voor leven in de brouwerij.’

‘Heb je spijt gehad van die beslissing?’ Ik moest het vragen.

‘Ik heb spijt dat ik met haar ben getrouwd, ja.’ Hij dacht na en staarde vanaf zijn balkon naar het grasveld dat voor ons lag. ‘Maar ik heb geen spijt van het feit dat ik mij heb afgezet tegen de religie, want dat was wat ik eigenlijk deed. Misschien op een niet zo slimme manier, maar dat was het wel. Ik was zo klaar met die religie, ik wilde afstand creëren.’

‘Vanaf wanneer was je er klaar mee dan?’

‘Al vanaf mijn zestiende. Ik ben jong gedoopt en begon daarna vragen te stellen waarop ik geen bevredigende antwoorden kreeg. Het liep meestal uit op iets als: “Omdat Jehovah dat van ons vraagt”, daar kon ik niet zoveel mee en ik werd gek van al die regels.’

Ik moest denken aan mijzelf op mijn zestiende. Dat was de leeftijd dat ik begon met pionieren. We spraken daar nog even over door, waarna ik overging op het volgende onderwerp waar ik enorm nieuwsgierig naar was. ‘In mijn boek schrijf ik veel over het verleden en onder andere opa en oma Biesma komen aan bod. Weet jij misschien wat de reden was dat zij werden uitgesloten?’

Hij begon te lachen en nam een slok van zijn alcoholvrije bier. ‘Ja, dat heeft te maken met pa zijn zus.’

Ik was bijna vergeten dat onze vader een zus had. Stom, want ik had haar een paar jaar eerder nog gezien en was op Facebook met haar bevriend. ‘Ria, toch? Ria Biesma? Wat was er met haar?’

‘Ze was gescheiden en trouwde daarna met iemand anders.’

‘En daarom werd ze uitgesloten?’

‘Ja en oma en opa moesten haar doodverklaren. Net doen alsof ze niet meer bestond.’

Waarom wist ik dit niet? Ik kon me alleen herinneren dat ze daarna wel naar een kerk gingen en dat ze nooit gestopt waren met geloven in een God. Ze geloofden alleen niet meer in de enige ware God, maar de duivel die zich voordeed als God. ‘Ik denk dat ik het einde al een beetje kan raden, maar hoe gingen oma en opa daarmee om?’

‘Ze bleven met Ria omgaan. Wel deden ze dat stiekem, maar er waren Getuigen aan het patrouilleren rondom hun huis. Die hadden het vermoeden dat opa en oma de instructies niet opvolgden. Uiteindelijk hebben ze ervoor gekozen om zichzelf te laten uitsluiten. Ze wilden niet langer met een organisatie verbonden zijn die van hen vroeg hun eigen kind voorbij te lopen.’

Ik moest er bijna van huilen. Wat een kutorganisatie. Tegelijkertijd besefte ik hoe wrang de situatie daarna voor hen werd. Doordat mijn opa en oma voor het ene kind kozen, raakte ze het andere kwijt. Voor mijn gevoel hadden zij gedaan wat elke ouder zou moeten doen als ze voor zo’n keuze worden gezet. Ze hadden gekozen voor hun kind, maar wat had mijn eigen vader gedaan? Het tegenovergestelde.

Omdat ik overliep van vragen, ging ik verder met het volgende onderwerp. Ronald en ik. ‘Voordat je uitgesloten werd, hadden wij een hechte band. We sliepen op een kamer en met Fred had ik een beetje moeite. Hij was net iets te groot, te sterk en te oud. Onze band raakten we al een beetje kwijt toen jij uit huis ging en nog meer toen je jezelf liet uitsluiten. Hoe keek jij daar destijds tegenaan?’ Dit kwam heel dicht bij mezelf, ik stak een sigaret op en nam een diepe haal.

‘Ik vond het heel moeilijk. En ja, we hadden een heel hechte band. Pa zei letterlijk in mijn gezicht dat ik vanaf dat moment dood was in zijn ogen en ma zei dat het mijn eigen schuld was. Het was niet haar probleem of jouw probleem, maar mijn probleem. Of beter, ik was het probleem. Ik wist niet hoe ik ermee om moest gaan want ik wilde dolgraag contact met jou houden, maar ik wilde het jou ook niet onnodig moeilijk maken. Dat ik toen schijt had aan al die regels, dat was mijn keuze. Die keuze wilde ik niet aan jou opdringen.’

‘Jezus. Dat pa dat zo heeft uitgesproken. Bizar. Daar wist ik niets van, maar het verbaast me ook niet.’

Geruime tijd zeiden we niets. Ik kon alleen nee schudden en dacht aan de pijn die ik toen voelde en de machteloosheid die mijn broer moet hebben gevoeld. De hardheid van mijn vader terwijl hij verder zo’n gemoedelijke man was.

‘Heb je het weleens overwogen om contact met me op te nemen? Gewoon uit nieuwsgierigheid?’

‘Ja, ik heb twee keer een poging gedaan om je bij de Technische School in Schiebroek op te zoeken. Daar heb ik toen een paar uur voor de deur gestaan, maar ik zag je niet naar buiten komen.’ Ronald kijkt verdrietig. ‘Ik vond het heel moeilijk.’

Nu moest ik een traan wegvegen. Ik omhelsde mijn broer en zei dat hij me nooit meer kwijt zou raken. We beloofden dat we het contact warm zouden houden en er beiden in zouden blijven investeren. Door wat er gebeurd was, waren we elkaar kwijtgeraakt. Dertig jaar lang. Nu was het tijd om dat voorgoed achter ons te laten. We kletsen nog uren verder en rond middernacht omhelsde ik hem voor een laatste keer die avond. Tijd om naar huis te gaan.

Onderweg keek ik terug op een heel bijzonder gesprek en een heel fijne avond. Ik was blij dat ik die stap had gezet, maar ik realiseerde me ook dat ik dit al jaren eerder had moeten doen. Meteen daarna voelde ik een droefheid over mijn oma en opa. Ze leefden niet meer.

Ik zou ze nooit kunnen vragen naar hun kant van het verhaal en ik kon geen sorry meer tegen ze zeggen. In één avond waren ze veranderd van verschrikkelijk slecht naar enorm goed. Zij waren de helden die mijn ouders niet waren geweest en hoe stom het ook klinkt, ik had mijn vader graag alsnog verteld wat ik vond van hoe hij met zijn ouders was omgegaan. Hij kan zichzelf niet meer verdedigen en deed ook maar wat hem was geleerd.

Als ik aan mijn vader denk, dan zie ik liever die zachtaardige man die ’s ochtends mijn bammetjes smeerde of mijn band plakte als er weer een gaatje in zat en aan de vertroetelende kopjes thee met een plakje ontbijtkoek die hij mijn moeder altijd op bed bracht. Hij mag dan misschien niet perfect zijn geweest, hij deed waarvan hij dacht dat het goed was en hij blijft mijn vader. Ook nu hij er niet meer is.

27

Geloof je dan helemaal niet meer?

Als ik met mensen praat over mijn verleden en het feit dat ik afscheid heb genomen van de Jehovah’s Getuigen, krijg ik met regelmaat de vraag of ik helemaal niet meer geloof. Dat wordt al snel een filosofisch gesprek over het doel van het leven, het ontstaan van het universum en de eeuwenoude vraag of er leven is na de dood. Het wordt vaak een interessant gesprek, zeker als je er met mensen van verschillende leeftijden en achtergronden over praat.

Voordat ik die vraag beantwoord, wil ik graag inzoomen op het woord geloof omdat ik merk dat dat voor iedereen een andere lading heeft. Van Dale zegt dat het het vertrouwen is in de waarheid van iets en Wikipedia noemt het de mentale toestand waarin iemand iets aanneemt – maar niet weet – dat iets het geval is. In beide gevallen is het dus iets anders dan honderd procent zekerheid.

Binnen de Jehovah’s Getuigen was me geleerd dat het een verzekerde verwachting is van datgene dat gaat komen. Dat lijkt heel erg op die twee en alle drie beschrijven ze het als een niet vastgestelde wetenschap. Toch heeft de lading van het woord geloof binnen de Jehovah’s Getuigen een heel andere lading dan dat er letterlijk wordt bedoeld. Zij noemen hun religie de ‘waarheid’ en zijn ervan overtuigd dat zij de enige ware religie zijn.

Bij hen gaat het veel verder dan geloof, voor hen is het een vastgesteld feit, net zoals het een feit is dat Jehovah nooit zou toestaan dat het Besturend Lichaam hun verkeerde dingen leert. Dit gaat zo ver, dat zij zelfs klakkeloos accepteren dat er door ditzelfde Besturend Lichaam meerdere voorspellingen zijn gedaan die nooit zijn uitgekomen.

Ze accepteren vanwege hun ‘geloof’ ook dat de regels door de jaren heen drastisch zijn gewijzigd. Op www.jwfacts.com staan foto’s van vier oud-presidenten die vroeger samen aan een groot kerstmaal zaten, in oude lectuur stond dat zij vroeger gewoon verjaardagen mochten vieren en dat Jehovah’s Getuigen een bloedtransfusie mochten krijgen. Als Jehovah deze religie zou aansturen, waarom veranderden dit soort cruciale regels dan door de tijd heen? Was het een heel wispelturige God of klonk er wat ruis op de lijn toen hij met de Amerikaanse top van deze organisatie aan het bellen was?

Waarom is Raymond Franz, die zelf acht jaar onderdeel was geweest van ditzelfde Besturend Lichaam, in 1980 uitgesloten omdat hij de weerstand vanuit de organisatie om zich door de Bijbel te laten corrigeren zag toenemen? Dit was een van de leden die door Jehovah zelf zou zijn uitgekozen, maar toen hij uitsprak dat de religie vanuit een volkomen sektarisch standpunt naar de Bijbel keek, werd hij verbannen en bestempeld als een afvallige die voor Satan had gekozen. Jehovah kan in onze harten kijken, dat wordt ons geleerd. Had Jehovah een fout gemaakt door Raymond op die positie aan te stellen?

De definitie van het woord geloof waarmee ik binnen die religie ben opgevoed, laat geen ruimte over voor enige vorm van twijfel. Voor hen heeft het de lading van exacte wetenschap. Een voldongen feit.

Als ik het heb over geloof, dan bedoel ik niet deze vorm van geloof. Dit soort geloof valt meer in de categorie van de Flat Earthers, die ondanks alle bewijzen geloven dat de aarde plat is. Dat heeft niets meer met geloof te maken, maar veel meer met je kop in het zand steken en feitelijkheden negeren.

Door mijn persoonlijke transformatie heb ik daarom een wat negatieve indruk van de term geloof gekregen in de collectieve zin van het woord, oftewel religie. Voor mij staat het synoniem aan het hersenloos aannemen van collectieve opvattingen en het weigeren om zelf onderzoek te doen of zelf na te denken.

Als je net als ik geïsoleerd opgroeit in een omgeving waarin iedereen een bepaalde stelling voor waar aanneemt, ga je dat zelf ook doen. Omdat geloven het best werkt onder een gefingeerde tijdsdruk van naderend onheil en als je omringd bent met gelijkgestemden, ben ik geloof zelfs gaan zien als iets heel gevaarlijks. Het ontneemt je het logisch nadenken, onderzoeken, redeneren, openstaan voor nieuwe ideeën en misschien het allerbelangrijkste; het volgen van je hart.

Dan de spirituele kant van het woord geloof. Geloof ik dat Jehovah God bestaat in de vorm zoals hij wordt beschreven door de religie van Jehovah’s Getuigen? Nee, dat geloof ik niet.

Het is voor mij ondenkbaar dat er een God is die aan alle kanten wordt geprezen vanwege zijn overdaad aan liefde, terwijl zijn woord, de Bijbel, doordrenkt is met tegenstrijdige geluiden.

Dat zou hetzelfde zijn als Hitler een goed mens noemen terwijl we allemaal de geschiedenis kennen. Als we het dan toch hebben over een dictator die de dood van miljoenen mensen op zijn naam heeft staan, denk dan eens terug aan het verhaal van de vloed. Op acht mensen na werd de aarde leeggespoeld.

Volgens de Jehovah’s Getuigen sterven er zo’n acht miljard mensen tijdens Armageddon. Niet door ziekte of ouderdom, nee, zij zullen worden vernietigd door Jehovah zelf, de grootste massamoordenaar die ooit heeft bestaan. Omdat geloof voor mij een optelsom is van wat je hoopt en verwacht, kan ik onmogelijk geloven in deze God. Ik wil niet geloven in die God.

Zou ik onder andere condities, als ik de interpretatie van de Jehovah’s Getuigen los zou kunnen laten, wel kunnen geloven in de Bijbelse God? Ook daarop is het antwoord nee. Ik zou zo ver mogelijk weg willen blijven van die entiteit. Het botst met mijn morele kompas.

Buiten de religie wil ik niet omgaan met narcistische, manipulatieve, egocentrische en achterbakse huichelaars. Waarom zou ik daar dan binnen de religie wel vrijwillig mee om willen gaan? Omdat zij vanuit de gemeente een grote religieuze ok-stempel op hun voorhoofd hebben staan? Belachelijk. Nee, echt niet.

Exact diezelfde logica gaat voor mij op als ik denk aan de God uit de Bijbel. Ook al zou die God bestaan, voor me staan en eisen dat ik Hem aanbid, dan zou ik Zijn autoriteit openlijk in twijfel trekken en een dikke rochel uit mijn keel omhoog schrapen.

Er zijn ook goden in andere religies. Sommige daarvan hebben veel of juist niets weg van de God uit de Bijbel. Ik heb me vaak afgevraagd of ik het spirituele gat dat is ontstaan toen ik stopte met geloven in de Bijbelse God, niet wilde opvullen met iets anders. Om eerlijk te zijn, ik weet niet zo goed wat ik hiermee moet.

Het idee dat er een hogere macht is, dat geeft me aan de ene kant wat negatieve kriebels, want dat zou betekenen dat hij of zij naar ons kijkt en besloten heeft om niet in te grijpen. Het zou ook kunnen zijn dat er ooit een hogere macht was, maar dat deze er niet meer is. In dat geval zou God eindig zijn, net zoals wij mensen ophouden met bestaan aan het einde van ons leven. Wat zou de toegevoegde waarde zijn om te geloven in een God als die er niet meer is, behalve dat het vragen zou kunnen beantwoorden?

Misschien is het leven wel ontstaan door een ruimtereiziger of een buitenaards wezen met een hogere intelligentie. Dat zou op zijn minst verklaren hoe de piramides of een megalithisch monument als Stonehenge zijn gebouwd. Ons heelal is enorm groot en we begrijpen er maar weinig van.

Waarom zou onze planeet de enige zijn waarop leven voorkomt? Het probleem met dat soort theorieën, want meer dan dat zijn het niet, is dat het doel van het buitenaardse leven dat ons gemaakt zou hebben, voor ons volkomen onduidelijk blijft. Ik heb er geen probleem mee als mensen hierin geloven, en die zijn er genoeg, maar ik zie de toegevoegde waarde er niet van in om daar tijd en energie in te steken.

Het probleem dat ik heb met niet geloven, is dat je al snel wordt gedwongen om te denken dat alles uit het niets is ontstaan. Sinds mijn Informatica-opleiding en een kleine twintig jaar ervaring in dat vakgebied, ben ik de mens, de natuur en zelfs het universum gaan zien als één groot vernuftig stuk programmatuur.

Tegelijkertijd ben ik nog nooit een programma tegengekomen dat zichzelf heeft geschreven. Er is altijd een programmeur. Nu is mijn ervaring in verhouding met hoelang het universum al bestaat verwaarloosbaar, dus erg representatief is dat niet bij dit soort vraagstukken, maar dit is waar ik altijd op vastloop in mijn gedachten.

Het meest frustrerende vind ik dat ik bij het wél geloven in een God, op precies datzelfde punt vastloop. Stel dat er een Schepper is, en of deze zich nu wel of niet met ons bemoeit, of deze nu wel of geen goede intenties heeft, het maakt uiteindelijk niets uit voor die universele vraag die ons zou moeten vertellen waaruit het leven is ontstaan. Want ook die Schepper moet weer door iemand gemaakt zijn, toch? En wie heeft de vader of de maker van die Schepper gemaakt?

Zo blijf ik in cirkels redeneren en kom ik geen steek verder. De Jehovah’s Getuigen lossen dat vraagstuk op met de redenatie dat God altijd al heeft bestaan en dat hij geen begin en geen eind heeft.

Het probleem dat ik daarmee heb, is dat het argument dat ze aanhalen tegen de evolutie, net zo goed opgaat tegen hun God. Ze wijzen bijvoorbeeld naar een bloem of een vlinder en benadrukken hoe complex die in elkaar zitten. Als die bloem en die vlinder al zo complex in elkaar zitten, hoe zit het dan met de mens, de aarde en ons universum? Dat is zo complex, dat moet een Schepper hebben?

Dat argument klinkt plausibel, totdat je jezelf afvraagt wie de enige persoon is die nog complexer is dan het universum? Als het antwoord op die vraag God is, hoe logisch is het dan dat God wel uit het niets is ontstaan of altijd al heeft bestaan?

Dat is de paradox waar ik niets mee kan. Het begint met een keuze die gebaseerd lijkt te zijn op complete willekeur of misschien meer op de diepgewortelde wens dat er meer moet zijn dan de realiteit waarin wij nu leven.

Dat brengt me tot de conclusie dat ik mezelf het beste een agnost kan noemen. Ik heb geen reden om in het bestaan van een God te geloven, maar tegelijkertijd heb ik ook geen reden om zijn bestaan te ontkrachten.

Als wij de enige bewoonde planeet in het universum zijn, heb ik daar vrede mee. Zou er wel buitenaards leven zijn, dan ben ik enorm nieuwsgierig naar hoe dat eruitziet. Als zij net zo moordlustig zijn als de mensen op onze aarde, wat perfect overeenkomt met hoe de Bijbelse God wordt geportretteerd, dan weet ik niet of ik ze wel wil ontmoeten. Zou het een lief en vredig volk zijn, dan zou ik ze aanraden zo ver mogelijk bij ons uit de buurt te blijven.

Nu begon ik dit hoofdstuk met de vraag of ik helemaal niet meer geloof. Er zijn veel dingen waar ik wel in geloof. Zo geloof ik in eerste instantie in mijzelf. Dat is niet altijd zo geweest, want ik groeide als kind op met tegenstrijdige gedachten en een God die mij daarom veroordeelde. Ik heb veel te lang toegestaan dat anderen invloed uitoefenden op mijn leven en voor mij bepaalden wat goed of fout was.

Nu ik de controle daarover heb teruggepakt, ervaar ik niet langer een constante angst, leef ik in harmonie met mezelf en kan ik mezelf weer recht in de spiegel aankijken. Ik blijf nog steeds een mens en natuurlijk maak ik fouten, maar ik probeer zo goed mogelijk te leren van mijn fouten en streef ernaar om een zo goed mogelijk leven te leiden.

Ik geloof in mijn vrouw en mijn dochter. Verschrikkelijk veel. Er is niets dat ik niet met hen kan bespreken. Onze open manier van communiceren heeft ertoe geleid dat we een heel fijne familieband hebben. Daarnaast zijn het twee heel mooie zielen. Bij Sherida wist ik dat al voordat ik met haar trouwde, maar Alyssa was toen nog zo’n klein meisje, die moest zichzelf nog ontwikkelen. Ik heb haar zien opgroeien vanaf dat ze zeven jaar oud was. Ze is nu drieëntwintig en zo enorm slim en wijs. Natuurlijk ben je als vader bevooroordeeld, maar… ze is mijn alles.

Ik geloof in de goedheid van de mens, ook al heb ik vaak genoeg het tegendeel meegemaakt. Het is makkelijk om bitter te worden en iedereen per definitie te veroordelen, maar ik kies ervoor, elke dag weer opnieuw, om dat niet te doen.

Ik geloof in doelen stellen en daarvoor vechten. Ook geloof ik dat het niet erg is als die doelen, naarmate je ouder wordt, veranderen. Als je jong bent droom je misschien van een eigen auto, een eigen huis en lekker vaak stappen. Niets mis mee, gewoon doen. Als je ouder wordt ga je wellicht iets geks doen zoals het schrijven van een boek.

Het kan zomaar een nieuwe droom zijn. Dromen is altijd goed. Stop alsjeblieft nooit met dromen en doelen stellen voor jezelf. Het leven is akelig kort als je ineens niet meer gelooft in een Almachtige Schepper die jou terug kan brengen uit de dood.

Ik geloof in openheid, eerlijkheid en jezelf kunnen zijn. Misschien komt het omdat ik zolang met een masker op heb moeten lopen, maar het voelt zoveel beter om te kunnen zeggen wat je denkt en voelt zonder daar een filter overheen te leggen. Als je altijd de waarheid spreekt, hoef je ook nooit na te denken over wat je tegen wie hebt gezegd. Alleen dat al geeft veel rust in je hoofd.

Het laatste dat ik wil benoemen, is dat ik geloof in liefde. Ik heb te vaak meegemaakt dat liefde werd gebruikt om iets slechts mooi te laten lijken. Dat is in mijn ogen geen echte liefde. Ik bedoel hier echte liefde en in de breedste zin van het woord. Liefde voor de natuur. Liefde voor die kleine dingen die ogenschijnlijk niets voorstellen, maar waar je veel voldoening uit kan halen. Liefde voor het leven en liefde voor elkaar.

28

Het is oorlog

‘Valse berichten worden verspreid in oorlogstijd. Broeders en zusters, het is oorlog. We moeten krachtig strijden voor het geloof, alsof ons leven ervan afhangt. Want je leven hangt ervan af!’ Met deze woorden sloot David Splane, een van de acht leden van het Besturend Lichaam van de Jehovah’s Getuigen, het zaterdagmiddagprogramma van het ‘Powerful by Faith!’ congres in 2021 af. De video van zijn toespraak is wereldwijd getoond aan alle Jehovah’s Getuigen en werd daarna in 494 talen beschikbaar gesteld via JW Broadcasting op www.jw.org. Het was werkelijk een genot om naar te kijken en ik kan het iedereen aanraden.

David Splane had het in zijn lezing niet over een letterlijke oorlog, maar over de oorlog tegen afvalligen en negatieve berichten. Het voelt wat raar om tot deze conclusie te komen, maar feitelijk heeft hij het hier over een oorlog tegen mensen zoals ik. Als je ooit verbonden bent geweest met de religie van Jehovah’s Getuigen en je kiest ervoor om daarmee te stoppen, word je een afvallige genoemd, ongeacht wat de reden is voor je vrijwillige of onvrijwillige vertrek.

Het kan zijn dat je één sigaret hebt gerookt en daar geen berouw om had. Als je hertrouwt zonder dat een van de partners overspel heeft gepleegd, ben je een afvallige. Zat je in een levensbedreigende situatie en heb je bewust een bloedtransfusie geaccepteerd, dan ben je een afvallige. In mijn geval ben ik een afvallige omdat ik kritisch ben gaan nadenken en niet langer met deze organisatie geassocieerd wilde worden.

De negatieve berichten waar hij het over heeft op dit congres, zijn berichten die een negatief beeld geven van de religie. Of die berichten waar zijn of niet, als je een negatief bericht verspreidt over deze organisatie, ben je met hen in oorlog.

In dit boek heb ik geprobeerd een zo feitelijk mogelijke weergave te geven van hoe ik ben opgevoed, wat mij geleerd is, hoe ik daar op jonge leeftijd mee om ben gegaan en tegen wat voor uitdagingen ik op jonge en jongvolwassen leeftijd ben aangelopen. Ik realiseer me heel goed dat ik in dit boek harde uitspraken heb gedaan, maar het zijn wel eerlijke uitspraken die reflecteren wat ik voelde bij de dingen die ik heb meegemaakt.

Diezelfde hardheid heb ik toegepast op mijzelf. Soms is de waarheid hard, of het nu gaat om het feit dat ik mijn eigen broer dertig jaar ben kwijt geweest of omdat ik mijn oma en opa handlangers van de duivel heb genoemd.

De waarheid kan erg confronterend zijn en soms doet de waarheid veel pijn. Ik voel nog steeds de pijn over wat er tussen Sophie en mij is gebeurd, ook al zijn we al zeventien jaar uit elkaar. Het zijn geen littekens die je aan de buitenkant ziet. Ze zitten diep vanbinnen, op je ziel en in je hart.

Het is onmogelijk om mijn ervaring op papier te zetten zonder dat het negatief reflecteert op de organisatie van Jehovah’s Getuigen, maar dat maakt het niet minder waar. Dat zij negatieve berichten ervaren als iets gevaarlijks voor hun organisatie, begrijp ik goed. Elk bedrijf of elke organisatie ziet het liefst alleen maar positieve berichten in de media. Een restauranthouder leest ook niet graag een review waarin een klant de biefstuk te taai vond of schrijft dat de vis bedorven was, maar dat is geen reden om het probleem bij de klant neer te leggen of nog erger, de klant per definitie te beschuldigen van leugens en smaad.

‘Wees niet naïef, geloof niet alles wat je leest.’ Dat sprak David Splane uit nadat hij in zijn lezing een voorbeeld aanhaalde van een bewoner die tijdens het prediken zei dat ‘Jehovah’s Getuigen vreselijke mensen zijn omdat zij hun kinderen laten doodgaan en omdat zij medische behandelingen weigeren’. Dit vind ik een heel opmerkelijke uitspraak, want hiermee insinueert hij tegenover alle acht miljoen Getuigen dat dit een leugen is terwijl bloedtransfusies sinds 1945 verboden zijn en er sinds 1961 broeders en zusters om worden uitsloten.

Wie is hier nou naïef? De broeders en zusters die dit slikken zonder erover na te denken of David Splane omdat hij niet doorheeft dat hij zichzelf hiermee verschrikkelijk voor lul zet?

Het fascinerende is dat deze congressen vroeger altijd op fysieke locaties werden gegeven. Bij een livelezing kan iemand een excuus verzinnen voor een freudiaanse verspreking, maar sinds COVID-19 kijken Jehovah’s Getuigen bij dit soort gelegenheden naar filmopnamen die waarschijnlijk al weken of maanden eerder zijn opgenomen. Er moet in ieder geval genoeg tijd tussen hebben gezeten om het in 494 talen uit te geven. Daarom geloof ik niet dat dit een verspreking is. Dit is doelbewust feiten verdraaien over elementaire beginselen die kenmerkend zijn voor de religie waarin hij zelf aan de top staat.

Tijdens dit soort lezingen wordt regelmatig de Bijbel geraadpleegd. Hierdoor komt de boodschap authentieker over. Hij haalde Spreuken 13:20 aan: ‘Wie met wijzen omgaat, wordt wijs, maar wie zich met dwazen inlaat, zal het slecht vergaan.’ Daar voegde hij aan toe: ‘Jehovah voorziet in goede en gezonde omgang. Je kent de broeders en zusters in de gemeente en je weet dat ze wijs zijn. Dat ze oprecht het beste met je voor hebben.’ Hij zegt hiermee dat Jehovah’s Getuigen weten wat voor mensen er in de organisatie zitten en dat al die mensen per definitie te vertrouwen zijn.

Ik vraag me af hoe hij die uitspraak kan verantwoorden als je het onderzoek van ‘The Royal Commission into Institutional Responses to Child Sexual Abuse’ uit 2015 leest. In dit onderzoek zijn meer dan duizend gevallen van seksueel misbruik van kinderen vastgesteld waarvan er niet één keer aangifte is gedaan bij de lokale autoriteiten.

In Nederland is de stichting ‘Reclaimed Voices’ opgericht, in Amerika is er ‘Silentlambs’. Wereldwijd zijn er veel meer organisaties die steun verlenen aan slachtoffers of die helpen bij het aanspannen van rechtszaken die op grote schaal door de organisatie worden afgekocht.

De Jehovah’s Getuigen hebben een enorme database met daarin namen en gedetailleerde beschrijvingen van de strafbare feiten van elk ‘incident’ dat door ouderlingen in een ‘blauwe envelop’ naar hen is opgestuurd. In deze database staat ook de naam van Gonzalo Campos, een pedofiel die, ondanks geregistreerd misbruik, ouderling werd en kinderen van Jehovah’s Getuigen zonder toezicht les mocht geven. Meerdere kinderen werden misbruikt terwijl dit te voorkomen was.

Terugkomend op de woorden van David Splane moet ik opnieuw een keiharde leugen concluderen. De broeders en zusters in de gemeente hebben aantoonbaar niet altijd het beste met jou en je kinderen voor en Jehovah voorziet niet altijd in goede en gezonde omgang.

Door dit soort uitspraken te doen, terwijl het Besturend Lichaam als geen ander op de hoogte is van de reikwijdte van dit wereldwijde probleem, dragen ze bij aan de ongezonde hoeveelheid vertrouwen die broeders en zusters in elkaar en Jehovah hebben. Door hun geheime database niet met de overheid en nietsvermoedende broeders en zusters te delen, faciliteren zij dat de lijst van misbruikte kinderen steeds langer wordt. Een lijst waarop wereldwijd de namen van tienduizenden staan. Kinderen van wie het leven voor altijd is verwoest. Het Besturend Lichaam praat zo graag over liefde, maar in werkelijkheid zijn zij degenen die de wolven van schaapskleren voorzien.

‘Als je iets hoort, check dan de feiten. Vertel het niet zomaar verder, geloof het niet zomaar. Check de feiten.’ Ook dat is een uitspraak van David Splane en ook dat vind ik een heel opmerkelijke uitspraak, want het staat haaks op zijn eerdere uitspraak tijdens dezelfde lezing: ‘Ga niet in discussie met afvalligen. Lees niet wat ze schrijven.’

Jehovah’s Getuigen worden zwaar ontmoedigd om ook maar iets te lezen dat niet door de organisatie zelf is geschreven. Zij mogen niets lezen dat door afvalligen is geschreven. Hij vertelt in zijn lezing dat programmamakers per definitie de intentie hebben om een negatief beeld van getuigen te schetsen en dat Jehovah’s Getuigen niet op YouTube mogen zoeken naar wat er over hun religie wordt gezegd.

Ik ben wel gaan kijken en kwam veel video’s tegen van volwassenen die als kind zijn misbruikt. Doordat ik ging kijken, kwam ik erachter hoe groot het probleem daadwerkelijk is. In de periode dat ik een actieve Getuige van Jehovah was, heeft deze informatie mij niet bereikt. Dat is mijn persoonlijke ervaring over hoe censuur werkt binnen de organisatie van Jehovah’s Getuigen. Zij vertelden het niet en onze toegestane bronnen verzwegen het.

Veel van deze mensen zijn op latere leeftijd uit de religie gestapt en doordat zij zichzelf hebben laten uitsluiten, zijn ze afvallig en mogen Jehovah’s Getuigen niet kijken naar wat hen is overkomen.

De stelling dat programmamakers een bevooroordeelde blik kunnen hebben, steun ik. Er zijn genoeg mensen die, net als ik, vinden dat Jehovah’s Getuigen een gevaarlijke religie is. Dat zou zomaar de inhoud van een programma kunnen beïnvloeden. Toch zijn er ook voldoende objectief weergegeven programma’s die aan bronvermeldingen doen.

In plaats dat David Splane Jehovah’s Getuigen uitdaagt om de waarheid te onderzoeken en feitelijkheden bij de bron te verifiëren om zo tot een objectieve conclusie te komen, verwijst hij naar de organisatie als enige toegestane bron voor betrouwbare antwoorden. Dat is hetzelfde als bij een rechtszaak alleen naar de verdedigende partij te luisteren.

Dat is geen onderzoek, dat is censuur. Je kan niet tegen je leden zeggen dat ze alles moeten onderzoeken terwijl je tegelijkertijd verbiedt om objectief onderzoek te doen.

‘Afvalligen hebben ons niets te bieden.’ Sinds mijn uitschrijving ben ik officieel een afvallige en persoonlijk vind ik dat ik wel iets te bieden heb. Sorry, David, ik ben het weer niet met je eens.

Wil je weten waarom? Ten eerste omdat afvalligen zoals ik, de urgentie niet meer voelen om zich te laten beperken in het vertellen van de waarheid die door jou zo krampachtig wordt verborgen. Wij geven de transparantie die jullie niet geven. Wij zijn de stem van alle benadeelden die het niet langer meer volhielden om te leven in het web van leugens dat door het Besturend Lichaam werd gesponnen. Wij zijn de stem die opkomt voor de slachtoffers. De afvalligen die opkomen voor de kinderen.

Als er geen kritische ex-Jehovah’s Getuigen waren geweest die met hun verhaal naar buiten kwamen, zou dit voor altijd verborgen blijven. Ik ben mijn geloof al een tijdje kwijt, maar sinds ik erachter ben gekomen hoe jullie omgaan met kindermisbruik, ben ik ook mijn vertrouwen kwijtgeraakt dat jullie hier ooit in veranderen.

Dus wat hebben wij te bieden? Dat er meer inzicht komt. Meer signalen en meer kreten om hulp. Iedereen die opstaat om zijn stem te laten horen, draagt bij aan een oplossing die hopelijk wettelijk wordt vastgelegd. Jij noemt het een oorlog waar het leven van de broeders en zusters van afhangt en daar ben ik het mee eens. Wat je vergeet te noemen is dat jullie zelf de grootste vijand zijn als het aankomt op kritisch nadenken en onderzoek doen. En als er feiten naar buiten komen die niet bij het mooie plaatje passen, worden ze bestempeld als negatief nieuws. Jullie stompen mensen af en ontnemen ze hun waardigheid, hun menselijkheid en hun stem.

Je lezing is doordrenkt van beschuldigingen over wat afvalligen zeggen en hoe ze direct onder de aansturing van Satan staan, maar het enige voorbeeld dat je geeft is de zogenaamde leugen dat Jehovah’s Getuigen hun kinderen laten doodgaan. Zie je zelf niet in hoe belachelijk dat is?

Als het erop aankomt, als het echt een keuze is tussen leven en dood, dan laten jullie inderdaad kinderen doodgaan. Jij kiest ervoor in je lezing dit soort uitspraken te bestempelen als een leugen terwijl je weet dat het de waarheid is. In mijn ogen, en zeker gezien de positie waarin jij je bevindt, een positie die door alle leden wordt gezien als een direct verlengstuk van de Almachtige Vader zelf, maakt jou dat tot een verschrikkelijk gevaarlijk monster.

Dus nogmaals de vraag, wat heb ik te bieden? Ik laat graag broeders en zusters zien wie jij werkelijk bent.

Ik heb nog maar één boodschap voor jou. Het is inderdaad oorlog. Geen fysieke oorlog, maar een informatieoorlog waarin transparante feiten de vijand uiteindelijk zullen ontmaskeren. Door het schrijven van dit boek sluit ik me aan bij iedereen die is opgestaan. Ik steun het offensief en kom daar nu openlijk voor uit.

Hierbij laat ik mijn stem horen.

Dankwoord

De eerste persoon die ik wil bedanken, is mijn vrouw, Sherida. Jij accepteerde me zoals ik was en luisterde naar alle verhalen over mijn jeugd, nog voordat er ook maar één letter op papier stond. Toen ik met het idee kwam om er een boek over te schrijven, stond je naast me. Altijd en onvoorwaardelijk. Er is niets mooier dan een partner met een onfeilbaar vertrouwen. Het zal niet makkelijk zijn geweest als ik tot diep in de nacht zat te schrijven. Dank je wel. Ik hou van jou.

Als tweede wil ik Alyssa bedanken. Niet zozeer voor de rol die je hebt gespeeld bij het schrijven van dit boek, maar vooral voor wie en wat jij bent geworden in mijn leven. Je was zeven jaar oud toen ik in het leven van je moeder stapte. Jij was het cadeautje. Sindsdien probeer ik zo goed als mogelijk een vaderfiguur voor je te zijn. Voor mij ben je de perfecte dochter. Je bent meer dan waar ik ooit van had durven dromen. Ik wil je bedanken voor wie jij bent. Ik ben zo trots op jou.

Lieve Sophie, zonder jou had ik misschien nog vastgezeten in de religie. Jij motiveerde mij om te gaan studeren. Jij bracht de radertjes in mijn hoofd op gang. Natuurlijk wil ik graag geloven dat ik dit allemaal ook zonder jou had kunnen doen, dat ik er uiteindelijk ook wel zou zijn gekomen, maar om heel eerlijk te zijn, ik weet het niet. Daarom wil ik jou in dit dankwoord noemen. Jij leerde me om kritisch naar mezelf en mijn omgeving te kijken. We zijn acht jaar getrouwd geweest en ik kijk met een grote glimlach terug op die tijd. Ergens raakten we elkaar kwijt, maar ik zal je nooit vergeten.

Tijdens het schrijven ben ik in contact gekomen met een heleboel lieve en mooie mensen waarvan ik er een paar wil benoemen. Jullie hielpen me door jullie kennis te delen, proef te lezen, feedback te geven en me te voorzien van een eindeloze stroom aan bemoedigende woorden. Erica van Dooren, Bram Rietveld, Karin Kallenberg, Patricia Fransen-IJpelaar, Elena MC Martini, Mechtilde Meijer, Jan Oldenburg, Joke Delecluyse, Reinhilde Coppens en natuurlijk Sietske Scholten.

Verder wil ik Hanneke van de Water en Sabine Mourits bedanken voor alle support tijdens de redactie en de fijne tips die jullie daarna deelden. Ook wil ik Suzanne van Bilderbeek bedanken, als corrector zette je de laatste puntjes op de i. Hannie van den Berg, bedankt voor je fantastische ontwerp en alles wat je voor mij hebt gedaan om dit boek succesvol bij de drukker aan te leveren.

Totaal onverwacht en ongepland ben ik in contact gekomen met een heleboel andere ex-Jehovah’s Getuigen. Ik vond het enerzijds fijn, maar ik heb ook menig traan weggepinkt. Zoveel herkenning. We hebben allemaal onze littekens en ons eigen verhaal, maar we delen een verleden. Ooit noemden wij elkaar broeders en zusters. Ooit zagen wij elkaar als familie. We verlieten de religie en wisten dat we daardoor iedereen zouden kwijtraken, maar we vonden elkaar. Ik koester elke vriendschap die ik daaruit heb opgebouwd.

Als laatste wil ik Liberty Biesma bedanken, mijn verloren en teruggevonden broer. Jij beleefde dit verhaal vanaf de andere kant. Ik was krap vijftien, volledig geïndoctrineerd en bereid om jou aan de kant te schuiven omdat de religie dat van me vroeg. Halverwege mijn schrijfproces en dertig jaar nadat ik je kwijt was geraakt, kwam ik je opnieuw tegen. We hadden zoveel om over bij te praten en nog steeds zijn we niet uitgesproken. Dat ook jij een passie hebt gevonden in schrijven was een onverwachte verrassing. Hoe mooi. Bedankt voor al je feedback. Dit is ons verhaal. Ik laat je nooit meer los.

Persoonlijke noot

Al vanaf mijn tienerjaren probeerde ik verhalen op papier te krijgen. Het schrijven van een eigen boek belandde dan ook al snel op mijn bucketlist. Dat was een heel korte lijst. Ik wilde motor leren rijden, net als Tom Cruise (in de film Cocktail) in een bar werken waar ik met flessen drank mocht gooien, de wereld rondreizen en mijn eigen boek uitgeven.

Hierbij streep ik de laatste van mijn lijst.

Wat ik nooit had verwacht, was dat mijn eerste boek een autobiografie zou worden. Toen ik mezelf twee jaar geleden inschreef voor de Schrijversacademie, koos ik voor de thrillerspecialisatie. Terwijl ik vol passie aan mijn thriller schreef, drong mijn persoonlijke verhaal naar de voorgrond. Het moest eruit. Ik volgde mijn gevoel en zag het steeds meer als een morele verplichting. Sommige verhalen mogen niet verborgen blijven.

Door autobiografisch te schrijven, moest ik mezelf en alles wat ik had meegemaakt onder een vergrootglas leggen. Geloof me, dat was een emotionele rollercoaster. Nadat ik afstand had genomen van de religie, keek ik het liefst naar de toekomst en minder naar mijn verleden. Ik sloot een hoofdstuk af, maar had nog niet alles verwerkt. Emotioneel nam ik ruim twintig jaar geleden afscheid. Toen ik dertig was, drukte ik op de resetknop. Begin vorig jaar liet ik me officieel uitsluiten. Nu is het klaar.

In dit boek geef ik mezelf bloot. Iedereen die dit boek leest, weet precies wie ik ben en hoe ik denk. Toch gaat het verhaal niet over mij. Het is groter. Er zijn ook anderen, mensen die nog vastzitten. Slachtoffers met diepgaande trauma’s, die gehoord willen worden. Een deel van hun leven is hun ontnomen. Ze zijn familieleden en vrienden kwijtgeraakt. Waar het mij redelijk is gelukt om mezelf niet helemaal te verliezen, waren zij te laat. Niet elke wond kan helen en niet elk litteken verdwijnt.

Toen ik een aantal van die personen sprak, brak mijn hart. Uit eerste hand hoorde ik van seksueel misbruik, dochters wiens ouders niet geloofden dat de ouderling – de man die wekelijks op het podium over Gods liefde spreekt – hen stelselmatig verkrachtte. Ouders die de religie hadden verlaten en daardoor hun kinderen kwijtraakten. Volwassenen die nog steeds de poppenkast in leven houden, omdat ze hun partner en familie niet kwijt willen raken. Ik beschrijf mijn verhaal, maar dat van hen voelt nog veel heftiger en is met geen woorden te beschrijven. Toen zag ik hoe ik kon helpen. Het motiveerde mij om dit boek te schrijven en uit te geven.

Ook jij kan helpen. Ik wil jou als lezer vragen om je stem te laten horen. Praat hierover. Schrijf er iets over op social media. Ik ben je eeuwig dankbaar. Wij allemaal!

Bedankt voor het lezen van mijn verhaal.

Dennis Biesma

PS.

Mijn thriller komt begin 2023 uit. Ga jij me volgen? Wil je alle updates ontvangen? Kijk op www.dennisbiesma.nl en schrijf je in voor mijn nieuwsbrief. De titel van mijn thriller is ‘Volledig Verknipt’.

TAGLINE

Lara heeft een zesduizend jaar oude genetische afwijking en een stem in haar hoofd. Hierdoor is ze het slachtoffer van een gestoorde en wraakzuchtige wetenschapper.